Đoàn công tác của Viện gồm PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng; PGS.TS. Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng; PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Ngọc, Phó Viện trưởng; và TS. Nguyễn Phúc Lộc, cán bộ nghiên cứu.

Hội thảo Khoa học quốc tế Á–Âu về Sức khỏe tâm thần năm 2026 (Euro-Asian Scientific Congress on Mental Health) được tổ chức trong khuôn khổ dự án “Tâm lý học xã hội ứng dụng trong bối cảnh liên văn hóa: Sự cộng hưởng giữa Đại học Gdańsk và Việt Nam” (Applied Social Psychology in an Intercultural Context: Synergies between UG and Vietnam – ASPIC), do Cơ quan Trao đổi Học thuật Quốc gia Ba Lan (NAWA) tài trợ.

Sức khỏe tâm thần bà mẹ, gia đình và tâm lý học liên văn hóa

Ngày làm việc thứ nhất, 27/8, hội thảo tập trung vào ba nhóm vấn đề chính: sức khỏe tâm thần bà mẹ trong quá trình mang thai, sinh con và sau sinh (sức khoẻ tâm thần chu sinh); các quá trình gia đình và sức khỏe tâm thần; và phát triển khoa học tâm lý từ góc nhìn liên văn hóa.

Mở đầu chương trình, GS. Susan Ayers, Đại học London, trình bày báo cáo đề dẫn về sang chấn khi sinh và rối loạn căng thẳng sau sang chấn liên quan đến sinh con. Báo cáo phân tích mức độ phổ biến, các yếu tố nguy cơ và chi phí kinh tế của vấn đề này dựa trên những bằng chứng quốc tế, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của dịch vụ chăm sóc thai sản tôn trọng người phụ nữ và có hiểu biết về sang chấn.

Tiếp nối báo cáo đề dẫn là phiên chuyên đề “Sức khỏe tâm thần bà mẹ trong thời kỳ mang thai, sinh con và sau sinh – góc nhìn xuyên văn hóa”. Các báo cáo tại phiên làm việc đề cập trải nghiệm sinh nở, trầm cảm sau sinh, sang chấn tâm lý, bạo lực sản khoa và khả năng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần của phụ nữ. Nhiều ý kiến chỉ ra rằng sức khỏe tâm thần chu sinh không chỉ chịu ảnh hưởng của các yếu tố cá nhân và y tế mà còn liên quan chặt chẽ đến điều kiện kinh tế – xã hội, môi trường chăm sóc, quan hệ gia đình và những chuẩn mực văn hóa về vai trò làm mẹ.

Một nội dung đáng chú ý là nghiên cứu xuyên văn hóa về các kiểu hình thích ứng tâm lý sau sinh, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu Việt Nam và Ba Lan. Nghiên cứu tiếp cận đồng thời các biểu hiện căng thẳng sau sang chấn liên quan đến sinh con, mức độ hài lòng với trải nghiệm sinh và trầm cảm sau sinh, qua đó góp phần nhận diện những nhóm phụ nữ có nhu cầu hỗ trợ khác nhau.

Trong phần tiếp theo, GS. Franco Carnevale, Đại học McGill, trình bày những đổi mới trong nghiên cứu định tính với trẻ em và thanh thiếu niên. Báo cáo nhấn mạnh rằng tiếng nói và trải nghiệm của người trẻ vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trong nhiều nghiên cứu do sự chi phối của cách nhìn lấy người trưởng thành làm trung tâm.

Từ chương trình nghiên cứu VOICE, diễn giả đề xuất cách tiếp cận coi trẻ em và thanh thiếu niên là những chủ thể có năng lực, tiếng nói và trải nghiệm đạo đức riêng. Theo cách tiếp cận này, người trẻ không chỉ tham gia nghiên cứu với tư cách người cung cấp thông tin mà còn có thể đóng vai trò cố vấn hoặc đồng nghiên cứu. Đây cũng là cơ sở để tăng cường sự tham gia của trẻ em và thanh thiếu niên trong xây dựng chính sách và phát triển các dịch vụ lâm sàng liên quan trực tiếp đến các em.

Hội thảo tiếp tục với phiên chuyên đề về “Các quá trình gia đình và sức khỏe tâm thần: góc nhìn hệ thống xuyên văn hóa” tiếp tục mở rộng thảo luận sang quan hệ liên thế hệ, lòng hiếu thảo, vai trò của ông bà, quan hệ anh chị em, khả năng phục hồi của gia đình và hoạt động hỗ trợ gia đình. Các báo cáo cho thấy sức khỏe tâm thần cá nhân cần được xem xét trong mạng lưới quan hệ gia đình và trong điều kiện văn hóa cụ thể, thay vì tách rời khỏi môi trường xã hội của mỗi người.

Ngày làm việc thứ nhất khép lại với báo cáo của GS. Jennifer Bosson, Đại học South Florida, về niềm tin giới nhị nguyên và những tác động ở cấp độ cá nhân, nhóm và quốc gia. Báo cáo phân tích những áp lực xã hội liên quan đến việc chứng minh nam tính, cùng mối liên hệ của những áp lực này với hành vi nguy cơ, định kiến giới, sức khỏe và bạo lực.

Phiên Tọa đàm bàn tròn “Phát triển khoa học tâm lý từ góc nhìn liên văn hóa” sau đó tập trung vào những thách thức khi áp dụng khái niệm, lý thuyết và công cụ đo lường tâm lý học giữa các quốc gia. Các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm sự tương đương về khái niệm và đo lường, tránh áp đặt chuẩn mực của một nền văn hóa lên nền văn hóa khác, đồng thời tăng cường sự tham gia của các nhà nghiên cứu địa phương trong toàn bộ quá trình xây dựng và triển khai nghiên cứu.

Đời sống tinh thần, sự tha thứ và sức khỏe tâm thần

Ngày làm việc thứ hai, 28/8, hội thảo tập trung vào mối quan hệ giữa đời sống tinh thần, niềm tin tôn giáo, sự tha thứ, sức khỏe tâm thần và các nghiên cứu liên ngành về ý thức.

GS. Loren Toussaint, Đại học Luther, trình bày báo cáo đề dẫn “Vì sao sự tha thứ có ý nghĩa”. Báo cáo tổng hợp những bằng chứng cho thấy sự tha thứ có thể đóng vai trò như một chiến lược ứng phó tích cực trước căng thẳng nảy sinh từ quan hệ gia đình, môi trường làm việc và các trải nghiệm bất công. Theo diễn giả, khả năng tha thứ cho bản thân và người khác có liên quan đến sức khỏe tâm thần, sức khỏe thể chất, cảm nhận ý nghĩa cuộc sống và trạng thái hạnh phúc.

Phiên chuyên đề: “Những mặt tích cực và tiêu cực của đời sống tinh thần đối với sức khỏe tâm thần” tiếp tục phân tích vấn đề theo hướng đa chiều. Các báo cáo đề cập hiện tượng sử dụng đời sống tinh thần để né tránh khó khăn tâm lý, sự cân bằng giữa niềm tin và khả năng thích ứng, mối quan hệ giữa tôn giáo, sự tha thứ và hạnh phúc, cũng như vai trò của lòng biết ơn đối với sức khỏe tinh thần của sinh viên.

Các trao đổi cho thấy niềm tin và thực hành tinh thần có thể trở thành nguồn lực hỗ trợ con người tìm kiếm ý nghĩa, điều hòa cảm xúc và ứng phó với nghịch cảnh. Tuy nhiên, việc vận dụng những nguồn lực này cần phù hợp với nhu cầu của từng cá nhân, tôn trọng sự đa dạng tôn giáo và không thay thế các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên môn khi người sử dụng cần được đánh giá hoặc điều trị.

Tại phiên chuyên đề về đời sống tinh thần và sức khỏe tâm thần, PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Ngọc, phó viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học trình bày tham luận “Niềm tin tôn giáo và sức khỏe tâm thần nghề nghiệp: Nghiên cứu trường hợp Phật giáo trong bối cảnh Việt Nam chuyển đổi xã hội hướng tới mô hình chính quyền địa phương hai cấp” (Religious Belief and Occupational Mental Health: A Case Study of Buddhism in the Context of Vietnam’s Social Transition Toward a Two-Tier Local Governance System).

Tham luận đặt vấn đề sức khỏe tâm thần nghề nghiệp trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang có nhiều thay đổi, khi áp lực công việc và những yêu cầu thích ứng mới có thể ảnh hưởng đến trạng thái tâm lý của người lao động. Nghiên cứu xem xét khả năng niềm tin tôn giáo và một số thực hành dựa trên tâm lý học Phật giáo trở thành nguồn lực ứng phó, giúp cá nhân tìm kiếm ý nghĩa, điều hòa cảm xúc và tăng cường khả năng phục hồi trước căng thẳng.

Nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp nghiên cứu trường hợp định tính, dựa trên phỏng vấn sâu 10 nhân viên văn phòng từng tiếp nhận hỗ trợ liên quan đến tâm lý học Phật giáo. Sức khỏe tâm thần của người tham gia được đánh giá bằng thang đánh giá trầm cảm ngắn gọn. Trong số này, ba trường hợp có biểu hiện nghiêm trọng và cần sử dụng thuốc, ba trường hợp có mức độ trung bình với những ảnh hưởng đáng kể đến đời sống hằng ngày, và bốn trường hợp có biểu hiện nhẹ.

Phần phân tích chuyên sâu tập trung vào ba trường hợp: một người đã sử dụng thuốc điều trị tâm thần trong bốn năm và hai người có biểu hiện trầm cảm nhẹ liên quan đến căng thẳng nghề nghiệp, mất ngủ và dễ cáu gắt. Các trường hợp này được hướng dẫn thực hành thư giãn sâu; một trường hợp đồng thời tiếp nhận tư vấn tâm lý hằng tuần và liệu pháp bấm huyệt.

Kết quả nghiên cứu trường hợp ghi nhận những chuyển biến tích cực về trạng thái tâm lý. Trường hợp điều trị kéo dài cho biết liều thuốc đã được giảm một nửa sau một tháng khi kết hợp các hình thức hỗ trợ; hai trường hợp có biểu hiện nhẹ ghi nhận sự phục hồi sau ba tháng thực hành thư giãn sâu liên tục. Do số lượng trường hợp còn hạn chế, các kết quả này được xem là những gợi mở ban đầu, không phải bằng chứng để khái quát hóa hoặc thay thế điều trị y khoa.

Từ kết quả nghiên cứu, PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Ngọc nhấn mạnh rằng việc vận dụng các nguồn lực tâm lý từ Phật giáo cần được tiến hành phù hợp, không áp đặt và tôn trọng sự đa dạng niềm tin. Khi được kết hợp với tư vấn và chăm sóc chuyên môn, các thực hành tinh thần có thể hỗ trợ người lao động giảm căng thẳng, củng cố cảm nhận về ý nghĩa công việc và nâng cao khả năng phục hồi tâm lý. Tham luận đồng thời đề xuất quan tâm xây dựng môi trường làm việc nhân văn, có ý nghĩa và tôn trọng đời sống tinh thần của người lao động.

Các nghiên cứu của Viện được giới thiệu tại phiên poster

Trong ngày làm việc thứ hai, ba thành viên của đoàn Viện Xã hội học và Tâm lý học đã giới thiệu kết quả nghiên cứu tại phiên trình bày poster của Hội thảo.

PGS.TS. Chu Văn Tuấn trình bày poster “Những biến đổi tâm lý cá nhân ở thanh thiếu niên dưới ảnh hưởng của thực hành Phật giáo trong xã hội Việt Nam đương đại” (Individual Psychological Changes among Adolescents under the Influence of Buddhist Practices in Contemporary Vietnam). Nghiên cứu góp phần làm rõ mối liên hệ giữa thực hành Phật giáo và những thay đổi trong đời sống tâm lý của thanh thiếu niên trên 3 phương diện: nhận thức, thái độ và hành vi đặt trong bối cảnh văn hóa và xã hội Việt Nam hiện nay.

PGS.TS. Đặng Thị Hoa trình bày poster “Quan niệm về các giá trị hạnh phúc gia đình trong bối cảnh xã hội Việt Nam biến đổi” (Concepts of the Family Well-Being Values in Vietnamese Changing Social Context). Nghiên cứu đề cập sự vận động của những quan niệm về gia đình và hạnh phúc gia đình trước những thay đổi về kinh tế, văn hóa, quan hệ giới và quan hệ giữa các thế hệ.

TS. Nguyễn Phúc Lộc cùng nhóm tác giả trình bày poster “Sự ấm áp của người cha và động lực học tập nội tại của thanh thiếu niên: Vai trò trung gian của các nhu cầu tâm lý cơ bản trong bối cảnh văn hóa Việt Nam” (Warm Fathering and Adolescents’ Intrinsic Learning Motivation: The Mediating Role of Basic Psychological Needs in the Vietnamese Cultural Context).

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tự quyết để xem xét mối quan hệ giữa sự ấm áp của người cha, mức độ đáp ứng các nhu cầu tâm lý cơ bản và động lực học tập nội tại của thanh thiếu niên. Kết quả góp phần mở rộng cách nhìn về vai trò của người cha trong sự phát triển tâm lý và học tập của con, đồng thời cung cấp thêm bằng chứng từ bối cảnh gia đình Việt Nam cho các nghiên cứu tâm lý học xuyên văn hóa.

Các thành viên của Viện Xã hội học và Tâm lý học giới thiệu kết quả nghiên cứu tại phiên poster

Mở rộng đối thoại liên ngành và hợp tác nghiên cứu quốc tế

Phần cuối chương trình ngày 28/8 dành cho các báo cáo và thảo luận liên ngành về ý thức, trải nghiệm cận tử, mối quan hệ giữa não bộ và đời sống tinh thần. Các nhà nghiên cứu từ nhiều cách tiếp cận khác nhau như: tâm lý học, thần kinh học, y học và triết học đã trao đổi những quan điểm của mình, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục kiểm chứng các hiện tượng phức tạp bằng phương pháp khoa học chặt chẽ và đối thoại học thuật cởi mở.

Hai ngày làm việc chính của Hội thảo đã mang đến nhiều giá trị học thuật, đây cũng là  cơ hội thuận lợi để cán bộ Viện Xã hội học và Tâm lý học trao đổi trực tiếp với các chuyên gia quốc tế về nhiều vấn đề đang được quan tâm, từ sức khỏe tâm thần bà mẹ và gia đình đến tâm lý học giới, sức khỏe tâm thần nghề nghiệp, đời sống tinh thần và nghiên cứu về ý thức.

Việc trình bày tham luận và các báo cáo poster không chỉ giới thiệu kết quả nghiên cứu về xã hội và con người Việt Nam tới cộng đồng học thuật quốc tế mà còn mở ra khả năng phát triển các nghiên cứu so sánh, nghiên cứu xuyên văn hóa và những sản phẩm khoa học chung giữa Viện Xã hội học và Tâm lý học với Đại học Gdańsk và các đối tác quốc tế.

Sự tham gia tích cực của đoàn cán bộ Viện tại Hội thảo tiếp tục khẳng định vai trò của Viện trong nghiên cứu các vấn đề xã hội và tâm lý đương đại, cung cấp luận cứ khoa học cho xây dựng chính sách, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hội nhập quốc tế trong lĩnh vực khoa học xã hội.