Tham dự hội thảo, về phía đại biểu khách mời, có TS. Tạ Ngọc Hải (nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học tổ chức nhà nước, Bộ Nội vụ), bà Phương Thảo (Thẩm phán Tòa Hành chính, Tòa án nhân dân Tp. Hà Nội), TS. Luật sư Phạm Thị Bích Phượng (Khoa Luật, Trường Đại học Phenikaa), TS. Vũ Minh Giám (Khoa Luật, Trường Đại học Phenikaa), bà Nguyễn Thị Thao (Báo Pháp luật Việt Nam); về phía cơ quan chủ trì, có PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga (Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật), TS. Nguyễn Linh Giang (Phó Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật). Các thành viên đề tài và đông đảo các nhà khoa học của Viện Nhà nước và Pháp luật cũng đến dự hội thảo. TS. Lê Thương Huyền và TS. Nguyễn Linh Giang đồng chủ trì hội thảo. Thư ký hội thảo là NCV. Trần Ngọc Bảo.

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Lê Thương Huyền cho biết,trước đây, việc phát triển nguồn nhân lực pháp luật chủ yếu được xem xét dựa trên các tiêu chí về số lượng, trình độ đào tạo và thâm niên công tác. Tuy nhiên, trong điều kiện bộ máy được tổ chức tinh gọn hơn, yêu cầu về năng lực, trình độ của nhân lực không những không giảm xuống mà còn ngày càng cao hơn. Vì vậy, phát triển nguồn nhân lực pháp luật là vấn đề có tính nền tảng, đặc biệt là nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để quá trình phát triển nguồn nhân lực phù hợp với cấu trúc quản trị mới và những yêu cầu mới của sự phát triển đất nước.

Mỗi địa phương có những điều kiện và đặc điểm khác nhau. Đối với các địa phương thuộc vùng sâu, vùng xa, miền núi hoặc khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn, việc thu hút và duy trì đội ngũ cán bộ pháp luật có trình độ cao vẫn là một thách thức lớn. Trong khi đó, tại những địa phương có tốc độ công nghiệp hóa nhanh,thu hút nhiều doanh nghiệp lớn, hoạt động đầu tư phát triển mạnh thì nhu cầu về đội ngũ chuyên gia pháp luật có chất lượng cũng ngày càng cấp thiết. Vì vậy, chính sách phát triển nguồn nhân lựcpháp luật không thể áp dụng cứng nhắc một mô hình chung cho tất cả các địa phương mà cần được nghiên cứu, thiết kế phù hợp với đặc điểm và nhu cầu thực tế của từng nơi.

Thông qua hội thảo hôm nay,Ban Chủ nhiệm đề tài mong muốn quý vị đại biểu và các nhà khoa học cùng trao đổi, chia sẻ ý kiến đểthu nhận thêm những luận cứ khoa học và thực tiễn cần thiết. Trên cơ sở đó, đề tài có thể tiếp thu, hoàn thiện sản phẩm nghiên cứu và đưa ra những kiến nghị xác đáng, phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Tiếp theo, TS. Lê Thương Huyền trình bày tham luận đầu tiên với chủ đề “Nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh trước yêu cầu đổi mới thể chế và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp”. Bàiviết đưa ra định nghĩa về nguồn nhân lực pháp luật theo nghĩa rộng, đó là những người có tri thức, kỹ năng và năng lực chuyên môn tham gia xây dựng, thực hiện, bảo vệ, nghiên cứu và phổ biến pháp luật trong khu vực nhà nước, tư nhân và phi lợi nhuận. Việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, tăng cường phân quyền và chuyển đổi số đã làm thay đổi căn bản công việc pháp lý, đòi hỏi cấp tỉnh trở thành trung tâm điều phối, chuẩn hóa và hỗ trợ pháp lý cho cấp xã. Thực tiễn vận hành cho thấy một số điểm nghẽn như cơ cấu chuyên môn không đồng đều, phạm vi công việc rộng, năng lực chưa đáp ứng nhiệm vụ mới, cơ chế hỗ trợ tỉnh – xã còn rời rạc và khoảng cách về năng lực số. Vì vậy, nhân lực pháp luật cấp tỉnh cần được phát triển theo sáu nhóm năng lực cốt lõi và được đánh giá bằng chất lượng, tiến độ, hiệu quả của các sản phẩm pháp lý thay vì chỉ dựa vào bằng cấp, biên chế.

Tác giả đề xuất08 hướng chuyển đổi phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh nhằm bảo đảm chính quyền hai cấp vận hành hiệu lực, hiệu quả, gần dân và phục vụ phát triển:(i) Chuẩn hóa vị trí việc làm; (ii)Đánh giá nguồn nhân lực theo tiêu chí sản phẩm; (iii) Đổi mới bồi dưỡng theo hình thức mô-đun; (iv)Tăng cườnghỗ trợ pháp lý tỉnh – xã; (v) Xây dựng hạ tầng tri thức số; (iv)Thu hút, giữ chân nguồn nhân lực có năng lực, tài năng; (vii) Phát triển hệ sinh thái pháp lý hiện đại; (viii)Phân quyền gắn với năng lực.

Sau đó, hội thảo lắng nghe Thẩm phán Phương Thảo phân tích thực trạng từ đó đề xuất một số giải pháp phát triển nguồn nhân lực pháp luật của Tòa án nhân dân hai cấp Tp. Hà Nội trong bối cảnh cải cách tư pháp, khối lượng án tăng cao và chuyển đổi số toàn diện. Bà thẩm phán cho biết, trong giai đoạn 2023 – 2025, số vụ việc thụ lý tăng từ 39.300 lên 50.355 vụ, nhưng tỷ lệ giải quyết vẫn duy trì trên 90% và các vụ án trọng điểm đều được xử lý dứt điểm, đúng pháp luật. Tuy nhiên, hệ thống đang đối mặt với ba thách thức lớn:Thiếu biên chế chất lượng cao khiến mỗi thẩm phán phải giải quyết số án cao gấp 2 – 3 lần định mức, tính chất vụ án ngày càng phức tạp và hạ tầng cùng năng lực công nghệ chưa đồng đều.

Báo cáo đề xuất năm nhóm giải pháp gồm: Điều chuyển, biệt phái nhân lực linh hoạt; đổi mới đào tạo theo nhu cầu thực tiễn; hiện đại hóa hạ tầng và nâng cao năng lực số; thu hút nhân tài; đồng thời hoàn thiện chế độ bảo vệ, tiền lương và đãi ngộ cho cán bộ tư pháp. Việc xây dựng đội ngũ thẩm phán, thư ký vừa có bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp, chuyên môn vững vàng, vừa thành thạo công nghệ được xác định là yếu tố quyết định để Tòa án nhân dân hai cấp thành phố Hà Nội thực hiện tốt nhiệm vụ bảo vệ công lý và phục vụ nhân dân.

Tham luận thứ ba tại hội thảo là của TS. Luật sư Phạm Thị Bích Phượng. Tác giả trình bày báo cáo về thách thức và giải pháp phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh khi triển khai tòa án chuyên biệt ở Việt Nam. Tòa án chuyên biệt là cơ quan xét xử thuộc hệ thống Tòa án nhân dân được thành lập để giải quyết các tranh chấp đặc thù, theo mô hình hiện đại và chuẩn mực quốc tế, đáp ứng yêu cầu của các giao dịch đầu tư, kinh doanh xuyên biên giới. Thực tiễn cho thấy, tốc độ thay đổi của thể chế và bộ máy đang vượt nhanh hơn khả năng thích ứng của đội ngũ nhân lực pháp luật, tạo áp lực về tái cơ cấu vị trí việc làm, quản trị và giải quyết các vụ việc phức tạp. Nguồn nhân lực hiện còn hạn chế về kiến thức liên ngành, tiếng Anh pháp lý, kỹ năng tranh tụng quốc tế, năng lực số và khả năng kiểm soát các rủi ro liên quan đến dữ liệu, công nghệ và quyền con người.

TS. Luật sư Phạm Thị Bích Phượng đề xuất năm nhóm giải pháp gồm: Phát triển hệ sinh thái pháp lý địa phương; xây dựng khung năng lực mới; đổi mới đào tạo theo tình huống thực tiễn; mở rộng nguồn tuyển dụng và luân chuyển nhân lực; đồng thời nâng cao năng lực sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) có trách nhiệm. Tác giả nhấn mạnh cần chuyển từ quản lý nhân sự riêng lẻ sang phát triển hệ sinh thái nguồn nhân lực, từ coi trọng bằng cấp sang năng lực thực hành và thích ứng, đồng thời chủ động chuẩn bị con người cho những vấn đề pháp lý mới của Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Tham luận cuối trình bày tại hội thảo là của TS. Vũ Minh Giám, “Phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Bàiviết khẳng định nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh giữ vai trò trực tiếp trong tham mưu chính sách, xây dựng và thi hành pháp luật, bảo vệ công lý, nâng cao hiệu quả quản trị và củng cố niềm tin của người dân. Trong bối cảnh chuyển đổi số và ứng dụngAI, đội ngũ này cần chuyển từ tư duy hành nghề truyền thống sang năng lực giải quyết vấn đề, kết hợp hiểu luật, hiểu thực tiễn, nhận diện rủi ro và giữ vững chuẩn mực đạo đức. AI có thể hỗ trợ tra cứu, rà soát văn bản, phân tích thông tin và giảm các công việc thủ công, nhưng người làm pháp luật phải biết kiểm chứng kết quả, bảo đảm an toàn dữ liệu và chịu trách nhiệm cuối cùng.

Thực tế cho thấy, nhân lực pháp luật đã từng bước được chuyên nghiệp hóa và tiếp cận các nền tảng công nghệ, song vẫn còn hạn chế về kỹ năng số, đào tạo nặng lý thuyết, áp lực công việc, chênh lệch chất lượng giữa các địa bàn và hạ tầng chưa đồng bộ.TS. Vũ Minh Giám đề xuất đổi mới đào tạo theo hướng thực hành, chuẩn hóa kỹ năng số và năng lực theo vị trí việc làm, cải cách tuyển dụng – đãi ngộ, đồng thời đầu tư hạ tầng dữ liệu và công nghệ tư pháp thông minh để xây dựng đội ngũ liêm chính, chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số.

Bình luận tại hội thảo, TS. Tạ Ngọc Hải cho rằng, phạm vi nghiên cứu về nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh hiện nayrất rộng. Ngay trong khu vực nhà nước, đội ngũ cán bộ, công chức tại các cơ quan hành chính và đội ngũ thẩm phán đã có tính chất công việc, yêu cầu chuyên môn và tiêu chuẩn năng lực khác nhau. Nếu mở rộng sang khu vực tư nhân và khu vực xã hội, bao gồm luật sư, công chứng viên, thừa phát lại và các tổ chức bổ trợ tư pháp, thì đối tượng nghiên cứu càng đa dạng hơn. Vì vậy, các giải pháp phát triển nguồn nhân lực cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm nghề nghiệp, thay vì áp dụng chung một mô hình.

Bên cạnh đó,theo TS. Tạ Ngọc Hải, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm. Mặc dù vấn đề này đã được quy định trong một số văn bản, nhưng việc triển khai trên thực tế vẫn còn mờ nhạt. Cơ chế bảo vệ không nên chỉ giới hạn ở trách nhiệm công vụ mà còn phải xem xét các phương diện khác, bao gồm bảo vệ danh dự, an toàn của người thực thi pháp luật và gia đình họ trước những nguy cơ hoặc áp lực phát sinh từ công việc.

TS. Nguyễn Linh Giang đồng quan điểm với những ý kiến chuyên sâu của TS. Tạ Ngọc Hải, người có nhiều năm làm việc liên quan đến lĩnh vực này. Bà chia sẻ với hội thảo về việc tuyển dụng, phát hiện và trọng dụng nhân tài tại Quảng Ninh,nơi đã thực hiện chính sách thu hút nhân tài khá mạnh mẽ. Tỉnh từng tuyển dụng các thủ khoa tốt nghiệp đại học vào làm việc tại các cơ quan nhà nước, với mức lương bằng khoảng 300% mức thông thường, trong đó ngoài chế độ theo quy định của Nhà nước còn có phần hỗ trợ thêm từ địa phương. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của chính sách này không hoàn toàn giống nhau ở các đơn vị tiếp nhận. Có nơi được cán bộ lãnh đạo đánh giá rất cao và hài lòng với một thủ khoa củamột trườngđại họcluật. Trong khi đó, một đơn vị khác tiếp nhận thủ khoa của một trường đại học lại cho rằng mức lương 300% dành cho người mới ra trường chưa tương xứng với năng lực và hiệu quả công việc. Thậm chí, những cán bộ đã công tác nhiều năm tạiđơn vị đó còn có mức lương thấp hơn người mới được tuyển dụng, từ đó nảy sinh tâm lý thiếu công bằng và ảnh hưởng đến động lực làm việc.

Thực tế này cho thấy không thể mặc nhiên coi một người là nhân tài chỉ vì họ tốt nghiệp thủ khoa. Một sinh viên mới ra trường có thể có thành tích học tập xuất sắc nhưng vẫn cần trải qua quá trình làm việc, rèn luyện và phát triển lâu dài mới có thể khẳng định năng lực thực tế. Sau một thời gian, họ có thể trở thành một luật sư thành công hoặc một chuyên gia giỏi, nhưng việc phát hiện và đánh giá chính xác nhân tài cần dựa trên cả một quá trình. Vì vậy, chỉ dựa vào cơ chế quy hoạch hoặc bổ nhiệm là chưa đủ để phát hiện và trọng dụng nhân tài. Đối với những trường hợp này, cần có cơ chế đánh giá và đãi ngộ dựa trên năng lực chuyên môn và kết quả công việc.

Bàn về cơ cấu ngạch, bậc và tỷ lệ nhân sự trong từng nhóm vị trí việc làm.PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga nhận định, nếu áp dụng cứng nhắc các tỷ lệ có thể khiến nhiều cơ quan gặp khó khăn, nhất là những đơn vị hiện có số lượng người giữ ngạch hoặc bậc cao vượt quá cơ cấu mới. Khi đó, một số cán bộ có thể phải chuyển xuống ngạch hoặc bậc thấp hơn, ảnh hưởng đến quyền lợi, thu nhập và tâm lý làm việc. Nếu trước đây họ đã được đánh giá là đủ năng lực để nâng ngạch thì việc buộc họ hạ ngạch cần được xem xét hết sức thận trọng. Việc thay đổi ngạch, bậc và vị trí công tác có thể gây tác động rất lớn đến động lực làm việc của đội ngũ cán bộ. Vì vậy, cần có chính sách phù hợp để bảo đảm quyền lợi chính đáng của những người bị ảnh hưởng, đồng thời xây dựng một lộ trình chuyển đổi hợp lý.

Hiện nay, trên nhiều diễn đàn cũng xuất hiện những quan điểm khác nhau về việc sử dụng chuyên gia để hỗ trợ hoặc thay thế một phần công việc của đội ngũ cán bộ hiện có trong giải quyết những vấn đề mới, khó và phức tạp. Cần đánh giá đầy đủ xu hướng này sẽ đem lại những lợi ích gì và có thể gây ra hệ quả như thế nào trong dài hạn. Đây là nội dung không thể tách rời khỏi vấn đề phát triển nguồn nhân lực pháp luật, bởi những người tham gia tư vấn, xây dựng chính sách và soạn thảo pháp luật đều là bộ phận của nguồn nhân lực này.

Hội thảo cũng đón nhận những ý kiến trao đổi, thảo luận của các nhà khoa học khác. Phát biểu kết thúc hội thảo, TS. Lê Thương Huyền cảm ơn sự tham dự và phần trình bày tham luận cũng như những phát biểu bình luận, góp ý đầy tâm huyết và nhiệt tình của các đại biểu, nhà khoa học cho đề tài.