Lời mở

Văn hoá Champa từ lâu đã là đối tượng nghiên cứu quan trọng của khảo cổ học. Trên dải đất miền Trung Việt Nam và Tây Nguyên, trong hàng trăm năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước về những lĩnh vực cụ thể của nền văn hoá này như: Kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật điêu khắc, đồ gốm... và đã thu được những kết quả to lớn. Trên địa bàn tỉnh Phú Yên cũng có hàng vô số các di tích văn hoá Champa mà nổi tiếng như tháp Nhạn, bia Chợ Dinh, thành Hồ...

Tuy nhiên về kiến trúc đền tháp Champa trên địa bàn tỉnh Phú Yên còn nguyên vẹn thì chỉ có tháp Nhạn, còn lại đều là dấu tích, phế tích. Trong những năm gần đây, ngành văn hoá tỉnh Phú Yên cùng các nhà khảo cổ học đã có những nghiên cứu, khai quật khảo cổ một số các di tích văn hoá Champa như Thành Hồ, Núi Ông, Núi Bà, Cù Lao Mái Nhà, Hòn Chùa và đặc biệt là cuộc điều tra tại di tích Đồng Miễu những năm 2009, 2012, 2016 và khai quật năm 2019, một di tích kiến trúc Champa nằm ở phía tây Thành Hồ đã cho thấy: đây là một kiến trúc có vị trí rất quan trọng, nó như một tiền đồn án ngữ phía tây Thành Hồ, đồng thời kiến trúc này có vị trí như một thánh địa theo mô hình Thánh địa đến Trung tâm hành chính rồi cảng cửa biển mà ở đây thánh địa là khu vực Đồng Miễu, Trung tâm hành chính là Thành Hồ và cảng cửa biển Đà Rằng, nơi có Núi Nhạn và tháp Nhạn hiện nay. Khai quật và nghiên cứu khu di tích này sẽ làm sáng tỏ nhiều điều về văn hoá Champa ở Phú Yên, nhất là chứng minh về một thánh địa phía tây Thành Hồ.       

Nghiên cứu và bổ sung vào kho tư liệu văn hoá Champa một nguồn thông tin quan trọng về phế tích đền tháp ở vùng Nam Champa. Tìm hiểu và khẳng định mô hình Thánh Địa - Trung tâm hành chính - Cảng cửa biển của các tiểu vương quốc Champa xưa. Vì phế tích còn khá tốt, toàn bộ phần nền móng của ngôi tháp xưa còn gần như nguyên vẹn nên cuộc khai quật hi vọng sẽ tìm thấy những hiện vật trang trí bằng đá cũng như các loại hiện vật khác. Kết quả cuộc khai quật sẽ làm rõ hơn diện mạo, đặc trưng của kiến trúc Champa vùng phía nam. Tìm ra những nét riêng của nghệ thuật kiến trúc Champa vùng Phú Yên ngày nay (Kauthara xưa) (Trần Kỳ Phương 2002).

Năm 2009, trong chuyến khảo sát văn hoá miền Trung của Trung tâm Viện Viễn đông Bác cổ Pháp Hà Nội và Viện Khảo cổ học đã đến khu vực gò Đồng Miễu và phát hiện thấy một phế tích nền móng kiến trúc Champa trên đỉnh một cái gò, gò này nổi cao chừng 2m so với mặt ruộng lúa hiện thời. Trên gò và khu vực xung quanh xuất lộ rất nhiều gạch Champa, kích thước chủ yếu 30x18x8cm. Gạch có màu đỏ, lõi đen, có nhiều vỏ trấu. Có thể dễ dàng nhận ra đây là một nền móng của một kiến trúc xây gạch có bình đồ vuông (Barocco. F, 2011). Chính giữa phế tích hiện nay có một hộ nông dân dựng một căn nhà tranh tre cư trú. Chính vì có hộ nông dân này mà phế tích Đồng Miễu chưa bị đào phá nặng nề như những phế tích kiến trúc Champa khác.

Năm 2012, các nhà khảo cổ học Việt Nam, Italia, Pháp một lần nữa đến Đồng Miễu. Lần này các nhà chuyên môn đã xem xét và điều tra kĩ hơn, phát hiện một vỉa tường móng dày 1m ở phía đông của kiến trúc. Có thể nói đây là một phế tích có thể khai quật và chắc chắn sẽ mang lại nhiều thông tin hữu ích.

Năm 2016, Ban Quản lý Di tích Phú Yên đã có cuộc thám sát tại Đồng Miễu và đã phát hiện một vệt gạch xây theo hướng bắc - nam ngay sát chân tường bếp nhà ông Nguyễn Tấn Xu.

Năm 2019, Viện Khảo cổ học phối hợp Bảo tàng tỉnh Phú Yên tiến hành khai quật di tích này với diện tích 35m². Kết quả khai quật đã làm xuất lộ một phần nhỏ của một kiến trúc đền tháp Champa gồm cấu trúc nền, móng và một phần thân tháp phía tây. Từ tư liệu vật liệu gạch, kĩ thuật xât dựng và đặc biệt là hiện vật gốm phát hiện trong di tích cho phép đi đến nhận định: đây là di tích đền tháp xây gạch Champa có niên đại thế kỷ IV - V, sớm nhất trong khảo cổ học Champa. Di tích này chưa bao giờ được các nhà khoa học Pháp hồi đầu thế kỷ XX biết đến. Từ trước đến nay, các nghiên cứu về kiến trúc Champa đều cho rằng trước thế kỷ VII, có lẽ Champa chưa có công trình đền tháp xây gạch, mà chỉ là các kiến trúc sử dụng vật liệu nhẹ như gỗ, tre… (Trần Kỳ Phương 2002). Việc phát hiện di tích tháp Đồng Miễu đã cho chúng ta suy nghĩ khác hơn, rằng từ thế kỷ IV người Champa đã xây dựng đền tháp bằng gạch cho dù cả kỹ thuật sản xuất gạch đến trình độ xây dựng còn chưa hoàn thiện, thậm chí non nớt nhưng đó có thể là những viên gạch đầu tiên tạo nền móng cho những tuyệt tác kiến trúc Champa sau này. Đây là một phát hiện quan trọng trong nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử Champa (Nguyễn Tiến Đông và Đoàn khai quật 2020: 683-690).

Vị trí của ngôi tháp phần nào chứng minh cho lý thuyết về các vùng Champa, các lãnh thổ Champa trong lịch sử của cố GS. Trần Quốc Vượng, đây có lẽ chính là nơi các chủ nhân Champa xưa chọn làm khu Thánh địa, tuy nhiên có thể do còn chưa nắm bắt đầy đủ và chưa thật có kinh nghiệm nên việc ứng xử với loại vật liệu mới là gạch đã không được như ý muốn. Công trình bị đổ, vỡ nhiều lần, quy mô nhỏ lại ở vùng có nhiều lụt lội nên đã không có nhiều các công trình được xây dựng thêm. Vào thời kì sau những cuộc nội chiến giữa các tiểu vùng, tiểu quốc Champa đã làm suy sụp cả Thành Hồ lẫn Thánh địa của nó. Dù sao mặc lòng, di tích này vẫn là một điểm sáng trên bản đồ di tích Champa ở miền Trung Việt Nam với giá trị lịch sử - văn hóa rất lớn và đáng trân trọng.

Đây thực sự là một di sản hiếm, quý không chỉ của riêng Phú Yên mà còn cả của Quốc gia.

1. Di tích Đồng Miễu trong bối cảnh văn hóa Champa ở Phú Yên

Chúng ta đã biết rằng cảnh quan của miền Trung Việt Nam, định hình lịch sử của cư dân của nó, với thung lũng hẹp và ranh giới núi cung cấp các điều kiện thuận lợi cho sự hình thành của nền văn hóa đa dạng và khác biệt. Làm thế nào người dân Champa thích ứng với môi trường tự nhiên và hình thành thông qua việc tạo ra các mạng lưới các đô thị có tường bao quanh, đền thờ, các kiến trúc dân sự…

 Trong khi các nhóm kiến trúc cổ điển còn tồn tại ở Quảng Nam rõ ràng mang tính chất là "ngôi đền-tháp” từ lâu đã quen thuộc.

Trong 2004 - 2008, được hỗ trợ bởi Quỹ Lerici và hướng dẫn của Patrizia Zolese, Federico Barocco tham gia trong nghiên cứu khảo cổ học tại Mỹ Sơn (Barocco F. and Zolese P. 2006). Sau đó, trong năm 2009, tài trợ của EFEO cho phép ông tiến hành một cuộc điều tra hệ thống của thung lũng Thu Bồn. Mục đích của ông là để cung cấp một bản đồ khảo cổ học của các khu định cư Champa nhiều tôn giáo và đô thị ở thung lũng đó giữa thế kỷ thứ V và XII. Kết quả là một bộ bản đồ cho thấy một mô hình đô thị phức tạp và xác định một lãnh thổ chính xác cho phép nhận thấy một cảnh quan văn hóa Champa rộng hơn được biết đến trước đây, bao gồm các đặc điểm địa lý và con người cụ thể. Đồng thời, ông nhận ra rằng một mô hình đô thị tương tự có thể cũng đã được áp dụng ở các tỉnh khác của miền Trung Việt Nam, chẳng hạn như Phú Yên.

Trong khi đó, qua nhiều mùa làm việc tại Quảng Ngãi, Andrew Hardy và Nguyễn Tiến Đông đồng ý rằng nghiên cứu về Champa đã tập trung chủ yếu ở những nơi có nhiều di tích còn tồn tại trên mặt đất và bi kí, chẳng hạn như Quảng Nam và Bình Định, và những thông tin đó  có giá trị nghiên cứu ở các tỉnh miền Trung, trong đó có Phú Yên, nơi có con sông dài nhất miền Trung Việt Nam, Đà Rằng/Ba. Sông này là con đường thuận lợi nhất để trao đổi hàng hóa, văn hóa giữa miền ven biển và cao nguyên (Hardy A. 2009). Tuy nhiên, trên địa bàn tỉnh này chỉ còn một tháp Chăm nguyên vẹn và một số văn bia được biết, vài cuộc khai quật được thực hiện ở Thành Hồ, và trong một vài tài liệu hiếm hoi đề cập đến Phú Yên trong những chuyên khảo về Champa, người ta thường gộp Phú Yên vào công quốc Khautara (Khánh Hoà).

Trong năm 2008, trong dự án mang tên "Lịch sử và di sản của miền Trung Việt Nam”, Nguyễn Tiến Đông và Andrew Hardy thực hiện một cuộc khảo sát sơ bộ của các mạng lưới di tích Champa Phú Yên. Trong năm 2010, Barocco, Nguyễn Tiến Đông và Hardy trở lại và đã có một cuộc khảo sát lĩnh vực rộng lớn hơn. Barocco trình bày kết quả đầu tiên của chuyến công tác này tại một hội nghị được tổ chức tại Phú Yên vào năm 2011 (Barocco. F 2011). Như ở Quảng Nam, những khu định cư Champa được phân bố dọc theo các sông chính và các nhánh của nó, và cho rằng sự hình thành của cảnh quan văn hóa này cũng như vậy trong lịch sử Champa ở Phú Yên thời kì đầu, sau đó phát triển đầy đủ tại thời điểm Champa cổ điển. Mô hình đô thị ở đây có sự tương đồng mạnh mẽ với một trong những khu vực đô thị Champa ở Quảng Nam và cho phép xác định Phú Yên như là một lãnh thổ tương đối độc lập chính trị trong Champa.

Trong những năm đầu thế kỷ XX, một số nghiên cứu được tiến hành ở Phú Yên, chủ yếu là do Henri Parmentier, nhưng dựa trên so sánh phong cách chứ không dựa vào bằng chứng địa tầng. Các di tích khảo cổ học đã được phát hiện, nhưng hệ thống kiểm kê và phân loại không được thực hiện (Parmentier H. 1902). Tại thời điểm hiện tại, ngoài kiến trúc đền Tháp Nhạn (thế kỷ XI - XII) trên bờ phía bắc của Đà Rằng và bia Chợ Dinh (thế kỷ thứ V) thì chỉ còn một vài di tích không còn nguyên vẹn còn tồn tại. Tuy nhiên, có rất ít bằng chứng trong hồ sơ Parmentier rằng di sản Champa của Phú Yên được bảo tồn tốt hơn thời kỳ ông đến.

Một cái nhìn gần hơn, cho thấy một mạng lưới không nhiều di tích phân bố trong lưu vực sông Đà Rằng/Ba. Thật vậy, cuộc điều tra chỉ ra sự tồn tại của một mô hình tương tự như ở Quảng Nam dọc theo Thu Bồn. Ở đây, dọc theo Đà Rằng, dòng sông kết nối các vùng đất thấp với các khu vực thượng nguồn gần phía đông-bắc Campuchia trong một “mạng lưới trao đổi ven sông”. Khu vực Thành Hồ được xác nhận là xuất hiện từ khoảng thế kỷ III - IV, có tường thành vững chắc, trong khu vực nội thành có các công trình kiến trúc xây gạch và đặc biệt có những di chỉ khảo cổ chứa đựng những đồ gốm có niên đại thế kỷ II - IV (Lâm Thị Mỹ Dung 2002), điều này cho thấy ở đây, trên lưu vực sông Đà Rằng/Ba đã xuất hiện một trung tâm Champa, nhà nước Champa sớm.

Ở cuối dòng sông, cửa biển của nó, nơi có bia Chợ Dinh với những dòng chữ ghi trên vách núi Nhạn đánh dấu đất của Champa giống như bia Hòn Cụp trên sông Thu Bồn ở phía trước của khu vực Mỹ Sơn (Finot L 1902).

Mạng lưới di tích ở đây ngoại trừ bia Chợ Dinh và Tháp Nhạn còn có di tích Phú Lâm, phần còn lại của một kiến trúc vuông (không có dấu vết của cửa ra vào hoặc cửa sổ), kỹ thuật xây dựng của nó cũng tương tự như những người quan sát thấy trong các cấu trúc Champa Mỹ Sơn. Các bức tường dày hơn 1,20m; gạch dài (40cm) và được xây kiểu dán gạch bằng một loại chất kết dính có bột gạch trộn với một loại nhựa cây (dầu thực vật). Trong tường, một loại hợp chất có thể nhìn thấy, gồm các mảnh gạch vụn, đất, ngói vụn, dầu thực vật để trám vào những lỗ hổng trên tường kiến trúc. Các khảo sát cho thấy công trình đã được tháo gỡ, một phần vật liệu xây dựng của nó được tái sử dụng tại trường học thời hiện đại xây ngay cạnh đó. Ở phía thượng nguồn, tại thôn Mỹ Lệ, xã Hòa Tân Tây, đứng trên một ngọn đồi được bao quanh bởi những cánh đồng lúa xuất lộ di tích kiến trúc xây gạch. Xong những tư liệu khảo cổ ở đây chưa cho thấy một công trình lớn trong lịch sử. Mạng lưới di tích này, như tất cả các phần còn lại kiến trúc Champa ở Phú Yên, cho thấy dấu hiệu của việc lấy những vật liệu cũ để tái sử dụng trong những công trình sau đó, việc này có tính truyền thống. Như ở Thành Hồ, nhiều gạch Champa được dùng để xây các ngôi mộ thế kỷ XVIII - XIX.

Di tích Thành Hồ nằm ở thượng nguồn, trên bờ bắc của sông Đà Rằng, cách bờ biển khoảng 15km. Thành Hồ có bình đồ vuông, đối mặt với con sông ở phía nam và được bảo vệ bởi các dãy núi phía tây. Các công trình kiến trúc thời kỳ Champa đã không còn, có thể do bị tàn phá bởi các cuộc chiến kể cả nội chiến thời Champa. Nhưng phần thành lũy còn lại rất ấn tượng và các tài liệu khảo cổ học cuộc khai quật gần đây chứng minh cho tầm quan trọng của nó từ giai đoạn đầu của lịch sử Champa lên đến thế kỷ XV. Trong khi quy hoạch đô thị của nó tương tự như các thành Champa tại Huế, các tài liệu khảo cổ học - như gạch, ngói và kendy gốm - cho thấy sự tương đồng mạnh mẽ với các mô hình của Trà Kiệu (Quảng Nam) (Lâm Thị Mỹ Dung 2005) và Châu Sa (Quảng Ngãi). Trình tự địa tầng được xác định trong nghiên cứu gần đây cũng khẳng định mối quan hệ gần gũi hệ thống di tích Gò Cấm, gần Trà Kiệu (Đặng Văn Thắng 2011).

Phía nam của dòng sông, ở độ cao 28m (mực nước biển), di tích Núi Bà đối diện với Thành Hồ bên kia sông. Trong quá trình điều tra đầu thế kỷ XX ở khu vực này, một số tác phẩm điêu khắc đã được thu hồi, bao gồm cả mảnh vỡ của tượng một nữ thần (tượng đã bị mất) (vì vậy di tích có tên Núi Bà. Núi của Nữ thần, có thể đây là ngôi đền thờ Po Nagar như ngôi đền ở Nha Trang, Khánh Hòa) (Lê Đình Phụng, Nguyễn Tiến Đông 1992: 54-61).

Một mạng lưới di tích ở phía bắc thành phố Tuy Hòa cung cấp bằng chứng về cuộc sống thường nhật của cư dân Chăm xưa bằng một hệ thống giếng đá, phân bố dày đặc trong một xóm nhỏ có tên Xóm Giếng, thôn Xuân Dục, xã An Phú. Khu vực này nằm gần một con sông nhỏ có tên Đồng Nai, bên bờ trái con sông này, chỉ hơn 1 mét từ mép nước, có 1 phế tích kiến trúc gạch trên một gò cao hơn mặt ruộng chừng 30m, được gọi là Hòn Tháp. Phía ngoài biển, cách cửa sông Đồng Nai chừng 1 hải lí là Hòn Chùa, trên đó có dấu tích tích của 1 kiến trúc gạch Champa. Giả thuyết khoa học là: Hòn Chùa là trạm quan sát, phòng thủ ngoài của biển, Hòn Tháp là nơi trình báo hải quan và những giếng nước ở đây cung cấp nước ngọt cho các con tàu, thuyền đi biển ngày xưa. Trong thành phố Tuy Hòa hiện nay cũng có một hệ thống khá dày những giếng cổ Champa còn sót lại, phân bố nhiều ở khu vực gần với sông Ba.

Phía Bắc Phú Yên, nơi có con sông lớn thứ 2 của tỉnh này và cũng là con sông quan trọng của nền văn minh Champa ở Phú Yên, sông Cái hay còn gọi là sông Kì Lộ.

Tại xã Xuân Sơn Nam, huyện miền núi Đồng Xuân, chúng tôi đã khảo sát, khai quật, nghiên cứu một khu lò mộ bằng gốm của cư dân Champa xưa (niên đại thế kỷ XIII). Những chứng cứ ở đây cho thấy một cách hỏa thiêu của Champa xưa lần đầu tiên phát hiện (Nguyễn Tiến Đông và nnk 2011).

Các nghiên cứu chứng minh sự tồn tại của một mô hình Champa phức tạp và cũng thành lập phát triển dọc theo sông Đà Rằng. Lãnh thổ khảo cổ học là rộng lớn và có nhiều yếu tố khác nhau, như chúng ta có thể nhìn thấy từ vị trí của văn tự, phế tích kiến trúc, đền tháp, và địa điểm khảo cổ khác. Các bản đồ của các di tích cho phép chúng tôi đánh giá quy mô mạng lưới của di tích có nhiều nét giống với lãnh thổ Champa dọc theo Thu Bồn. Ở phía nam Phú Yên như ở miền Bắc Quảng Nam, ảnh hưởng của nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng theo mô hình tương tự như phát triển trong giai đoạn hình thành Champa và đã được thành lập trên cơ sở các tính năng địa hình của mỗi lãnh thổ, cũng như các truyền thống địa phương. Đặc biệt, sự hình thành ban đầu, mô hình đô thị, kiến trúc và các yếu tố trang trí của khảo cổ học Champa ở Phú Yên cho thấy sự tồn tại ở đây là của một thực thể chính trị khép kín chứ không phải là một lãnh thổ phụ thuộc.

Thách thức đối với nghiên cứu hiện nay là thiết lập những phát hiện này trong bối cảnh không gian và thời gian. Đặc biệt, làm thế nào giải thích sự tồn tại của mối liên hệ giữa các nền văn hóa vật chất của các thung lũng sông Đà Rằng, sông Thu Bồn và các con sông khác của miền Trung Việt Nam.

2. Khai quật Đồng Miễu lần thứ nhất 2019

2.1. Vài nét về di tích Đồng Miễu

Di tích Đồng Miễu thuộc địa bàn khu phố Định Thọ 1, thị trấn Phú Hòa, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên. Từ trung tâm thị trấn Phú Hòa (Thành Hồ) theo quốc lộ 25 chừng 2km, đến cầu Đồng Dinh rẽ phải theo đường kênh chính bắc, qua khu dân cư Định Thọ 1 sẽ tới khu vực di tích. Di tích là một gò đất lẫn nhiều gạch Champa cổ, tọa độ GPS: E 00627855; N1440729 (N 13⁰01.554’; E 109⁰01.723’), độ cao so với mực nước biển 29m, cao hơn mặt bằng hiện tại chừng 3m, nằm trong khuôn viên nhà ông Nguyễn Tấn Xu (thường gọi là Năm Xu) 74 tuổi, sống độc thân, nuôi heo, gà, vịt, bò. Trên gò đất này (di tích) ông Năm Xu đã xây cất nhà ở, bếp và dãy chuồng heo chiếm hết 3/4 di tích. Với sự xâm lấn di tích như vậy gây rất nhiều khó khăn cho việc mở hố khai quạt khảo cổ học. Toàn bộ khu Định Thọ 1 trong đó có di tích Đồng Miễu nằm trong một thung lũng nhỏ, được bao quanh bởi các núi, dãy núi. Phía đông nam là Hòn Một, phía bắc - đông bắc là Hòn Ông, phía tây là Hòn Ngang, qua bên kia sông Ba là Núi Bà (nơi có di tích kiến trúc Champa thế kỷ XII).

Phía đông của di tích, ngay sát quả gò là một dòng chảy như một con suối lớn. Qua khảo sát chúng tôi thấy đây chính là những gì còn lại của một dòng chảy cổ, ở đây còn lại dấu tích của thềm sót với nhiều cuội nhỏ, lòng sông còn rất nhiều cát dạng hạt thô, những yếu tố đủ để kết luận về một dòng sông cổ.

Điều tra kỹ khu vực xung quanh di tích, chúng tôi phát hiện dấu tích của một cây cầu và một con đập, có thể đây là sản phẩm của thời kỳ Champa. Trên nền đất gần nơi con sông cổ và con đập, chúng tôi cũng thu lượm được những mảnh gốm Champa cổ, gốm có văn in ô vuông kiểu Hán. Điều này cho biết khu vực này phải có di chỉ cư trú của cư dân Champa xưa từ những thế kỷ III, IV tương tự như lớp cư trú Thành Hồ.

Năm 2003, GS. Trần Quốc Vượng cùng các cộng sự từ Hà Nội và Bảo tàng Phú Yên đã đến và khẳng định đây là một di tích kiến trúc Champa. Trong những năm sau đó các cán bộ của Viện Khảo cổ học, Trung tâm trường Viễn đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội, Bảo tàng Phú Yên cũng đã đến khảo sát di tích này và nhận định đây có thể là Thánh địa Bà La Môn giáo của vùng Champa Phú Yên theo mô hình vùng Champa của GS. Trần Quốc Vượng (Trần Quốc Vượng 1998). Ngược lên theo dòng sông Ba chừng hơn 10km sẽ đến Thành Hồ, trung tâm hành chính của Champa xưa, nay là trung tâm hành chính huyện Phú Hòa, vượt qua dãy Hòn Ông theo một con đường cổ mà người dân vẫn còn nhớ là đến thung lũng Định Thọ hiện nay, nơi có di tích Đồng Miễu, vị trí địa lí này cho phép đi đến nhận định: Khu di tích Đồng Miễu chính là Thánh địa của tiểu vùng Champa xưa nay là tỉnh Phú Yên. Câu hỏi đặt ra ở đây là: tại sao Thánh địa mà lại chỉ có một ngôi đền khá khiêm tốn? Câu trả lời là không dễ và chúng tôi sẽ cố gắng giải đáp ở phần thuyết minh về đặc trưng di tích và di vật của Đồng Miễu.

2.2. Đặc trưng di tích

Sau khi làm xuất lộ gần như toàn bộ mặt tường phía tây, một phần quay góc sang mặt tường phía Bắc, một phần nhỏ lòng di tích, chúng tôi đã xác nhận đây là phần còn lại của một ngôi đền thờ Champa mà chúng ta quen gọi là tháp Chàm.

Về kiến trúc thì một ngôi đền, tháp thờ Champa sẽ có bình đồ vuông hoặc chữ nhật với phần nền, móng được gia cố kĩ lưỡng, vững chắc, tiếp đến là phần đến, sau nữa là tường hay còn gọi là thân tháp, trên cùng là bộ mái tháp.

Giữa đế và thân tháp cũng như giữa thân và mái tháp thường có các đường giật cấp làm ranh giới. Ở di tích này, khu vực khai quật cũng đã làm rõ các cấu trúc nền, móng và một phần thân tháp. Bây giờ chúng ta sẽ đọc kiến trúc này từ dưới lên trên.

2.2.1. Nền

Được tạo bởi một loại hợp chất gồm đất, đá nhỏ, gạch, ngói vụn và có thể trộn với một loại dầu thực vật (loại dầu làm nguyên liệu chủ yếu chế tạo chất kết dính xây dựng các kiến trúc gạch Champa xưa). Hợp chất này được đổ xuống hố nền và được đầm rất chặt tạo nên một lớp nền vững chắc trước khi xây móng. Lớp nền có màu xám đen. Ở bên ngoài mặt kiến trúc phía tây, chúng tôi xác định lớp nền dày 40cm.

2.2.2. Móng

Được xây bằng loại gạch hình chữ nhật (loại gạch chiếm số lượng lớn nhất, phổ biến tại di tích), kích thước trung bình 32x18x6,5 (cm), được tính từ hàng gạch thứ 1 đến hàng gạch từ 1-11, cao 65cm, Các viên gạch được xây nằm ngang, đều nhau, không thấy có gạch vỡ, không giật cấp, đến viên số 10 giật ra 5cm để bắt đầu phần đế tháp.

2.2.3. Đế tháp 

Được xây bằng loại gạch chữ nhật giống như gạch xây móng. Bắt đầu từ hàng 12 đến hàng 23, cao 72cm. Từ phần đế tháp bắt đầu có kĩ thuật giật gạch tạo những đường nét có tính trang trí mặt tháp.

Các lần giật:

- Hàng 12, 13, 14 xây phẳng giật vào so với hàng 11 là 18cm

- Hàng 15 xây lên, hàng 16, 17,18 giật vào 4cm và được xây bằng loại gạch vát xiên, đến hàng gạch 19 xây bằng loại gạch kiểu chậu úp tạo ra một mặt xiên được kết thúc bằng một đường lượn mềm mại tạo cảm giác chân đế vững chắc nhưng cũng rất điệu đàng.

- Hàng 20 được xây thẳng lên kết thúc phần đế tháp.

2.2.4. Thân tháp hay tường tháp

Cũng được xây bằng loại gạch hình chữ nhật như các phần đế và móng. Phần tường còn lại từ hàng gạch 23 đến 38, cao 106cm. Phần chân tường gồm 4 hàng gạch từ 24 đến 27 được xây giật cấp, hai hang gạch 22 và 23 được xây thẳng lên làm ranh giới giũa thân và đế tháp. Tường dày 150cm.

Các lần giật:

- Hai hàng 24 và 25 giật ra 5cm

- Hàng 26 giật vào 4cm

- Từ hàng 27 trở lên xây phẳng

Nhìn toàn bộ phần xây giật cấp của đế và phần chân tường hay thân tháp chúng ta dễ dàng nhận thấy phần dưới của ngôi tháp được tạo các đường trang trí bằng cách xây giật gạch đẩy ra đưa vào nhịp nhàng tạo một nét kiến trúc uyển chuyển nhưng vững chắc. Với phần chân đế như thế này tôi chắc chắn phần diềm mái, ranh giới giữa thân tháp và mái tháp cũng được xây giật gạch như vậy, thậm chí còn có những họa tiết khác bởi chúng tôi đã phát hiện một số viên gạch có những nét tạo hình tính đặc biệt trong hố khai quật. Nếu vậy, mặt tường tháp sẽ rất đẹp, với những đường gạch trang trí nhịp nhàng tạo nên một giai điệu kiến trúc thanh thoát và linh thiêng.

2.2.5. Cửa giả phía tây

Chúng ta biết một kiến trúc đền thờ, tháp thờ Champa có cửa chính ra vào ở phía đông, các mặt tường còn lại tây, nam, bắc đều không có cửa mở mà chỉ là các cửa giả bằng cách tạo một khối nhô ra khỏi mặt tường. Ở các ngôi đền tháp có niên đại muộn từ thế kỷ VIII trở về sau, các cửa giả được làm nhô hẳn ra khỏi tường tháp và có cả các trụ cột, hai bên thường có các bức tượng tròn hoặc phù điêu thể hiện các vị thần, hộ pháp hay tu sĩ. Ở kiến trúc Đồng Miễu này, phần nhô cửa phía tây rất nhỏ, chỉ 4cm, chân cửa hơi choãi ở phần đế tháp. Bề rộng của cửa 90cm, cửa cũng được xây giật cấp theo phần đế và thân tháp. Phải rất tinh mắt và hiểu các kiến trúc Champa cổ mới có thể nhận ra. Vì chưa khai quật hết di tích nên chúng tôi chưa biết về các cửa giả còn lại, nhưng tôi tin rằng các cửa giả còn lại cũng tương đồng như cửa giả phía tây. Đây cũng là một nét riêng có, đặc trưng của di tích Đồng Miễu. Và đây cũng có thể được coi là tiêu chí của những ngôi đền tháp Champa có niên đại sớm, trước thế kỷ thứ VI.

2.2.6. Kết cấu lòng tháp

Đây là một ngôi tháp có kết cấu lòng rất phức tạp.

Phần nền ở vách tây dày 35cm, chất liệu cũng giống như phần nền ở chân móng bên ngoài tháp. Trong khi đó nền vách nam là 90cm, phía bắc cũng vậy. Đây là điều rất khó hiểu khi nghiên  cứu cấu trúc lòng tháp này.

Phần móng phía tây cao 55cm, gạch giống như gạch xây tường và móng tháp, từ hang số 1 đến hàng số 6. Phần đế cao 90cm, từ hàng 7 đến hàng gạch 18, phần này xây không nghiêm túc lắm, nhiều nơi trùng mạch, một thứ tối kị trong kĩ thuật xây gạch.

 Phần thân cao 110cm, từ hàng gạch 19 đến hàng gạch 31, phần này xây rất nghiêm chỉnh với kĩ thuật câu gạch, một viên đặt theo chiều dài tiếp đến là viên gạch đặt theo chiều rộng, lặp đi lặp lại cho đến hết.

Ở phía nam lòng tháp, phần nền cao 90cm, chất liệu như các nền khác. Phần móng 1m, thần thân và đế không hề xuất lộ mà trên móng chỉ thấy một lớp dày gạch đổ, dường như công trình bị sụp đổ khi xây dựng lại. Đặc biệt phần móng ở đây được xây bằng loại gách có kích thước lớn 43x24x8,5 (cm), gạch màu vàng nhạt, chất liệu xốp, độ nung không cao, lõi gạch không đen. Có một hiện tượng khá đặc biệt, tại góc tây nam có một trụ gạch xây ốp vào vách tường phía tây, câu vào vách nam với loại gạch lớn, màu vàng nhạt giống như gạch xây móng phía nam và trụ phía bắc. Điều này chứng tỏ trụ gach này xây sau tường phía tây và cùng thời với móng, tường phía nam.

Trụ có chiều cao 2m, chân móng rộng 50x50 (cm), cao 1 mét, phía trên, phần gắn vào tường phía tây được thu giật vào, khoảng giữa chân móng và thân trụ có một phần chỉ nhồi hợp chất gạch vụn, đá, đất sét. Toàn bộ phần này cao 110cm, rộng 40x40 (cm). Hiện tượng này cho thấy trong khi xây trụ đã có sự đổ vỡ và những người thợ đã gắn hợp chất vào để gia có trụ gạch. Trụ này có tác dụng như một trụ áp tường để làm tăng độ vững chắc cho phần tường phía nam. Trụ này xây sau phần tường phía nam.

Hiện tường này cùng với việc trong lòng kiến trúc được nhồi chặt bằng một hợp chất gạch vỡ (gạch tương tự như gạch xây tường phía tây và gạch đổ bên ngoài kiến trúc), đất sét, mảnh ngói, mảnh gốm, đá nhỏ và dầu thực vật tạo nên một khối vững chắc trong lòng tháp khiến chúng tôi đi đến nhận định: Ngôi tháp này được xây lần đầu với đại diện là bức tường phía tây, sau đó vì lí do nào đó ngôi tháp bị đổ, chủ nhân của kiến trúc tiếp tục cứu vãn công trình bằng cách gia cố lòng tháp bằng cách nhối chặt bằng hợp chất của vật liệu của công trình cũ, xây thêm các trụ ốp tường phía góc tây nam và trụ ốp tường phía bắc, đồng thời xây thêm hai hàng gạch ốp vào tường tây bằng chính loại gạch đã xây tháp lần đầu và chính lớp xây thêm này cũng bị đổ vỡ nhiều và chủ nhân lại lấp đầy chỗ vỡ bằng hợp chất gạch, đá vụn, đất sét trộn với dầu thực vật, hợp chất này như một loại béton. Hợp chất dạng này chúng tôi thường gặp ở nhiếu di tích khác như An Xá (Quảng Trị), Tháp Bà (Hội An), Cát Tiên (Lâm Đồng)…

Tóm lại, đây là một loại hình kiến trúc đề tháp Champa đặc biệt, quy mô tháp nhỏ, mặc dù chỉ mới xuất lộ gần hết mặt tây của di tích nhưng chúng tôi cũng có thể đưa ra cá số đo của cả cạnh tây là 620cm, nếu tháp có bình đồ vuông thì các cạnh còn lại cũng chỉ như vậy. Căn cứ vào kích thước của các cạnh tháp chúng tôi có thể hình dung tháp này nếu được xây hoàn chỉnh sẽ có độ cao tối đa 15-16m. Nghiên cứu kĩ cấu trúc tháp cả trong lẫn ngoài chúng tôi nhận thấy có 2 lần xây dựng, tại phần thân tháp gần góc tây bắc lộ diện hai lớp gạch xây ốp vào mặt tường đã có trước, việc xây ốp như vậy chỉ để tăng bề dày của tháp nhằm chịu một lực đè, nén từ trên xuống. Chúng tôi giả định đây là lần xây dựng thứ 2, lần này có thể xây cả bộ mái bằng gạch nên cần gia cố chiều dày của tường. Như vậy lần xây đầu, ngôi tháp có thể chỉ được lợp ngói với bộ khung mái bằng chất liệu nhẹ như gỗ, tre. Một đặc điểm thú vị nữa của ngôi tháp là toàn bộ mặt tường tháp, cả trong lẫn ngoài đều được quét một lớp dầu thực vật màu đen. Lớp dầu này có tác dụng như lớp sơn tường để chống ngấm và tăng cường sự liên kết của các viên gạch mặt tường. Hiện tượng này không thấy có ở các di tích Champa khác thời kì sau. Đây cũng là một tiêu chí của tháp Champa thời kì đầu, niên đại sớm thế kỷ IV, V. Căn cứ vào loại gạch, chất liệu gạch khác nhau của hai lần xây dựng, căn cứ vào vật liệu ngói và gốm trong lớp nhồi lòng tháp của lần xây sau chúng dần đi đến giả thiết lần xây dựng đầu vào khoảng thế kỷ IV, lần sau muộn hơn, khoảng thế kỷ V. Ở phần đặc trưng di vật chúng tôi sẽ đưa ra những nhận xét rõ hơn.

2.3. Đặc trưng di vật

2.3.1. Gạch

Cũng như các đền tháp Champa khác, ở Đồng Miễu có khá nhiêu loại hình gạch, từ gạch hình chữ nhật nguyên vẹn đến các loại hình thang, cắt góc, vát xiên, vê tròn, úp chậu, giật cấp, có xuất hiện một vài viên gạch có nét tạo hình lạ, dường như đó là một phần của motif  hoa văn nào đó trên diềm mái, vì chưa có đủ các viên gạch đặc biệt đó để dựng lại hoa văn nên chúng tôi tạm nhận định như vậy.… Các nhà khảo cổ đã chọn một số những viên gạch tiêu biểu cho di tích để nghiên cứu và phục vụ việc trưng bày bảo tàng. Tổng số các viên gạch là 87 gồm nhiều loại hình khác nhau. Bên cạnh những đặc điểm chung của gạch Champa như nguyên liệu được làm kĩ, có trộn nhiều vỏ trấu, thực vật như cành cây chặt nhỏ, nhiều loại hình khác nhau như cắt góc kiểu chữ L, giật cấp, hình thang, mài mỏng, vát một đầu, vê tròn  một đầu… để phục vụ cho kĩ thuật xây công trình cho phù hợp với các họa tiết hoặc giật cấp, kẻ tường… thì gạch ở đây có nhiều khác biệt như gạch có lõi đen, một hiện tượng phổ biến của gạch Champa lại xuất hiện rất ít ở Đồng Miễu, điều này chứng tỏ có sự khác nhau về kĩ thuật nung gạch thời kì đầu với thời kỳ sau này.

Có thể thời kỳ đầu của việc xây dựng các đền tháp bằng gạch kĩ thuật nung gạch chưa thật nhuần nhuyễn, Gạch ở đây có độ cứng và màu sắc không đều, có viên quá cứng, gần như sành, có viên lại quá mềm, bở. Xương gạch viên thì đỏ sẫm, viên đỏ nhạt, viên thì vàng nhạt, có viên lại màu nâu đen. Gạch có lõi đen ít và cũng không đều về độ cứng, có viên phàn lõi đen cứng như sành, có viên lại đen nhạt và “mềm”. Đồng thời với sự lúng túng, chưa nhiều kinh nghiệm trên chất liệu gạch của “thủa ban đầu” ấy là kĩ thuật xây dựng cũng chập chững và hậu quả là đổ vỡ công trình, phải làm đi làm lại và dường như công trình này cũng không tồn tại được bao lâu?

2.3.2. Đá

Hiện vật đá ở đây chỉ duy nhất có một viên cuội tự nhiên tròn, nhẵn. Người ta thường thấy những viên cuội như thế này trong các ngôi đền thờ và được gọi là đá thờ hay đá thiêng, rất may mắn là trong lớp đổ vỡ của những viên gạch nhồi lòng tháp của lần xây sau, chúng tôi phát hiện một phần của viên gạch có khoét lỗ tròn tên mặt gạch đủ để dặt viên đá này lên, tạo thành một bộ liga-yoni đơn giản. Hiện tượng này chúng tôi đã thấy xuất hiện ở di tích 1A Cát Tiên (Lâm Đồng). Hiện vật này chắc chắn là sản phẩm của lần xây dựng thứ nhất, thế kỷ IV.

2.3.3. Gốm

Đồ gốm ở di tích này rất ít, chỉ có 97 mảnh trong hố khai quật và 13 mảnh sưu tầm trên mặt đất khu vực xung quanh, song lại vô cùng quan trọng cho việc định niên đại của di tích.

Trừ một vài mảnh gốm nhặt trên mặt đất vùng xung quanh di tích (chỉ mang tính tham khảo) thì toàn bộ những mảnh gốm được thu thập trong hố khai quật, chủ yếu là trong lớp hợp chất nhồi lòng tháp cho lần xây sau. Một số mảnh gốm còn dính lớp đất sét, sạn cát, sỏi nhỏ có dấu dầu thực vật. Gốm ở đây chủ yếu là những mảnh vỡ của nồi, vò và kendy. Ngoại trừ 3 mảnh gốm văn in ô vuông có màu đỏ, xương mịn, còn lại gốm đều có màu xám đen, xương gốm đen lẫn nhiều cát, sạn nhỏ, gốm khá thô, độ nung thấp, chất liệu và đặc trưng gốm này khá tương đồng với gốm ở H1, độ sâu 1,79m cuộc khai quật Thành Hồ năm 2009. Tổng số có 62 mảnh trong khai quật lòng tháp, 35 mảnh bên ngoài tháp, sát chân tường phía tây. Trong số gốm lòng tháp có 5 mảnh miệng 1 mảnh đế, 1 cổ gốm, 1 vòi kendy, 2 mảnh vai còn lại là thân gốm. Đặc biệt có 10 mảnh gốm dày, áo gốm màu trắng ngả bạc, xương màu đỏ, chất liệu thô lẫn nhiều cát, sạn, đây là những mảnh gốm vỡ ra từ một cái vại hoặc lu lớn. Với chất liệu gốm như đã nêu, cùng sự có mặt của gốm văn in ô vuông kiểu Hán, chúng tôi nói là văn in kiểu Hán chứ không nói là gốm Hán, bởi văn in này có độ sắc nét không cao, in nông, xương gốm không đanh như gốm Hán thật, đây là sản phẩm bắt chước, ăn theo gốm Hán đã có thừ trước đó, thế kỷ II, III. Chính vì nó là kiểu Hán, bắt chước nên có niên đại muộn hơn, khoảng thế kỷ IV. Kết hợp với kết quả nghiên cứu kiến trúc ở trên, chúng tôi nhận định lần xây tháp thứ nhất có niên đại thế kỷ IV, lần sửa chữa, thậm chí xây lại tháp sau đó vào khoảng thế kỷ V.

Với những đặc trưng di vật, từ vật liệu xây dựng như gạch, đến các loại gốm, đá, trong đó các chỉ định về gốm là rất quan trọng, việc chỉ có gốm thô, xương pha nhiều sạn, cát đi cùng với những mảnh gốm văn in ô vuông kiểu Hán đủ để đưa ra niên đại đầu của ngôi tháp này là thế kỷ IV.

3. Tạm kết

Trước hết, cuộc khai quật này dù là muộn kể từ khi phát hiện, nhưng nó đã mang lại những kết quả rất tốt. Chỉ với diện tích rất khiêm tốn 35m², độ sâu nơi sâu nhất là 270cm, các nhà khảo cổ đã làm xuất lộ một phần nhỏ của một kiến trúc đền tháp Champa được xây dựng trong một thung lũng nhỏ cách di tích thành Hồ nổi tiếng 3km, cách sông Ba 1,5km. dù mới xuất lộ một phần, song những thông tin về di tích là rất phong phú.

3.1. Về khoa học

 Đây là di tích đền tháp xây gạch Champa có niên đại sớm nhất được biết đến lần đầu tiên trong văn hóa Champa. Các nhà khoa học Pháp không biết đến di tích này. Từ trước đến nay, các nghiên cứu về kiến trúc Champa đều cho rằng trước thế kỷ VII, có lẽ Champa chưa có công trình đền tháp xây gạch, mà chỉ là các kiến trúc sử dụng vật liệu nhẹ như gỗ, tre… Việc phát hiện di tích tháp Đồng Miễu đã cho chúng ta suy nghĩ khác hơn, rằng từ thế kỷ IV người Champa đã xây dựng đền tháp bằng gạch cho dù cả kĩ thuật sản xuất gạch đến trình độ xây dựng còn chưa hoàn thiện, thậm chí non nớt nhưng đó có thể là những viên gạch đầu tiên tạo nền móng cho những tuyệt tác kiến trúc Champa sau này.

3.2. Giá trị Lịch sử - văn hóa

Vị trí của ngôi tháp phần nào chứng minh cho lý thuyết về các vùng Champa, các lãnh thổ Champa trong lịch sử của GS. Trần Quốc Vượng, đây có lẽ chính là nơi các chủ nhân Champa  xưa chọn làm khu Thánh Địa, tuy nhiên có thể do còn chưa nắm bắt đầy đủ và chưa thật có kinh nghiệm nên việc ứng xử với loại vật liệu mới là gạch đã không được như ý muốn. Công trình bị đổ, vỡ nhiều lần, quy mô nhỏ lại ở vùng có nhiều lụt lội nên đã không có nhiều các công trình được xây dựng thêm. Vào thời kì sau  những cuộc nội chiến giữa các tiểu vùng, tiểu quốc Champa đã làm suy sụp cả Thành Hồ lẫn Thánh địa của nó. Dẫu vậy, di tích này vẫn là một điểm sáng trên bản đồ di tích Champa ở miền Trung Việt Nam với giá trị lịch sử-văn hóa rất lớn và đáng trân trọng.

3.3. Phát huy di tích

 Phú Yên là một miền đất chứa đựng nhiều di tích Champa, ngoại trừ Tháp Nhạn sừng sững đang đứng đó và tháp Phú Lâm có niên đại muộn đang buồn bã hắt hiu vì chưa được quan tâm thì trong lòng đất Phú Yên còn chứa đựng nhiều di tích rất quan trong, đơn cử như di tích Champa ngoài Lao Mái Nhà, Hòn Chùa, mấy chục giếng đá ở thôn Xuân Dục, bên cạnh đó là Hòn Tháp, Thành Hồ… Và hiện nay có thêm Đồng Miễu. Có thể vẽ một tour Champa như thế này; Hòn Chùa - Xóm Giếng Xuân Dục - Hòn Tháp - Tháp Nhạn - Thành Hồ và kết thúc là Đồng Miễu với sự thông hiểu di tích và văn hóa Chăm của tour guide cũng như một hệ thống cơ sở vật chất tạm tốt cho các di tích, ngành du lịch Phú Yên có thể giữ khách thêm ít nhất một đêm nữa. Đưa người dân quanh di tích vào cuộc, di tích sẽ mang lại lợi ích cho họ và khi đó không cần tuyên truyền, người dân sẽ chăm lo, bảo vệ di tích vì đó là một phần quan trọng cuộc sống của họ.

4. Kiến nghị

- Ngay sau đây ngành văn hóa Phú Yên tham mưu cho lãnh đạo tỉnh một kế hoạch tiếp tục khai quật và nghiên cứu di tích Đồng Miễu và khu vực phụ cận. Di dời các công trình nhà ở, chuồng trại hiện đang xâm hại di tích ra khỏi vùng bảo vệ, tiến hành khai quật toàn bộ di tích. Sau khi hoàn thành khai quật phải dựng mái che, giữ gìn bảo quản di tích thành một bảo tàng tại chỗ phục vụ cho việc nghiên cứu khoa học, giảng dạy, đào tạo và phát huy du lịch trong thời gian tới.

- Sau khi khai quật và nghiên cứu tổng thể nên xây dựng hồ sơ di tích đề nghị công nhận di sản cấp Quốc gia vừa là để tăng thêm giá trị Lịch sử - văn hóa, vừa tạo một hành lang pháp lý giữ gìn di sản lâu dài. Lập tức có quy hoạch, cắm mốc bảo vệ di tích, khuyến cáo chủ đất không xây cất các công trình nhà cửa, trồng cây lưu niên trong khu vực quy hoạch bảo vệ.

TÀI LIỆU DẪN

BAROCCO F. AND ZOLESE P. 2006. Ceramic typologies found during the excavations performedon My Son Group (2004-2005). In 11th International Conference of European Association of SoutheastAsian Archaeologists (EASEAA), Bougon, France, 2006.

BAROCCO F 2011. Archaeological Landscape and Urban Models in Phu Yen Province. In Proceeding of the International Conference: “The Cultural Heritage in Coastal Land of Southern Central Vietnam with the Tourism Development in International Integration”, Tuy Hòa Town, Phú Yên Province, 2-4 April 2011, (in publication).

ĐẶNG VĂN THẮNG ET AL 2010. Thăm dò, khai quật di tích Thành Hồ (Phú Yên). Trong NPHMVKCH 2009 : Nxb. KHXH, Hanoi: 676-680.

ĐẶNG VĂN THẮNG 2011. Thành Hồ trong bối cảnh thành cổ Chămpa (Thanh Ho in the context of the Champa citadels). Proceeding of the International Conference: “The Cultural Heritage in Coastal Land of Southern Central Vietnam with the Tourism Development in International Integration”, Tuy Hòa Town, Phú Yên Province, 2-4 April 2011, (in publication).

FINOT L. 1902. Notes d'épigraphie. I. - Deux nouvelles inscriptions de Bhadravarman Ier, roi de Champa.

BEFEO II, 1902, p. 185-191

HARDY A.2009. Economic History of Champa and Central Vietnam in Hardy A., Cucarzi M., Zolese P

(eds). In Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam), Singapore: 114.

LÂM THỊ MỸ DUNG 2002. Kết quả khảo sát Thành Hồ, tháng 7/2001. Trong NPHMVKCH năm 2001.

Nxb. KHXH, Hà Nội: 798-800.

LÂM THỊ MỸ DUNG 2005. Đồ gốm trong những địa điểm khảo cổ học Champa ở miền Trung Việt Nam.

Trong Khảo cổ học, số 1: 69.

LÊ ĐÌNH PHỤNG, NGUYỄN TIẾN ĐÔNG 1992. Núi Bà - Dấu tích một tháp Champa cổ. Trong Khảo

cổ học, số 3: 54-61.

NGUYỄN TIẾN ĐÔNG, NGUYỄN DANH HẠNH, LÊ THẾ VỊNH 2012. Loại hình lò lạ của Champa tại Phú Yên. Trong NPHMVKCH năm 2011: 728-731.

NGUYỄN TIẾN ĐÔNG Đoàn khai quật 2020. Báo cáo kết quả sơ bộ khai quật di tích Đồng Miễu. Trong NPHMVKCH năm 2019: 683-690.

PARMENTIER H 1902. Nouvelles découvertes archéologiques en Annam. In BEFEO, Tome 2: 281-282.

TRẦN KỲ PHƯƠNG 2002.  Phế tích Champa: khảo luận về kiến trúc đền tháp. Trong Nghiên cứu và Phát triển tập 1(35):75-88; tập 2(36):41-52. Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Thừa Thiên Huế.

TRẦN QUỐC VƯỢNG 1998. Miền Trung Việt Nam và văn hoá giao thoa (một cái nhìn địa văn hoá). Nxb. Văn hoá dân tộc. H.

CHAMPA ARCHITECTURE SITES OF ĐỒNG MIỄU, PHÚ HÒA, PHÚ YÊN IN CHAMPA ARCHAEOLOGICAL CONTEXT

NGUYỄN TIẾN ĐÔNG

The Đồng Miễu site is located at Định Thọ 1 street, Phú Hòa town, Phú Hòa district, Phú Yên province. The site has been surveyed many times and it was excavated for the first time in 2019 with an area of 35m².

The excavation results revealed a small architectural part of a Champa temple/tower including the foundation and a part of the western tower body. This is a special architectural type of the Champa temples, with a small scale of the tower that was about 15m-16m, which was built twice. The collected artifacts include building materials such as bricks, stones and coarse ceramics with designs of Chinese-style square grids,etc. At Đồng Miễu site, there are some types of bricks such as rectangles, trapezoids, those with cut-off corners or sloping sides, etc.

Based on various types and materials of bricks from the two constructions, tiles and ceramics from the inserted layer inside the tower of the later construction, the Đồng Miễu tower is supposed to be first built around the fourth century and built later around the fifth century. This is the temple/ tower built with Champa bricks with earliest date (up to now) in the Champa archaeology and had never known by the French scientists in the early twentieth century.

The tower location partly demonstrates the theory of a Holyland model to the an administrative center and the seaport of the Champa-culture owners and it might have been a Holyland located west of Hồ-dynasty citadel.