Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số, việc phát huy mọi nguồn lực xã hội càng trở nên cấp thiết. Trong đó, nguồn lực người cao tuổi là một vấn đề cần được nhìn nhận đầy đủ hơn cả về lý luận và thực tiễn.

Những năm gần đây, Việt Nam đang bước vào quá trình già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh trên thế giới. Thực trạng này đặt ra nhiều thách thức về an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và bảo đảm đời sống cho người cao tuổi. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn người cao tuổi dưới góc độ đối tượng cần hỗ trợ thì chưa phản ánh đầy đủ vai trò và tiềm năng của nhóm dân số này.

Nếu trước đây người cao tuổi thường được nhìn nhận chủ yếu từ góc độ an sinh xã hội, thì tinh thần Đại hội XIII của Đảng gợi mở một cách tiếp cận rộng hơn: phát huy tối đa mọi nguồn lực con người cho phát triển đất nước. Bài viết sử dụng kết quả của nghiên cứu “Khả năng tham gia thị trường lao động của người cao tuổi đô thị sau nghỉ hưu (Nghiên cứu trường hợp tại phường Xuân La, quận Tây Hồ, Hà Nội)” làm dẫn chứng cho ba luận điểm của Đảng đó là: phát huy giá trị con người Việt Nam , thích ứng với già hóa dân số bằng tư duy phát triển và khơi dậy khát vọng cống hiến của mọi người dân, trong đó có người cao tuổi. Kết quả nghiên cứu minh chứng những luận điểm này là hoàn toàn có cơ sở từ thực tiễn.

Thứ nhất, phát huy giá trị con người Việt Nam

Đại hội XIII xác định nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của đất nước chính là con người Việt Nam; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc: “Phát huy tối đa nhân tố con người; coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021a , tr. 215-216).

Từ góc nhìn này, người cao tuổi không chỉ là nhóm dân cư cần được chăm sóc mà còn là chủ thể mang trong mình những giá trị đặc biệt của xã hội Việt Nam như kinh nghiệm sống, trách nhiệm cộng đồng, đạo đức nghề nghiệp, tri thức chuyên môn và vốn văn hóa tích lũy qua nhiều thập niên. Những nguồn lực ấy không mất đi khi một người bước sang tuổi nghỉ hưu.

Kết quả nghiên cứu tại Hà Nội về khả năng tham gia thị trường lao động của người cao tuổi đô thị sau nghỉ hưu của Phan Huyền Dân (2020) cho thấy người cao tuổi vẫn sở hữu nhiều nguồn lực quan trọng để tiếp tục tham gia lao động sau tuổi nghỉ hưu. Đó là nguồn vốn con người với kinh nghiệm nghề nghiệp tích lũy qua nhiều năm công tác, kỹ năng xử lý vấn đề, khả năng tư duy và vốn hiểu biết chuyên môn. Bên cạnh đó là nguồn vốn xã hội thể hiện qua các mạng lưới quan hệ rộng, cùng nguồn vốn tâm lý - văn hóa như tinh thần trách nhiệm, ý thức cống hiến và mong muốn tiếp tục đóng góp cho xã hội.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy phần lớn người cao tuổi không hoàn toàn rời khỏi đời sống lao động sau khi nghỉ hưu. Nhiều người vẫn có nhu cầu làm việc, nhưng mong muốn được tham gia vào những công việc phù hợp với sức khỏe, chuyên môn và điều kiện cá nhân. Điều đó phản ánh một thực tế rằng nghỉ hưu không đồng nghĩa với chấm dứt khả năng đóng góp cho xã hội. Đây chính là những biểu hiện cụ thể của giá trị con người Việt Nam cần được tôn trọng, khơi dậy và phát huy trong giai đoạn phát triển mới.

Thứ hai, thích ứng với già hóa dân số bằng tư duy phát triển

Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về công tác dân số đưa ra quan điểm và nhiệm vụ trong tình hình mới là: chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số; phát huy vai trò người cao tuổi trong phát triển kinh tế - xã hội. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy ứng phó sang tư duy phát triển.

Trong bối cảnh Việt Nam đang già hóa dân số nhanh chóng, nếu chỉ tập trung vào các chính sách trợ giúp thì sẽ bỏ lỡ một nguồn lực xã hội đáng kể. Nghiên cứu cho thấy nhiều người cao tuổi vẫn đủ sức khỏe, có chuyên môn và mong muốn tiếp tục làm việc nếu công việc phù hợp với điều kiện thể chất, tinh thần và hoàn cảnh gia đình của họ.

Mặc dù sức khỏe thể chất có thể suy giảm theo thời gian, nhưng kinh nghiệm sống, tri thức nghề nghiệp và năng lực tư vấn, hướng dẫn của họ vẫn là những nguồn lực có giá trị đặc biệt. Trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, đào tạo nghề, nghiên cứu khoa học, quản lý, tư vấn hay hoạt động cộng đồng, người cao tuổi hoàn toàn có thể tiếp tục đóng góp hiệu quả.

Điều đó cho thấy thích ứng với già hóa dân số không chỉ là mở rộng hệ thống an sinh mà còn là xây dựng những cơ chế để người cao tuổi tiếp tục tham gia lao động, truyền nghề, tư vấn, đào tạo và đóng góp cho cộng đồng. Một xã hội già hóa nhưng vẫn phát huy được năng lực của người cao tuổi sẽ là một xã hội có sức chống chịu và phát triển bền vững hơn.

Thứ ba, khơi dậy khát vọng cống hiến của mọi người dân trong đó có người cao tuổi

Một trong những điểm nhấn nổi bật của Đại hội XIII là yêu cầu khơi dậy khát vọng phát triển đất nước; phát huy tinh thần cống hiến và giải phóng mọi tiềm năng sáng tạo của người dân; Đảng khẳng định cần có cơ chế, chính sách để mọi người dân đều có cơ hội đóng góp cho sự phát triển đất nước: “Khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc...” và “...phải có cơ chế, chính sách phát huy tinh thần cống hiến vì đất nước...” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021a , tr . 215 - 216 ) .

Thực tế nghiên cứu cho thấy nhiều người cao tuổi vẫn mong muốn làm việc không chỉ vì thu nhập mà còn vì nhu cầu được cống hiến, được ghi nhận và được khẳng định giá trị bản thân. Đối với họ, lao động còn là cách duy trì sự gắn kết xã hội, giữ gìn sức khỏe tinh thần và tiếp tục thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức hiện nay, nhiều loại hình công việc mới xuất hiện, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người cao tuổi tham gia lao động. Các hoạt động tư vấn trực tuyến, đào tạo, cố vấn chuyên môn, nghiên cứu, sáng tạo nội dung hay công tác xã hội đều là những lĩnh vực có thể tận dụng tốt kinh nghiệm và tri thức của người cao tuổi. Đây cũng là hướng đi phù hợp với chủ trương phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao mà Đảng đã đề ra.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc tham gia thị trường lao động của người cao tuổi vẫn gặp nhiều rào cản. Một số hạn chế đến từ sự suy giảm sức khỏe, khả năng thích nghi với môi trường mới hoặc áp lực cạnh tranh với lao động trẻ. Đáng chú ý hơn là những rào cản xuất phát từ các yếu tố tâm lý và văn hóa. Nhiều người cao tuổi đề cao lòng tự trọng nghề nghiệp, không sẵn sàng chấp nhận những công việc bị cho là không phù hợp với kinh nghiệm hoặc vị thế xã hội trước đây. Đối với phụ nữ cao tuổi, trách nhiệm chăm sóc con cháu trong gia đình cũng là yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến quyết định tham gia lao động.

Những phát hiện này cho thấy việc phát huy nguồn lực người cao tuổi không thể chỉ dừng lại ở các chính sách việc làm đơn thuần. Điều quan trọng hơn là xây dựng môi trường xã hội tôn trọng, ghi nhận và tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục cống hiến theo năng lực và nguyện vọng của mình.

Chính vì vậy, phát huy nguồn lực người cao tuổi không đơn thuần là một chính sách kinh tế hay xã hội. Đó còn là quá trình khơi dậy khát vọng cống hiến của một bộ phận dân cư giàu kinh nghiệm, để không ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình phát triển đất nước.

Kiên định và phát triển nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới không chỉ thể hiện ở việc bảo vệ những giá trị lý luận đã được khẳng định mà còn ở khả năng vận dụng sáng tạo vào những vấn đề thực tiễn của đất nước. Từ câu chuyện việc làm của người cao tuổi đô thị có thể thấy rõ giá trị của quan điểm lấy con người làm trung tâm, phát huy sức mạnh con người Việt Nam và khơi dậy khát vọng cống hiến của mọi tầng lớp nhân dân.

Trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét, việc chuyển từ tư duy “chăm lo cho người cao tuổi” sang tư duy “phát huy nguồn lực người cao tuổi” không chỉ là yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội mà còn là sự cụ thể hóa sinh động các quan điểm của Đảng về phát triển con người. Khi mỗi người cao tuổi có cơ hội tiếp tục đóng góp theo khả năng của mình, nguồn lực con người Việt Nam sẽ được khai thác đầy đủ hơn, tạo thêm động lực cho mục tiêu xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới.

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII : Tập I . Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021b). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII : Tập II . Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.

3. Ban Chấp hành Trung ương Đảng. (2017). Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 25/10/2017 về công tác dân số trong tình hình mới .

4. Phan Huyền Dân. (2020). Khả năng tham gia thị trường lao động của người cao tuổi đô thị sau nghỉ hưu (Nghiên cứu trường hợp tại phường Xuân La, quận Tây Hồ, Hà Nội) . Báo cáo đề tài khoa học cấp cơ sở . Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới.