Các nước xuất khẩu dầu khí, mặc dù có thể tăng nguồn thu ngân sách khi giá năng lượng tăng, nhưng sự phụ thuộc vào dầu khí cũng khiến các nền kinh tế này nhạy cảm với chu kỳ giá và những thay đổi trong xu hướng đầu tư toàn cầu. Khi cơ cấu đầu tư năng lượng ngày càng hướng tới các nguồn năng lượng sạch, việc duy trì nguồn thu và thu hút đầu tư trong dài hạn sẽ trở thành thách thức đối với những quốc gia phụ thuộc lớn vào xuất khẩu dầu khí. Điều này cho thấy mức độ dễ tổn thương của các nền kinh tế châu Phi không chỉ phụ thuộc vào việc quốc gia đó sở hữu nguồn tài nguyên năng lượng, mà còn phụ thuộc vào khả năng khai thác, sử dụng, chuyển hóa thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng trong nước.

Vì thế, bài toán năng lượng của châu Phi không dừng ở việc khai thác tài nguyên, mà hướng tới bảo đảm nguồn điện ổn định, đa dạng hóa nền kinh tế và thu hút đầu tư dài hạn. Năng lượng, không chỉ là một nguồn lực đầu vào mà còn là nền tảng của công nghiệp hóa và nâng cao sức cạnh tranh. Trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu đang tái định hình, giảm phụ thuộc vào một nguồn năng lượng hay một dòng thu nhập duy nhất sẽ giúp các nền kinh tế châu Phi nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài, đồng thời tạo dư địa cho tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Những tác động kinh tế chủ yếu
Kênh đầu tiên là lạm phát và sức ép ngân sách. Khi giá dầu, khí đốt hoặc chi phí vận chuyển tăng, giá lương thực, phân bón, hàng tiêu dùng và dịch vụ công cũng chịu ảnh hưởng. Chính phủ có thể phải tăng trợ giá nhiên liệu hoặc điện để bảo vệ người dân, nhưng điều đó thu hẹp không gian ngân sách dành cho giáo dục, y tế và hạ tầng. Với những nền kinh tế có đồng tiền mất giá hoặc nợ nước ngoài lớn, chi phí nhập khẩu năng lượng còn tăng áp lực lên cán cân thanh toán và nghĩa vụ trả nợ.

Kênh thứ hai là năng lực sản xuất. Điện không ổn định và nhiên liệu đắt làm tăng chi phí doanh nghiệp, đặc biệt trong chế biến nông sản, khai khoáng, dệt may, logistics và dịch vụ số. Châu Phi có nguồn tài nguyên năng lượng dồi dào nhưng vẫn còn hơn 600 triệu người thiếu điện và gần một tỷ người chưa có nhiên liệu nấu ăn sạch (theo IEA). Khoảng cách này cho thấy năng lượng vừa là đầu vào của tăng trưởng, vừa là điều kiện của chất lượng sống và năng lực cạnh tranh.

Chuyển dịch năng lượng và cơ hội tái cấu trúc kinh tế
Biến động toàn cầu làm nổi bật nhu cầu phát triển điện mặt trời, điện gió, thủy điện, các hệ thống lưới điện nhỏ (mini-grid) phù hợp với khu vực ở xa lưới điện chính. IEA đánh giá, đầu tư năng lượng ở châu Phi năm 2025 thấp hơn khoảng một phần ba so với năm 2015, trong khi châu lục chỉ nhận khoảng 2% đầu tư năng lượng sạch toàn cầu dù chiếm khoảng 20% dân số thế giới. Tỷ lệ này vừa là rủi ro, nhưng cũng vừa là dư địa lớn cho các dự án sản xuất điện, thiết bị, dịch vụ kỹ thuật và việc làm theo xu hướng kinh tế xanh.

Để biến cơ hội thành năng lực kinh tế, các nước châu Phi cần kết hợp ba ưu tiên: mở rộng tiếp cận điện với giá hợp lý; cải thiện lưới truyền tải, phân phối và khả năng lưu trữ; xây dựng cơ chế tài chính giúp giảm rủi ro chính sách, tỷ giá, lãi suất. Sáng kiến Mission 300 của Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Phi, với mục tiêu “kết nối để 300 triệu người châu Phi có điện” vào năm 2030, cho thấy quy mô của bài toán năng lượng và nhu cầu phối hợp quốc tế.

Trong dài hạn, biến động năng lượng toàn cầu sẽ tiếp tục thử thách khả năng chống chịu của kinh tế châu Phi. Những quốc gia chỉ dựa vào xuất khẩu dầu thô hoặc nhập khẩu nhiên liệu sẽ dễ bị cuốn theo chu kỳ giá cả. Ngược lại, những quốc gia đồng thời phát triển năng lượng tái tạo, công nghiệp chế biến, thị trường điện khu vực và kỹ năng kỹ thuật sẽ có khả năng giữ lại nhiều giá trị hơn. Chuyển dịch năng lượng vì vậy không chỉ là mục tiêu môi trường; đó là chiến lược an ninh kinh tế, tạo việc làm và nâng cao vị thế của châu Phi trong kinh tế toàn cầu.

Đối với châu Phi, bài toán năng lượng không chỉ là ứng phó với biến động của thị trường, mà còn là khả năng chuyển hóa những sức ép hiện tại thành động lực cho một mô hình tăng trưởng bền vững hơn. Khả năng bảo đảm an ninh năng lượng, đa dạng hóa nền kinh tế và tận dụng quá trình chuyển dịch năng lượng sẽ có ý nghĩa quyết định đối với sức chống chịu và vị thế kinh tế của châu Phi trong những thập niên tới.


Tài liệu tham khảo
African Development Bank (2025). Mission 300: Connecting 300 Million Africans to Electricity by 2030. https://www.afdb.org/en/topics-and-sectors/initiatives-and-partnerships/mission-300

International Energy Agency (2025). Africa – World Energy Investment 2025. https://www.iea.org/reports/world-energy-investment-2025/africa

International Energy Agency (2025). Financing Electricity Access in Africa. https://www.iea.org/news/new-iea-report-lays-out-pathway-to-finance-universal-electricity-access-in-africa