Đời sống xã hội Nga cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, bối cảnh hình thành và phát triển của tư tưởng xã hội học Nga
Xã hội học Nga xuất hiện tương đối muộn so với quá trình hình thành xã hội học ở Tây Âu và được hình thành trong một bối cảnh lịch sử cũng rất khác Tây Âu: quá trình hiện đại hóa diễn ra không đồng đều; một bộ phận lớn dân cư vẫn sống trong xã hội nông nghiệp; các vấn đề về cộng đồng nông thôn, cải cách xã hội, quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa nhà nước và xã hội, cũng như câu hỏi về con đường phát triển của nước Nga luôn hiện diện trong đời sống trí thức. Chính bối cảnh đó khiến các nhà tư tưởng Nga đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu những mô hình giải thích sự phát triển xã hội được hình thành ở Tây Âu có thể áp dụng nguyên vẹn cho nước Nga hay không?
Giữa thế kỷ XIX, khi xã hội học đang từng bước hình thành ở Tây Âu, những tư tưởng mới về nghiên cứu xã hội cũng bắt đầu được giới trí thức Nga quan tâm. Valerian Nikolayevich Maykov (1823 – 1847) là một trong những người đầu tiên giới thiệu tư tưởng của Auguste Comte ở Nga và đặt vấn đề về sự cần thiết của một khoa học mới nghiên cứu xã hội (Bùi Thế Cường, 2023). Từ những năm 1860 đến đầu thế kỷ XX, tư tưởng xã hội học Nga phát triển theo nhiều hướng khác nhau, hình thành những nghiên cứu và tranh luận có tính chất xã hội học rõ rệt. Hãy cùng điểm qua một số tên tuổi nổi lên trong thời kỳ này để thấy những ảnh hưởng to lớn của họ trong quá trình hình thành dòng tư tưởng xã hội học Nga.
Petr Lavrov (1823–1900) và Nikolai Mikhailovsky (1842–1904): Cá nhân, cộng đồng và những câu hỏi về biến đổi xã hội
Petr Lavrov (1823–1900) và Nikolai Mikhailovsky (1842–1904) là những đại diện quan trọng của khuynh hướng thường được gọi là “trường phái chủ quan” (hay còn gọi là chủ nghĩa xã hội chủ quan/chủ nghĩa dân túy chủ quan) trong xã hội học Nga. Khuynh hướng này đặc biệt quan tâm tới vai trò của cá nhân, ý thức và hành động của con người trong quá trình biến đổi xã hội. Các tác phẩm của Lavrov và Mikhailovsky vào cuối những năm 1860 đóng vai trò cốt lõi trong việc định hình nền tảng lý thuyết cho phong trào cách mạng và tiến bộ xã hội tại Đế quốc Nga thời kỳ này. Tư tưởng của họ cũng đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho hàng loạt thanh niên trí thức Nga trong chiến dịch “đi về phía nhân dân” thập niên 1870 để tuyên truyền cách mạng (Terras, Victor, 1985).
Maksim Kovalevsky và cách tiếp cận lịch sử - so sánh
Maksim Maksimovich Kovalevsky (1851–1916) là một nhân vật tiêu biểu cho xu hướng kết hợp nghiên cứu lịch sử, so sánh và xã hội học. Ông được đánh giá là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn của khoa học xã hội Nga cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Từng giữ chức Chủ tịch Viện Xã hội học Quốc tế vào năm 1905, tư tưởng của Kovalevsky có sự giao thoa và tác động qua lại với các tư tưởng gia lớn như Auguste Comte, Herbert Spencer, Karl Marx và Emile Durkheim. Kovalevsky quan tâm đến sự phát triển của các dân tộc và thiết chế xã hội trong những bối cảnh lịch sử khác nhau, đồng thời cũng có những tranh luận, tiếp nhận có phê phán đối với tư tưởng của Comte, Spencer, Marx và Durkheim (Gorshkov, 2017). Một điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Kovalevsky là ông phê phán những cách giải thích xã hội chỉ dựa vào một nguyên nhân duy nhất. Theo quan điểm của ông, muốn hiểu một thiết chế xã hội cần phải đặt nó trong quá trình lịch sử và so sánh giữa các xã hội. Hay nói cách khác, các hiện tượng xã hội cần được đặt trong bối cảnh lịch sử và không gian xã hội cụ thể chứ không nên chỉ được nhìn nhận như một sự kiện đơn lẻ.
Pitirim A. Sorokin (1889–1968): Cách mạng, nhà nước và sự đứt gãy của xã hội học
Lịch sử xã hội học Nga cho thấy một vấn đề có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện của riêng một quốc gia: mối quan hệ giữa khoa học xã hội và quyền lực nhà nước. Sau Cách mạng 1917, xã hội học Nga ban đầu vẫn tiếp tục phát triển và có những nghiên cứu thực nghiệm về các vấn đề của xã hội mới. Tuy nhiên, quá trình chính trị hóa và ý thức hệ hóa ngày càng mạnh khiến không gian hoạt động độc lập của xã hội học đã dần bị thu hẹp.
Trong giai đoạn này, Pitirim A. Sorokin (1889–1968) được coi là một nhân vật quan trọng trong quá trình thể chế hóa xã hội học ở Nga trước và sau Cách mạng 1917. Ông tham gia xây dựng các thiết chế đào tạo và nghiên cứu xã hội học, đồng thời thực hiện các nghiên cứu xã hội học thực nghiệm. Năm 1919, khoa xã hội học đầu tiên được thành lập tại Đại học Petrograd (nay là Đại học St. Petersburg) và Sorokin là Giáo sư giữ vai trò chủ nhiệm đầu tiên của khoa. Tuy nhiên, quá trình này không được kéo dài. Sorokin từng là đảng viên Cách mạng xã hội Nga và là thư ký riêng cho Thủ tướng Aleksandr Kerensky trong chính phủ lâm thời năm 1917. Sau khi Bolshevik lên nắm quyền, do chống lại chính quyền mới nên ông đã bị trục xuất khỏi Nga vào năm 1922. Sorokin sang Hoa Kỳ xây dựng lại sự nghiệp học thuật của mình và trở thành giáo sư sáng lập Khoa Xã hội học tại Đại học Harvard vào năm 1930 (Stuart Finkel, 2005). Sau đó, từ những trải nghiệm và nghiên cứu của mình, Sorokin phát triển những công trình có ảnh hưởng lớn về phân tầng xã hội, di động xã hội, biến đổi xã hội - văn hóa và cách mạng. Tác phẩm “Social Mobility” (Di động xã hội) và “Social and Cultural Dynamics” (Động lực xã hội và Văn hóa) của ông đã trở thành những công trình quan trọng trong lịch sử xã hội học thế kỷ XX (Glotov, 2019; Gorshkov, 2017).
Từ gián đoạn đến phục hồi
Chỉ từ giữa những năm 1950, đặc biệt sau năm 1956, xã hội học Xô viết mới từng bước được phục hồi. Các tổ chức xã hội học được thành lập, các trung tâm nghiên cứu xuất hiện và đến thập niên 1960, xã hội học bắt đầu được thừa nhận trở lại như một lĩnh vực khoa học. Viện Nghiên cứu Xã hội học của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô được thành lập vào năm 1968, sau này trở thành Viện Xã hội học. Các nghiên cứu về lao động, dư luận xã hội, thời gian lao động và ngoài lao động, nhân cách, các vấn đề xã hội và lịch sử tư tưởng xã hội học dần được triển khai. Mặc dù chịu những giới hạn nhất định về thể chế và tư tưởng, nghiên cứu xã hội thực nghiệm vẫn từng bước hình thành một hệ thống tri thức phong phú về đời sống xã hội. Đến năm 1988, xã hội học được chính thức khẳng định vị trí độc lập hơn trong hệ thống khoa học; năm 1989, các khoa xã hội học chuyên ngành được thành lập tại Đại học Tổng hợp Moskva và Đại học Leningrad, sau đó mở rộng ra nhiều cơ sở đào tạo khác.
Xã hội học Nga từ sau năm 1991
Năm 1991 đánh dấu một giai đoạn mới của xã hội học Nga, Viện Xã hội học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga được hình thành trong cấu trúc mới của Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Năm 1992, Hội Xã hội học Nga được thành lập, kế thừa vai trò của Hội Xã hội học Liên Xô. Đồng thời, nhiều tổ chức nghiên cứu xã hội và dư luận xã hội mới xuất hiện. Xã hội học Nga bước vào một thời kỳ đa dạng hơn về lý thuyết, phương pháp và chủ đề nghiên cứu. Theo Gorshkov (2017), tính mở và tính đa nguyên của xã hội học Nga hiện đại gắn với quá trình xem xét lại những lý thuyết xã hội học đang chiếm ưu thế trên thế giới, đồng thời đặt chúng trong bối cảnh chính trị, kinh tế và văn hóa của xã hội Nga.
Có thể nói, so với các tác giả kinh điển phương Tây như Marx, Weber, Durkheim hay Bourdieu, nhiều học giả và trường phái xã hội học Nga rõ ràng chưa xuất hiện thường xuyên trong các tài liệu nhập môn và thảo luận xã hội học bằng tiếng Việt. Một trong những nguyên nhân có thể kể đến là từ chính lịch sử lưu chuyển tri thức xã hội học quốc tế. Nhiều giáo trình và chương trình đào tạo xã hội học trên thế giới được xây dựng chủ yếu quanh dòng kinh điển Tây Âu và Mỹ. Trong khi đó, lịch sử xã hội học Nga trải qua những đứt gãy về thể chế, chiến tranh, cách mạng, di cư và sự phân tách giữa xã hội học Nga, xã hội học Xô viết và xã hội học của các học giả Nga hoạt động ở nước ngoài. Điều này khiến việc nghiên cứu xã hội học Nga không chỉ có ý nghĩa bổ sung “tên tuổi” vào lịch sử xã hội học. Quan trọng hơn, nó giúp chúng ta nhận ra rằng lịch sử xã hội học thế giới không chỉ được tạo nên bởi một dòng chính Tây Âu duy nhất.
Thay cho lời kết
Nhìn lại lịch sử xã hội học Nga là nhìn vào một dòng tư tưởng được hình thành trong những hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, nhiều lần bị gián đoạn nhưng vẫn để lại những đóng góp quan trọng trong lịch sử xã hội học thế giới. Từ những tranh luận ban đầu về tư tưởng của Comte, những câu hỏi về cá nhân và cộng đồng của Lavrov và Mikhailovsky, cách tiếp cận lịch sử - so sánh của Kovalevsky, đến những nghiên cứu về cách mạng, phân tầng và biến đổi xã hội của Sorokin, dòng tư tưởng này đặt ra những vấn đề mà xã hội học đương đại vẫn đang tiếp tục quan tâm và tìm kiếm.
Có lẽ vì vậy, điều quan trọng không phải là tìm hiểu xã hội học Nga có thể cung cấp cho chúng ta lý thuyết nào hoặc mô hình xã hội học nào để áp dụng vào Việt Nam, mà nên đặt ra một câu hỏi rộng hơn: Nếu lịch sử xã hội học không chỉ được kể từ một vài trung tâm học thuật phương Tây, chúng ta sẽ nhìn lại xã hội và chính ngành xã hội học của mình như thế nào? Bởi mỗi xã hội đều sẽ có những câu hỏi riêng và những truyền thống tri thức riêng để giải thích cho các biến đổi xã hội của chính mình.
Và vì thế, mở rộng đối thoại với xã hội học Nga cũng như các truyền thống xã hội học ngoài dòng chính phương Tây có thể giúp xã hội học Việt Nam có thêm những điểm tham chiếu để xây dựng thêm những câu hỏi, những cách tiếp cận và tri thức phù hợp hơn để lý giải cho những biến đổi của xã hội Việt Nam./.
Tài liệu tham khảo
Bùi Thế Cường. 2023. Xã hội học Nga thuở đầu. Tạp chí Xã hội học Việt Nam. Số 4 (164), tr. 101-109
Glotov, M. B. 2019. Sự tham gia của P. A. Sorokin vào quá trình thể chế hóa xã hội học ở Nga. Tạp chí Xã hội học Số 3 (25). Tr. 133-141. Truy cập tại: https://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-p-a-sorokina-v-protsesse-institutsionalizatsii-sotsiologii-v-rossii
Gorshkov, M. K. 2017. Xã hội học ở Nga: sự hình thành và phát triển. Tạp chí Khoa học xã hội và Thực tiễn xã hội. Số 2 (18). Truy cập tại: https://cyberleninka.ru/article/n/sotsiologiya-v-rossii-stanovlenie-i-razvitie
Stuart Finkel. 2005. Xã hội học và Cách mạng: Pitirim Sorokin và sự suy thoái quốc gia của nước Nga. Tạp chí Lịch sử Nga. Số 2 (32). Truy cập tại: https://www.academia.edu/512745/Sociology_and_Revolution_Pitirim_Sorokin_and_Russias_National_Degeneration
Terras, Victor. 1985. Cẩm nang Văn học Nga. Nhà xuất bản Đại học Yale. Tr. 351.