Tài khoăn là cách gọi của người Nùng đối với nghi lễ mừng thọ, cầu an cho người cao tuổi và các thành viên trong gia đình. Thông qua các nghi thức do Then thực hành, gia đình gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an, đồng thời bày tỏ sự quan tâm, kính trọng đối với người cao tuổi và hướng về tổ tiên, nguồn cội. Lễ Tài khoăn vì thế không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh những giá trị về gia đình, dòng họ và sự gắn kết cộng đồng của người Nùng.

Các cán bộ của Bảo tàng đã ghi lại hình ảnh diễn biến nghi lễ, không gian thực hành, trang phục, lễ vật, âm nhạc, diễn xướng Then, đồng thời phỏng vấn nghệ nhân, gia chủ và các thành viên trong dòng họ để tìm hiểu nội dung, ý nghĩa văn hóa, xã hội và tâm linh được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Thực hành Then của người Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Trong đời sống cộng đồng, Then không chỉ bao gồm lời hát và âm nhạc mà còn gắn với hệ thống nghi lễ, quan niệm về con người, tự nhiên và vũ trụ. Qua lời Then và các nghi thức, người thực hành gửi gắm những mong cầu về sức khỏe, bình an và cuộc sống tốt đẹp cho gia đình, cộng đồng.

Trong chuyến nghiên cứu lần này, Đoàn công tác theo sát quá trình chuẩn bị và thực hành Lễ Tài khoăn tại gia đình ông Hứa Kông Ảnh, sinh năm 1951, người Nùng Cháo, cư trú tại phường Tam Thanh, tỉnh Lạng Sơn. Tiến trình nghi lễ gồm các nghi thức: nghi lễ mở đường, cúng triệu vong, hoàn vía, cúng nối cầu, cúng trả lễ Bà Mụ; đại lễ khao tổ chín đời; nghi thức ban phúc, phát lộc và lễ tạ kết thúc đại lễ.

Một trong những nội dung được Đoàn đặc biệt quan tâm là vai trò của bà Then Lăng Phiêu Diêu cùng các đệ tử trong việc thực hành và trao truyền nghi lễ. Qua từng nghi thức, Đoàn ghi lại sự thay đổi của trang phục Then, tiếng đàn tính, nhạc ngựa, lời hát, các động tác múa nghi lễ cũng như cách tạo tác, sắp đặt những lễ vật và vật phẩm mang ý nghĩa biểu tượng. Việc ghi hình không chỉ hướng tới những thời điểm nổi bật của buổi lễ mà còn chú trọng cả quá trình chuẩn bị, sự tham gia của con cháu và mối quan hệ giữa người thực hành nghi lễ với gia đình, dòng họ.

Đáng chú ý, Lễ Tài khoăn được thực hành trong không gian gia đình với sự hiện diện, tham gia và chung tay chuẩn bị của nhiều thế hệ trong gia đình và dòng họ. Những công việc như chuẩn bị lễ vật, dựng các vật phẩm nghi lễ, sắp đặt không gian thờ cúng, tham gia dâng lễ hay cùng theo dõi các chương Then kéo dài qua đêm cho thấy nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa cầu an, mừng thọ mà còn là dịp để các thành viên hướng về tổ tiên, nhắc nhớ nguồn cội và củng cố mối liên hệ giữa các thế hệ. Đây cũng chính là môi trường xã hội để tri thức, kỹ năng và ký ức văn hóa tiếp tục được trao truyền trong cộng đồng.

Bên cạnh quay phim và chụp ảnh, Đoàn sử dụng phương pháp quan sát, ghi âm và phỏng vấn sâu để thu thập thông tin. Nghệ nhân Then được phỏng vấn về quá trình đến với nghề, dòng truyền thừa, ý nghĩa của trang phục, nhạc cụ và từng thành tố nghi lễ; gia chủ và những người có vai vế trong dòng họ chia sẻ về lịch sử dòng họ, lý do tổ chức đại lễ và ý nghĩa của nghi lễ đối với gia đình; các thế hệ con cháu nói về quá trình chuẩn bị cũng như nhận thức của mình đối với việc gìn giữ phong tục. Cách tiếp cận này giúp tư liệu không chỉ phản ánh hình thức của nghi lễ mà còn lưu giữ tiếng nói, ký ức và cách lý giải của chính những người thực hành và trao truyền di sản.

Đối với Bảo tàng, tư liệu hóa di sản trong chính môi trường thực hành của cộng đồng là một phần quan trọng của công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy. Hình ảnh, âm thanh, lời kể và những quan sát tại thực địa sau chuyến công tác sẽ được kiểm tra, phân loại, lưu trữ và bổ sung vào nguồn tư liệu chuyên môn của Bảo tàng. Theo kế hoạch, dữ liệu phim, ảnh sẽ được sao lưu, lưu giữ nhằm bảo đảm an toàn và khả năng khai thác lâu dài.

Giá trị của một di sản văn hóa phi vật thể không chỉ nằm ở những nghi thức đã được gìn giữ từ quá khứ, mà còn ở việc di sản ấy tiếp tục được cộng đồng thực hành, trao truyền và tạo nên ý nghĩa trong đời sống hôm nay. Vì vậy, quá trình nghiên cứu và tư liệu hóa Lễ Tài khoăn cũng là dịp để Bảo tàng lắng nghe tiếng nói của người thực hành di sản, ghi nhận vai trò chủ thể của cộng đồng và xây dựng nguồn tư liệu có chiều sâu cho các hoạt động nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và truyền thông trong tương lai.

Thông qua chuyến nghiên cứu thực địa tại phường Tam Thanh, tỉnh Lạng Sơn, Bảo tàng tiếp tục thực hiện vai trò nghiên cứu, lưu giữ và đưa những giá trị văn hóa của các cộng đồng đến gần hơn với công chúng, góp phần gìn giữ sự đa dạng của di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam hôm nay và mai sau./.