Chuẩn mực ứng xử của cư dân Thăng Long - Hà Nội và những gợi mở cho việc xây dựng bộ tiêu chí thanh lịch, văn minh
Thanh lịch, văn minh từ lâu đã được sử dụng để nhận diện những giá trị văn hóa gắn với người Hà Nội. Trong nhận thức xã hội, những giá trị ấy thường được biểu hiện qua lời ăn tiếng nói, cách giao tiếp, trang phục, nếp sống và thái độ ứng xử. Tuy nhiên, việc xác định những đặc trưng văn hóa của một cộng đồng cư dân không thể chỉ dựa trên những hình ảnh được lưu giữ trong ký ức hoặc những chuẩn mực được đề cao trong các diễn ngôn văn hóa. Cần xem xét những điều kiện lịch sử đã làm nảy sinh, duy trì và điều chỉnh các chuẩn mực ấy, đồng thời phân biệt giữa những giá trị được xã hội thừa nhận với thực tế đời sống của các nhóm cư dân khác nhau.

 

Anh-tin-bai

 

Trong nghiên cứu về bản sắc văn hóa Hà Nội, Nguyễn Văn Chính cho rằng “không có một bản sắc Hà Nội với tư cách là một thực thể văn hóa xác định, bền vững và bất biến”[2]. Nếu bản sắc văn hóa không phải một thực thể cố định, thì những giá trị thường được gắn với người Hà Nội đã hình thành trong điều kiện nào, được thực hành bởi những chủ thể nào và biến đổi ra sao qua các thời kỳ?


Đối với thanh lịch, văn minh, vấn đề càng cần được xem xét kỹ lưỡng bởi đây là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất. Thanh lịch thường gắn với sự chừng mực, tinh tế trong giao tiếp và cách thức ứng xử; văn minh có phạm vi rộng hơn, liên quan đến việc tôn trọng các quy tắc chung, quyền lợi của người khác và trách nhiệm đối với đời sống cộng đồng. Những nội dung ấy có thể tìm thấy các biểu hiện tương ứng trong lịch sử, nhưng không có nghĩa chúng đã tồn tại dưới cùng một tên gọi và mang đầy đủ nội hàm hiện đại.

Với vị thế là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa qua nhiều thời kỳ, Thăng Long, Hà Nội là nơi tập trung nhiều thành phần dân cư, hoạt động nghề nghiệp và thiết chế xã hội. Chính những đặc điểm ấy tạo nên môi trường giao tiếp rộng mở, đồng thời làm phát sinh những vấn đề liên quan đến quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng, giữa lợi ích riêng với lợi ích chung, giữa các tập quán truyền thống với những yêu cầu mới của đời sống đô thị.

Từ cách tiếp cận lịch sử đô thị, bài viết tập trung làm rõ mối quan hệ giữa những đặc điểm của môi trường Thăng Long, Hà Nội với việc hình thành các chuẩn mực ứng xử; phân tích sự biến đổi của những chuẩn mực ấy trong quá trình phát triển đô thị; trên cơ sở đó nhận diện những giá trị có thể kế thừa và vận dụng trong việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay.

1. Môi trường đô thị Thăng Long, Hà Nội và những chuẩn mực ứng xử

Lịch sử Thăng Long, Hà Nội gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của một trung tâm chính trị có quy mô và vị thế đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Việc nhà Lý định đô tại Thăng Long năm 1010 tạo điều kiện tập trung bộ máy quản lý nhà nước, quân đội, quan lại và những hoạt động phục vụ triều đình. Tuy nhiên, sự phát triển của Thăng Long không chỉ được quyết định bởi vị thế kinh đô. Bên cạnh không gian chính trị còn hình thành những khu vực cư trú, sản xuất và trao đổi hàng hóa, từng bước tạo nên một kết cấu đô thị với nhiều thành phần dân cư và hoạt động xã hội.

Mối quan hệ giữa thành và thị là một đặc điểm cần chú ý khi xem xét lịch sử đô thị Thăng Long. Trong các thế kỷ XVII–XIX, khu phố phường buôn bán và thủ công nghiệp phía đông kinh thành được xác định là “một nhân lõi kinh tế không thể thiếu được” của khu vực thị dân gian[3]. Điều này cho thấy đời sống đô thị không chỉ là những hoạt động của triều đình và tầng lớp quan lại, mà còn là hơi thở của nhịp sống đời thường của những người bình dân. Đó là những người thợ thủ công, thương nhân, người làm dịch vụ và các nhóm dân cư bình dân cũng tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành diện mạo kinh tế, xã hội của kinh thành.

Việc tổ chức không gian cư trú được ghi nhận khá sớm trong chính sử. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 1230, triều Trần chia kinh thành Thăng Long thành 61 phường[4]. Sự kiện phản ánh việc phân chia và quản lý các đơn vị cư trú trong phạm vi kinh thành, đồng thời cho thấy phường trước hết là một đơn vị tổ chức không gian và quản lý dân cư. Không nên đồng nhất ngay phường thời Trần với những phố chuyên nghề được ghi nhận phổ biến trong các thế kỷ sau.

Đến thời Lê, hoạt động sản xuất và trao đổi hàng hóa ở kinh thành được phản ánh rõ hơn trong thư tịch. Dư địa chí của Nguyễn Trãi ghi nhận những phường gắn với sản xuất và kinh doanh các mặt hàng khác nhau, trong đó có phường Tàng Kiếm làm đồ phục vụ nghi lễ và sinh hoạt, phường Hàng Đào nhuộm điều, phường Tả Nhất làm quạt[5]. Những ghi chép ấy cho thấy sự tập trung các hoạt động nghề nghiệp tại kinh thành đã hình thành từ khá sớm, mặc dù chưa đủ để xác định toàn bộ cơ cấu tổ chức và phạm vi cư trú của từng phường.

Sang các thế kỷ XVII–XVIII, hoạt động kinh tế đô thị phát triển với sự hiện diện của nhiều phố nghề và mạng lưới trao đổi hàng hóa. Các ghi chép của thương nhân, giáo sĩ phương Tây cùng những tác phẩm địa chí, ký sự trong nước phản ánh sự đông đúc của cư dân và tính đa dạng của các hoạt động sản xuất, buôn bán. Trong một ghi chép được dẫn lại qua nghiên cứu về phố phường, khu vực này được mô tả là nơi “đầy ắp những thợ thủ công và thương nhân”[6]. Dù các ghi chép của người nước ngoài có thể chịu ảnh hưởng của cách nhìn và mục đích quan sát riêng, chúng vẫn cung cấp những thông tin có giá trị về đời sống kinh tế của Thăng Long trong thời kỳ này.

Sự phát triển của hoạt động thương mại còn được phản ánh qua tính chuyên môn hóa của các phố nghề. Hàng Đào gắn với nhuộm và buôn bán tơ lụa, Hàng Bạc với hoạt động kim hoàn, Hàng Trống với một số nghề thủ công, Hàng Gai với hoạt động buôn bán và sản xuất hàng hóa. Tuy nhiên, tính chuyên nghề không đồng nghĩa với việc mỗi phố chỉ có duy nhất một nghề hoặc một nhóm cư dân. Các hoạt động sản xuất, kinh doanh và cư trú thường đan xen, thay đổi theo nhu cầu thị trường và điều kiện xã hội[7].

Một bộ phận đáng kể thợ thủ công và thương nhân tại Thăng Long vốn có nguồn gốc từ các địa phương khác. Từ những làng nghề ở nhiều vùng quê, họ tìm đến kinh thành để sinh sống, lập nghiệp, mang theo kỹ năng sản xuất, những mối liên kết đồng hương cùng các tín ngưỡng và tập quán sinh hoạt riêng, góp phần làm phong phú thêm đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của chốn kinh kỳ. Những cộng đồng có nguồn gốc từ Đan Loan, Trâu Khê, Định Công, Nhị Khê và nhiều làng nghề khác đã góp phần tạo nên diện mạo phố phường Thăng Long, Hà Nội.

Quá trình hội tụ dân cư không chỉ làm gia tăng quy mô dân số mà còn thúc đẩy sự tiếp xúc, giao lưu giữa những cộng đồng khác nhau về nguồn gốc, nghề nghiệp và tập quán sinh hoạt. Trong môi trường đô thị ấy, các mối quan hệ xã hội dần vượt ra ngoài phạm vi gia đình, dòng họ và làng xã, được mở rộng thông qua hoạt động sản xuất, giao thương và những sinh hoạt chung. Sự gặp gỡ giữa những người vốn không có quan hệ thân thuộc đã làm nảy sinh nhu cầu xây dựng lòng tin, tôn trọng các thỏa thuận và xác lập những quy tắc ứng xử phù hợp với đời sống cộng đồng.

Cùng với sự phát triển của hoạt động thương mại, những quan hệ xã hội có nguồn gốc từ làng xã vẫn tiếp tục được duy trì trong các phường nghề và cộng đồng đồng hương. Các mối liên kết truyền thống đan xen với những quan hệ hình thành từ hoạt động sản xuất, buôn bán, đồng thời chịu ảnh hưởng của trật tự đẳng cấp và các thiết chế quản lý đương thời. Sự kết hợp ấy góp phần tạo nên tính chất đa dạng của đời sống xã hội Thăng Long, nơi những tập quán được mang đến từ các địa phương vừa được gìn giữ, vừa từng bước điều chỉnh trong quá trình thích ứng với môi trường kinh thành. Đây là một đặc điểm quan trọng khi xem xét sự hình thành các chuẩn mực ứng xử. Những quy tắc được cộng đồng coi trọng có thể góp phần duy trì trật tự sinh hoạt, nhưng cũng có thể bảo vệ lợi ích của một nhóm người hoặc củng cố những quan hệ bất bình đẳng.

Tính chất đa dạng và phức hợp của môi trường đô thị còn thể hiện ở sự phân bố các nhóm dân cư trong không gian Thăng Long, Hà Nội. Bên cạnh khu phố phường buôn bán phía đông kinh thành là những phường thủ công, làng nghề và khu vực sản xuất nông nghiệp ở vùng phụ cận. Quanh Hồ Tây có các địa điểm sản xuất giấy, dệt lĩnh, đúc đồng; phía tây và tây nam kinh thành có những khu vực trồng hoa, cây thuốc và các sản phẩm phục vụ nhu cầu đô thị.

Sự đan xen giữa sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại cho thấy ranh giới giữa thành thị với nông thôn trong lịch sử Thăng Long không hoàn toàn tách biệt. Những người đến kinh thành sinh sống vẫn duy trì quan hệ với quê quán, đồng thời tham gia những hoạt động kinh tế và xã hội mới. Vì vậy, văn hóa đô thị Thăng Long được hình thành trong quá trình tiếp xúc và điều chỉnh giữa nhiều hình thức tổ chức đời sống, chứ không đơn thuần là sự thay thế văn hóa làng xã bằng một lối sống thị dân thống nhất.

Môi trường cư trú tập trung cũng làm phát sinh những vấn đề liên quan đến việc sử dụng không gian chung. Đường ngõ, chợ búa, bến sông và các địa điểm giao dịch là những nơi nhiều người cùng tham gia hoạt động. Việc chiếm dụng lối đi, gây cản trở giao thông hoặc tìm cách độc quyền những điều kiện kinh doanh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người khác.

Trong Hồng Đức thiện chính thư, điều 176 đề cập đến việc ngăn chặn hành vi tự ý chiếm dụng đất đai, cản trở lối đi chung; điều 177 đặt ra trách nhiệm liên quan đến việc mở rộng đường ngõ[8]. Điều 317 tiếp tục đề cập đến hoạt động chợ và việc hạn chế những hành vi gây cản trở giao dịch[9]. Những quy định này phản ánh nhu cầu điều chỉnh quan hệ giữa lợi ích cá nhân với điều kiện sinh hoạt chung trong xã hội truyền thống.

Các điều khoản trong Hồng Đức thiện chính thư, với tính chất là một tập hợp văn bản pháp luật được hình thành và lưu truyền qua nhiều thời kỳ, phản ánh những quan niệm và yêu cầu của nhà nước quân chủ trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Mặc dù không trực tiếp ghi chép về đời sống cư dân Thăng Long, những quy định này vẫn cung cấp cơ sở để nhận diện các nguyên tắc quản lý và những chuẩn mực ứng xử được pháp luật đương thời đề cao, qua đó góp phần làm sáng tỏ bối cảnh thể chế chi phối đời sống xã hội kinh thành.

Một trường hợp cụ thể tại Hà Nội cho thấy rõ hơn sự va chạm giữa tập quán nghề nghiệp với quyền lợi của cư dân. Văn bia Thân cấm khử tệ, lập năm Tự Đức thứ 34 (1881) tại khu vực Ô Quan Chưởng, ghi nhận tình trạng những gia đình có tang bị gây sức ép trong việc thuê người phục vụ tang lễ. Trước những hành vi sách nhiễu, cư dân đã kiến nghị chính quyền can thiệp. Lệnh cấm được ghi trên bia quy định rằng “Hễ có việc tống táng thì để cho tang chủ tùy nghi mà làm, nếu có người ngoài đến giúp thì lại càng tiện; hoặc thuê phu thì không nhất thiết phải thuê người sở tại”[10]. Đằng sau những quy định ấy là sự xung đột giữa tập quán hành nghề của một bộ phận cư dân với quyền lợi của những gia đình có nhu cầu tổ chức tang lễ. Việc cư dân kiến nghị và chính quyền ban hành lệnh cấm cho thấy nhu cầu bảo vệ quyền lựa chọn của người sử dụng dịch vụ và giới hạn những hành vi lợi dụng tập quán cộng đồng để trục lợi. Qua đó, những chuẩn mực ứng xử không chỉ được thể hiện trong các quan niệm đạo đức truyền thống mà còn từng bước được xác lập thông qua việc giải quyết những xung đột lợi ích cụ thể, hướng tới sự tôn trọng quyền lựa chọn và bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi người.

Bên cạnh những xung đột lợi ích, điều kiện cư trú cũng đặt ra yêu cầu về trật tự và an toàn đô thị. Các ghi chép về Thăng Long trong những thế kỷ XVII–XVIII cho thấy sự tồn tại của hoạt động canh phòng đường phố và những quy định kiểm soát việc đi lại vào ban đêm. Ghi chép của Dampier xác nhận việc bố trí người canh gác và kiểm tra người qua lại tại các tuyến phố[11].

Những biện pháp ấy phản ánh nhu cầu duy trì an ninh trong môi trường cư trú tập trung. Tuy nhiên, việc kiểm soát trật tự trong xã hội truyền thống còn gắn với quyền lực cưỡng chế và những phương thức xử lý không phù hợp với quan niệm pháp quyền hiện đại. Vì vậy, giá trị có thể rút ra không phải là sự duy trì nguyên vẹn những biện pháp quản lý cũ, mà là nhận thức về sự cần thiết của các quy tắc chung nhằm bảo đảm an toàn cho cộng đồng.

Mặt khác, những ghi chép về điều kiện sinh hoạt của cư dân cho thấy Thăng Long, Hà Nội không phải lúc nào cũng có cảnh quan và trật tự tương ứng với hình ảnh một kinh thành phồn hoa. Trong các thế kỷ XIX, nhiều khu phố có mật độ cư trú cao, đường sá chật hẹp và điều kiện vệ sinh hạn chế. Những mô tả về khu vực Hàng Khay, ven Hồ Hoàn Kiếm và các phố thủ công cho thấy sự hiện diện của những nhóm lao động nghèo, nhà ở chật chội và các vấn đề môi trường[12].

Các ghi chép này cần được xem xét trong bối cảnh và từ vị trí quan sát của người viết, nhất là đối với tư liệu do người Pháp thực hiện. Tuy nhiên, chúng có giá trị bổ sung một phương diện thường ít được chú ý khi bàn về văn hóa Hà Nội. Đời sống đô thị không chỉ có những biểu hiện của sự phồn thịnh và tinh tế, mà còn bao gồm tình trạng nghèo khó, bất bình đẳng và những vấn đề về điều kiện cư trú.

Từ đây có thể thấy việc xây dựng các chuẩn mực văn minh không đơn thuần là yêu cầu đối với hành vi cá nhân. Nó còn liên quan đến khả năng tổ chức không gian, cung cấp những điều kiện sinh hoạt chung và bảo đảm quyền lợi của các nhóm cư dân. Một đô thị có truyền thống văn hóa lâu đời vẫn có thể tồn tại những vấn đề về vệ sinh, trật tự và an toàn; ngược lại, việc giải quyết các vấn đề ấy cần sự kết hợp giữa trách nhiệm cá nhân, hoạt động cộng đồng và quản lý nhà nước.

Cùng với hoạt động kinh tế và tổ chức không gian cư trú, vị thế trung tâm chính trị, văn hóa còn tạo điều kiện tập trung giới trí thức và hình thành những thiết chế giáo dục, tín ngưỡng. Trong lịch sử Thăng Long, Văn Miếu, Quốc Tử Giám và các thiết chế liên quan đến khoa cử góp phần duy trì những giá trị gắn với học vấn và lễ nghĩa. Tuy nhiên, cơ hội tiếp cận giáo dục và địa vị xã hội của các nhóm cư dân không đồng đều. Vì vậy, cần phân biệt những giá trị được giới trí thức đề cao với thực tế văn hóa của toàn bộ cư dân đô thị.

Văn bia Thọ Xương tiên hiền từ vũ bi ký, lập năm Minh Mệnh thứ 19 (1838), ghi nhận việc xây dựng nơi thờ phụng tiên hiền của giới khoa mục tại huyện Thọ Xương. Văn bia xác định “Mong trở thành người hiền là chuẩn đích của sự học; thờ phụng tiên hiền là phép tắc của lễ”, đồng thời nhấn mạnh mục đích “Trên thì noi theo phong độ và ý chí của tiên hiền, dưới thì khuyến khích thế hệ mai sau trau giồi tiến tới”[13].

Học vấn và sự tu dưỡng đạo đức được đề cao như những giá trị gắn bó mật thiết trong đời sống của giới trí thức Nho học Thăng Long. Việc xây dựng nơi thờ phụng tiên hiền vừa thể hiện sự tôn kính đối với những người có học vấn và đức hạnh, vừa góp phần duy trì truyền thống khuyến học, khuyến thiện, lấy sự tu dưỡng của các thế hệ đi trước làm khuôn mẫu và động lực khích lệ những thế hệ tiếp nối. Qua đó, những thiết chế văn hóa của giới khoa mục đã góp phần bồi đắp các chuẩn mực đạo đức và tinh thần trọng học trong đời sống văn hóa kinh thành.

Một trường hợp khác là văn bia Ngọc Sơn Đế quân từ ký, lập năm Thiệu Trị thứ 3 (1843). Văn bia ghi nhận Hội Hướng Thiện “vốn do những người trong khoa mục thành lập”, ở thời kỳ đầu “chủ yếu nhằm cố gắng làm những việc đem lại lợi ích cho người”[14]. Nội dung này cho thấy hoạt động của giới trí thức không chỉ giới hạn trong học tập và khoa cử mà còn gắn với việc tổ chức những hoạt động có mục đích xã hội.

Từ những trường hợp trên, có thể nhận diện vai trò của các thiết chế văn hóa trong việc truyền đạt và duy trì những chuẩn mực ứng xử. Các thiết chế ấy tạo ra không gian để những người có chung mối quan tâm tập hợp, tổ chức hoạt động và xác lập những giá trị được cộng đồng thừa nhận. Tuy nhiên, chúng cũng phản ánh sự phân tầng xã hội và những giới hạn trong việc tham gia đời sống văn hóa truyền thống.

Như vậy, môi trường đô thị Thăng Long, Hà Nội đã tạo ra những điều kiện đa dạng cho việc hình thành các chuẩn mực ứng xử. Sự tập trung quyền lực và hội tụ dân cư làm mở rộng phạm vi giao tiếp; hoạt động sản xuất, thương mại đặt ra yêu cầu điều chỉnh quan hệ lợi ích; không gian cư trú tập trung làm xuất hiện những vấn đề về trật tự, an toàn và điều kiện sinh hoạt chung; các thiết chế giáo dục, văn hóa góp phần duy trì những giá trị gắn với học vấn và trách nhiệm cộng đồng.

Tuy nhiên, những điều kiện ấy không tự động tạo nên một cộng đồng cư dân có nếp sống thanh lịch, văn minh đồng nhất. Chúng vừa tạo ra khả năng hình thành những chuẩn mực ứng xử, vừa làm xuất hiện những xung đột và khác biệt cần được điều chỉnh. Chính trong quá trình giải quyết các vấn đề của đời sống đô thị, những chuẩn mực ứng xử mới được xác lập, thực hành và từng bước biến đổi.

2. Sự biến đổi của các chuẩn mực ứng xử trong đời sống đô thị Hà Nội

Những chuẩn mực ứng xử hình thành trong môi trường đô thị không tồn tại độc lập với điều kiện tổ chức đời sống. Khi cơ cấu dân cư, hoạt động kinh tế, không gian cư trú và thiết chế quản lý thay đổi, các quy tắc điều chỉnh quan hệ xã hội cũng phải được xem xét lại. Vì vậy, việc nhận diện thanh lịch, văn minh của người Hà Nội không thể chỉ dựa trên những chuẩn mực được ghi nhận trong một giai đoạn lịch sử, mà cần làm rõ quá trình kế thừa, điều chỉnh và thay thế những hình thức ứng xử đã có.

Trong xã hội truyền thống, nhiều quan hệ cộng đồng được tổ chức trên cơ sở gia đình, dòng họ, phường nghề, giáp, hội và nhóm đồng hương. Những tổ chức này duy trì các quy ước nhằm điều chỉnh quan hệ giữa thành viên, tổ chức hoạt động tín ngưỡng và phân chia trách nhiệm đối với công việc chung. Tuy nhiên, các quy ước ấy thường có phạm vi áp dụng giới hạn, gắn với tư cách thành viên và những quan hệ thứ bậc cụ thể.

Trường hợp cộng đồng Hoa Lộc tại phố Hàng Đào cho thấy sự tồn tại của những quan hệ đồng hương trong môi trường đô thị. Những người có nguồn gốc từ làng Đan Loan, Hải Dương, đến kinh thành sinh sống, hành nghề và buôn bán vẫn duy trì những sinh hoạt cộng đồng gắn với quê quán. Văn bia Đan Loan Hoa Lộc thị bi ký, lập năm Bảo Đại thứ 4 (1929), ghi nhận việc xem xét, điều chỉnh các quy ước đã được duy trì từ trước[15].

Sự biến đổi của hoàn cảnh xã hội đã đặt ra yêu cầu điều chỉnh những quy ước vốn được duy trì qua nhiều thế hệ trong cộng đồng. Xuất phát từ nhận thức ấy, văn bia có đoạn: “Thế nhưng đời có khi thịnh khi suy khác nhau, việc cũng có điều nên theo nên bỏ, không giống nhau”, đồng thời xác định “Cho nên việc gì thích hợp với thời trước, mà không thích hợp với thời nay, tất phải châm chước sửa đổi cho hợp thời”[16]. Quan niệm này phản ánh khả năng thích ứng của cộng đồng cư dân trước những biến chuyển của đời sống, trong đó việc gìn giữ truyền thống luôn gắn liền với sự lựa chọn, điều chỉnh những quy định và tập quán cho phù hợp với điều kiện thực tế.

Việc điều chỉnh các quy ước của cộng đồng Hoa Lộc diễn ra trong bối cảnh Hà Nội có nhiều chuyển biến sâu sắc về tổ chức hành chính, không gian cư trú và hoạt động kinh tế từ cuối thế kỷ XIX, phản ánh sự thích ứng của những cộng đồng đồng hương trước những thay đổi của môi trường đô thị. Trước những thay đổi của môi trường đô thị, cộng đồng đồng hương này đã từng bước điều chỉnh các quy định và tập quán được duy trì qua nhiều thế hệ, thể hiện sự linh hoạt trong việc dung hòa giữa gìn giữ truyền thống với những yêu cầu mới của đời sống xã hội.

Bên cạnh khả năng tự điều chỉnh, các chuẩn mực ứng xử còn biến đổi thông qua sự can thiệp của chính quyền và những thay đổi trong phương thức quản lý xã hội. Văn bia Thân cấm khử tệ năm 1881 cho thấy khi một tập quán nghề nghiệp bị lợi dụng để gây thiệt hại cho cư dân, việc kiến nghị và ban hành lệnh cấm trở thành phương thức giải quyết xung đột. Nếu trường hợp cư dân Hoa Lộc phản ánh sự điều chỉnh từ bên trong cộng đồng, thì trường hợp cư dân Ô Quan Chưởng cho thấy vai trò của quyền lực nhà nước trong việc giới hạn những hành vi xâm phạm lợi ích của người khác.

Từ hai trường hợp này, có thể nhận thấy các chuẩn mực ứng xử không chỉ được duy trì bằng sự giáo dục đạo đức hoặc những quan niệm về lễ nghĩa. Chúng còn gắn với quá trình thương lượng lợi ích, giải quyết tranh chấp và xác lập những quy tắc có khả năng điều chỉnh hành vi trong thực tế.

Sự biến đổi của các chuẩn mực ứng xử diễn ra rõ hơn khi Hà Nội chuyển từ một đô thị truyền thống sang đô thị hiện đại. Từ cuối thế kỷ XIX, việc thiết lập bộ máy quản lý thuộc địa, mở rộng đường phố, xây dựng công trình công cộng và tổ chức lại những khu vực cư trú đã làm thay đổi điều kiện sinh hoạt của cư dân. Bên cạnh khu phố buôn bán, thủ công truyền thống từng bước hình thành những không gian đô thị mới, gắn với hoạt động hành chính, thương mại, giáo dục và dịch vụ.

Sự phát triển của các không gian ấy làm mở rộng phạm vi tiếp xúc giữa những nhóm cư dân khác nhau. Những quan hệ xã hội trước đây thường được điều chỉnh trong phạm vi gia đình, phường nghề hoặc nhóm đồng hương ngày càng phải đặt trong một môi trường có nhiều chủ thể cùng tham gia hoạt động. Việc sử dụng đường phố, phương tiện giao thông, chợ, công trình công cộng và những cơ sở dịch vụ đòi hỏi các quy tắc có phạm vi áp dụng rộng hơn những quy ước riêng của từng cộng đồng.

Tuy nhiên, sự thay đổi về không gian và phương thức quản lý không đồng nghĩa với việc những quan hệ truyền thống lập tức mất đi. Các nhóm đồng hương, phường nghề và thiết chế tín ngưỡng vẫn tiếp tục tồn tại, đồng thời có những điều chỉnh để thích ứng với hoàn cảnh mới. Vì vậy, quá trình hiện đại hóa đô thị Hà Nội cần được xem là sự đan xen giữa những yếu tố kế thừa và biến đổi, thay vì sự thay thế hoàn toàn một hình thức tổ chức đời sống bằng hình thức khác.

Một vấn đề quan trọng khác là sự thay đổi trong cách nhận diện chủ thể của văn hóa Hà Nội. Trong nhiều cách diễn giải, thanh lịch thường được gắn với tầng lớp thị dân lâu đời, đặc biệt là giới trí thức, công chức và những gia đình có điều kiện tiếp cận các hình thức sinh hoạt văn hóa được coi trọng. Tuy nhiên, việc lấy những đặc điểm của một nhóm xã hội làm đại diện cho toàn bộ cộng đồng cư dân đã đặt ra những giới hạn trong nhận thức về bản sắc đô thị.

Nguyễn Văn Chính cho rằng “Không có cơ sở để lấy văn hóa và lối sống của nhóm ‘tinh hoa’ này làm đại diện cho văn hóa của một thành phố”[17]. Trong lịch sử Thăng Long, Hà Nội, bên cạnh giới khoa mục, quan lại và những tầng lớp có điều kiện tiếp cận các thiết chế văn hóa truyền thống còn có đông đảo thợ thủ công, thương nhân, người lao động và các cộng đồng dân cư đến từ nhiều địa phương. Mỗi nhóm cư dân, với những điều kiện sinh sống, hoạt động nghề nghiệp và tập quán riêng, đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng của kinh thành. Thanh lịch, văn minh vì thế được hình thành và biểu hiện trong nhiều môi trường xã hội khác nhau, gắn với sự giao lưu, tiếp biến và điều chỉnh những chuẩn mực ứng xử qua các thời kỳ.

Lịch sử Thăng Long, Hà Nội cho thấy thành phố luôn có sự hiện diện của nhiều nhóm dân cư khác nhau. Bên cạnh giới quan lại, nho sĩ là những người thợ thủ công, thương nhân, người làm thuê và những cộng đồng đến từ các địa phương. Sự đa dạng ấy tiếp tục được mở rộng trong quá trình đô thị hóa hiện đại, là bởi “văn hóa Hà Nội luôn được bồi đắp và biến đổi do tính năng động dân số học của các lớp người di cư đến thành phố”[18]. Những dòng người di cư đến Hà Nội qua các thời kỳ đã góp phần làm phong phú đời sống văn hóa đô thị. Mang theo những kinh nghiệm, tập quán và phương thức sinh hoạt từ quê hương, họ vừa tiếp nhận những giá trị văn hóa đã hình thành tại kinh thành, vừa bổ sung những yếu tố mới, tạo nên sự giao thoa và tiếp biến văn hóa không ngừng trong quá trình phát triển của Thăng Long, Hà Nội.

Sự đa dạng về nguồn gốc cư dân đã góp phần tạo nên những sắc thái riêng trong đời sống văn hóa Thăng Long, Hà Nội. Qua quá trình hội tụ, giao lưu và tiếp biến giữa các cộng đồng, những giá trị văn hóa được mang đến từ nhiều vùng miền từng bước hòa nhập, bổ sung và tác động lẫn nhau, góp phần hình thành diện mạo văn hóa đô thị phong phú, vừa mang dấu ấn của các cộng đồng cư dân, vừa phản ánh những đặc điểm của môi trường kinh thành.

Sau năm 1954, những thay đổi về thể chế chính trị, tổ chức kinh tế và quản lý xã hội tiếp tục tác động đến đời sống cư dân. Trong điều kiện kinh tế kế hoạch hóa, các khu tập thể, cơ quan, đơn vị công tác và những tổ chức dân cư trở thành các không gian quan trọng của sinh hoạt cộng đồng. Những quan hệ xã hội mới hình thành bên cạnh các quan hệ gia đình, làng xóm và nghề nghiệp đã có từ trước.

Từ thời kỳ Đổi mới, sự phát triển kinh tế thị trường, mở rộng không gian đô thị và gia tăng hoạt động giao lưu tiếp tục làm thay đổi điều kiện sống của cư dân Hà Nội. Việc điều chỉnh địa giới hành chính năm 2008 càng làm cho không gian Thủ đô bao gồm nhiều khu vực có lịch sử cư trú, hoạt động kinh tế và đặc điểm văn hóa khác nhau.

Trong điều kiện ấy, việc xác định thanh lịch, văn minh như những phẩm chất chỉ thuộc về một nhóm cư dân nội thành hoặc những gia đình đã sinh sống lâu đời tại Hà Nội không còn phù hợp. Nguồn gốc địa phương, thời gian cư trú, giọng nói hoặc sự quen thuộc với những tập quán truyền thống không thể tự nó trở thành căn cứ đánh giá phẩm chất văn hóa của một cá nhân.

Đồng thời, sự phát triển của đời sống hiện đại cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với chuẩn mực ứng xử. Những quan hệ xã hội không chỉ diễn ra tại gia đình, nơi làm việc, đường phố hoặc các không gian công cộng, mà còn mở rộng sang môi trường số. Việc sử dụng thông tin, bảo vệ quyền riêng tư, tôn trọng sự khác biệt và thực hiện trách nhiệm trong giao tiếp trực tuyến trở thành những nội dung cần được xem xét trong phạm vi văn hóa ứng xử hiện nay.

Những yêu cầu này không nhất thiết có hình thức tương ứng trong xã hội truyền thống. Tuy nhiên, chúng có thể được tiếp cận từ các nguyên tắc về sự tôn trọng người khác, giới hạn của hành vi cá nhân và trách nhiệm đối với cộng đồng. Sự kế thừa vì vậy không chỉ là việc duy trì những tập quán đã có, mà còn bao gồm khả năng phát triển những giá trị phù hợp với điều kiện xã hội mới.

Nhìn từ lịch sử đô thị, sự biến đổi của các chuẩn mực ứng xử tại Hà Nội thể hiện trên hai phương diện có quan hệ mật thiết. Một mặt, những quy tắc được hình thành trong các cộng đồng truyền thống tiếp tục được duy trì hoặc điều chỉnh trước những thay đổi của đời sống. Mặt khác, sự mở rộng không gian đô thị và tính đa dạng của cư dân đặt ra nhu cầu xác lập những chuẩn mực chung, có khả năng áp dụng đối với các chủ thể khác nhau trên cơ sở pháp luật, quyền công dân và sự bình đẳng về nhân phẩm.

Đây cũng là cơ sở để nhận diện những giá trị có thể kế thừa từ lịch sử mà không đồng nhất việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh với sự phục hồi nguyên vẹn những khuôn mẫu ứng xử truyền thống.

3. Nhận diện giá trị cốt lõi và gợi mở xây dựng tiêu chí người Hà Nội thanh lịch, văn minh

Từ những chứng cứ lịch sử đã khảo sát, có thể thấy thanh lịch, văn minh của người Hà Nội không nên được nhận diện như một hệ thống phẩm chất cố định, được hình thành từ quá khứ và truyền lại nguyên vẹn qua các thế hệ. Những chuẩn mực ứng xử luôn gắn với điều kiện tổ chức đời sống, các quan hệ xã hội và phương thức điều chỉnh lợi ích trong từng thời kỳ. Vì vậy, việc kế thừa cần tập trung vào những nguyên tắc có khả năng tiếp tục phát huy, đồng thời phân biệt chúng với những hình thức thực hành mang giới hạn lịch sử.

Trên cơ sở đó, có thể xác định năm phương diện chủ yếu để tham khảo trong việc xây dựng tiêu chí người Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay.

Thứ nhất, sự chừng mực và tôn trọng người khác trong giao tiếp, ứng xử. Trong xã hội truyền thống, những yêu cầu về lời nói và hành vi thường được thể hiện thông qua quan niệm lễ nghĩa. Tuy nhiên, các quy tắc ấy còn gắn với quan hệ thứ bậc, địa vị và sự phân biệt giới tính. Vì vậy, giá trị có thể kế thừa không phải toàn bộ khuôn mẫu ứng xử truyền thống, mà là nguyên tắc tôn trọng con người, hạn chế những hành vi xúc phạm hoặc gây tổn hại cho người khác.

Trong đời sống hiện nay, sự thanh lịch cần được thể hiện qua thái độ giao tiếp phù hợp với hoàn cảnh, sử dụng ngôn ngữ có văn hóa, không xúc phạm, miệt thị hoặc phân biệt đối xử. Đặc biệt, không nên lấy giọng nói, cách xưng hô hoặc những tập quán riêng của một nhóm cư dân làm tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá sự thanh lịch.

Bên cạnh lời nói, cần chú trọng những hành vi trong quan hệ xã hội cụ thể. Việc chen lấn, cưỡng ép, lợi dụng vị thế nghề nghiệp hoặc quyền hạn để gây phiền hà cho người khác đều đi ngược lại nguyên tắc tôn trọng. Trong điều kiện hiện nay, yêu cầu này cần được thể hiện trong quan hệ giữa người cung cấp và người sử dụng dịch vụ, giữa người thực thi công vụ với công dân, trong hoạt động kinh doanh và trên môi trường số.

Thứ hai, ý thức tuân thủ quy tắc chung và trách nhiệm đối với không gian đô thị. Những chứng cứ về tổ chức phố phường, hoạt động chợ, việc sử dụng đường ngõ và những xung đột lợi ích trong đời sống Hà Nội cho thấy môi trường đô thị luôn đặt ra yêu cầu điều chỉnh hành vi cá nhân trong mối quan hệ với cộng đồng.

Từ cơ sở ấy, ý thức tôn trọng không gian công cộng cần được xem là một tiêu chí quan trọng của văn minh đô thị. Đường phố, vỉa hè, công viên, hồ nước, phương tiện giao thông và những công trình phục vụ cộng đồng không thể bị sử dụng tùy tiện vì lợi ích riêng, gây cản trở hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi của người khác.

Bên cạnh việc tuân thủ quy định về trật tự, giao thông và vệ sinh môi trường, trách nhiệm đối với không gian đô thị còn bao gồm việc bảo vệ các di sản văn hóa. Đối với Hà Nội, những di tích lịch sử, công trình kiến trúc, khu phố cổ, làng cổ và không gian văn hóa truyền thống vừa gắn với đời sống cư dân, vừa có giá trị đối với cộng đồng. Việc khai thác những không gian ấy cho hoạt động kinh tế, dịch vụ và du lịch cần đi cùng với trách nhiệm bảo vệ, tránh làm suy giảm các giá trị lịch sử và văn hóa.

Thứ ba, tinh thần tương trợ và trách nhiệm đối với cộng đồng. Trong xã hội truyền thống, trách nhiệm cộng đồng được thể hiện qua nhiều hình thức, từ việc cứu giúp người gặp hoạn nạn đến tham gia xây dựng, duy trì những công trình phục vụ sinh hoạt chung. Những quy định trong Hồng Đức thiện chính thư và các văn bia về hoạt động văn hóa tại Hà Nội cho thấy sự tương trợ và đóng góp từng được xem là những nghĩa vụ quan trọng trong đời sống cộng đồng[19].

Tuy nhiên, trách nhiệm cộng đồng trong xã hội truyền thống thường gắn với tư cách thành viên và những hình thức ràng buộc cụ thể. Vì vậy, cần kế thừa tinh thần tương trợ, đồng thời đặt việc tham gia các hoạt động cộng đồng trên cơ sở pháp luật, sự tự nguyện và tôn trọng quyền cá nhân.

Trong đời sống Hà Nội hiện nay, tinh thần tương trợ có thể được thể hiện qua việc giúp đỡ người gặp tai nạn, thiên tai, hỏa hoạn hoặc những hoàn cảnh khó khăn; tham gia bảo vệ môi trường, hỗ trợ người yếu thế và giải quyết những vấn đề chung của khu dân cư. Tuy nhiên, trách nhiệm cộng đồng không nên được đánh giá chỉ bằng số lượng hoạt động tập thể mà một cá nhân tham gia, mà cần xem xét từ ý thức, hành vi và sự đóng góp phù hợp với điều kiện của mỗi người.

Thứ tư, coi trọng tri thức, sự tu dưỡng và trách nhiệm trong học tập, lao động. Những tư liệu về Văn chỉ Thọ Xương và Hội Hướng Thiện cho thấy học vấn và hoạt động văn hóa từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống của một bộ phận cư dân kinh thành. Việc xây dựng nơi thờ phụng tiên hiền, tổ chức hội đoàn và duy trì không gian sinh hoạt văn hóa phản ánh sự coi trọng học vấn và những chuẩn mực gắn với sự tu dưỡng.

Tuy nhiên, trong xã hội truyền thống, học vấn gắn chặt với khoa cử và địa vị xã hội. Cơ hội học tập và tham gia các thiết chế văn hóa không bình đẳng giữa các tầng lớp. Vì vậy, việc kế thừa tinh thần trọng học không thể đồng nghĩa với việc đề cao địa vị khoa bảng hoặc lấy bằng cấp làm thước đo duy nhất về giá trị con người.

Trong xã hội hiện đại, tinh thần trọng học cần được thể hiện ở ý thức học tập thường xuyên, khả năng tiếp nhận kiến thức mới và thái độ tôn trọng tri thức. Đồng thời, cần đề cao tính trung thực và trách nhiệm trong học tập, nghiên cứu, lao động và hoạt động nghề nghiệp. Những hành vi gian dối trong thi cử, nghiên cứu, kinh doanh hoặc thực thi công vụ đều làm suy giảm giá trị của tri thức và niềm tin xã hội. Việc sử dụng tri thức để đóng góp cho cộng đồng cũng cần được xem là một biểu hiện của sự tu dưỡng.

Thứ năm, khả năng thích ứng với sự biến đổi của đời sống đô thị và thái độ tôn trọng sự đa dạng văn hóa. Lịch sử Hà Nội cho thấy các cộng đồng cư dân không chỉ duy trì những tập quán được truyền lại mà còn phải điều chỉnh cách thức tổ chức đời sống khi hoàn cảnh thay đổi. Trường hợp cộng đồng Hoa Lộc năm 1929 là một chứng cứ phản ánh nhận thức về sự cần thiết phải sửa đổi những quy định không còn phù hợp.

Trong điều kiện hiện nay, Hà Nội là nơi sinh sống của nhiều nhóm cư dân có nguồn gốc, nghề nghiệp và lối sống khác nhau. Vì vậy, việc tôn trọng sự đa dạng văn hóa cần được xem là một yêu cầu của đời sống đô thị. Những khác biệt về giọng nói, tập quán sinh hoạt hoặc nguồn gốc địa phương không nên trở thành căn cứ để đánh giá phẩm chất văn hóa của một cá nhân.

Đồng thời, sự phát triển của khoa học và công nghệ đặt ra những yêu cầu mới đối với hành vi của cư dân. Khả năng sử dụng công nghệ, tiếp nhận thông tin có chọn lọc, bảo vệ quyền riêng tư và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số cần được xem xét trong phạm vi các chuẩn mực văn minh hiện nay.

Năm phương diện nêu trên có quan hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Sự chừng mực trong giao tiếp cần gắn với thái độ tôn trọng người khác; ý thức tuân thủ quy tắc chung phải đi cùng với trách nhiệm bảo vệ lợi ích công cộng; tinh thần tương trợ cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền cá nhân; việc coi trọng tri thức phải gắn với sự trung thực và trách nhiệm xã hội; khả năng thích ứng cần dựa trên sự lựa chọn những giá trị phù hợp với điều kiện hiện nay.

Trong thực tế, Hà Nội đã ban hành Quy tắc ứng xử nơi công cộng trên địa bàn thành phố Hà Nội theo Quyết định số 1665/QĐ-UBND ngày 10 tháng 3 năm 2017[20]. Văn bản đề cập đến những yêu cầu về ứng xử tại nơi công cộng, giữ gìn vệ sinh, bảo vệ cảnh quan và tôn trọng người khác. Tuy nhiên, từ góc độ lịch sử đô thị, việc nhận diện giá trị không chỉ nhằm nhắc lại những quy định đã có, mà còn làm rõ cơ sở lịch sử của các nguyên tắc ứng xử, xác định giới hạn của những hình thức thực hành truyền thống và những nội dung cần bổ sung trước sự thay đổi của đời sống xã hội.

Kết luận

Dưới góc nhìn lịch sử đô thị, thanh lịch, văn minh của người Hà Nội cần được xem xét trong mối quan hệ với những điều kiện hình thành và phát triển của Thăng Long, Hà Nội. Sự tập trung quyền lực, hội tụ dân cư, phát triển giao thương và hình thành các thiết chế văn hóa đã tạo ra môi trường cho việc xác lập, thực hành và điều chỉnh những chuẩn mực ứng xử.

Các tư liệu lịch sử cho thấy những chuẩn mực ấy không chỉ được thể hiện qua quan niệm về lễ nghĩa, học vấn và đạo đức cá nhân, mà còn qua những quy định nhằm điều chỉnh hoạt động giao dịch, bảo vệ quyền lợi của cư dân, duy trì trật tự sinh hoạt và xác lập trách nhiệm đối với cộng đồng. Những trường hợp cụ thể tại Hà Nội tiếp tục phản ánh cách cư dân tổ chức đời sống, kiến nghị ngăn chặn hành vi sách nhiễu và chủ động sửa đổi những quy ước không còn phù hợp.

Tuy nhiên, những chứng cứ này không cho phép khẳng định rằng cư dân Thăng Long, Hà Nội trong quá khứ đã có một hệ thống chuẩn mực thanh lịch, văn minh hoàn chỉnh theo cách hiểu hiện nay. Chúng trước hết phản ánh những giá trị được đề cao, những vấn đề phát sinh trong đời sống và những phương thức điều chỉnh quan hệ xã hội.

Từ kết quả khảo sát, có thể nhận diện năm phương diện có khả năng tham khảo trong việc xây dựng tiêu chí người Hà Nội thanh lịch, văn minh hiện nay, gồm sự chừng mực và tôn trọng người khác, ý thức tuân thủ quy tắc chung, trách nhiệm cộng đồng, tinh thần trọng học và khả năng thích ứng với sự biến đổi của đời sống đô thị. Những giá trị ấy cần được phát triển trên cơ sở bình đẳng, quyền công dân và những yêu cầu của xã hội hiện đại.

Việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh vì vậy không phải là sự phục hồi một khuôn mẫu ứng xử được hình dung từ quá khứ, mà là quá trình xác lập những chuẩn mực chung cho một cộng đồng cư dân đang tiếp tục biến đổi.
 
Chú thích:
[2] Nguyễn Văn Chính, “Cấu trúc và giải cấu trúc bản sắc văn hóa Hà Nội”, https://his.ussh.vnu.edu.vn/vi/news/nguyen-viet-hoang/cau-truc-va-giai-cau-truc-ban-sac-van-hoa-ha-noi-pgs-ts-nguyen-van-chinh-5821.html. Truy cập ngày 26/10/2026.

[3] Nguyễn Thừa Hỷ, “Phố phường Thăng Long - Hà Nội trong những thế kỷ XVII-XVIII-XIX”, bản công bố tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, ngày 10/8/2023. Dẫn theo bản điện tử. Xem thêm Nguyễn Thừa Hỷ, Kinh tế - xã hội đô thị Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII-XVIII-XIX, Nxb. Hà Nội, 2010.

[4] Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998, tr.12

[5] Nguyễn Trãi, Ức Trai di tập - Dư địa chí, Nxb Văn Sử học, Hà Nội, 1960, tr.26.

[6] Dampier, Voyages and discoveries (1688), London, 1931, tr.46.

[7] Nguyễn Thừa Hỷ, “Phố phường Thăng Long - Hà Nội trong những thế kỷ XVII-XVIII-XIX”, bản công bố tại website Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, ngày 10/8/2023. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2026.

[8] Hồng Đức thiện chính thư, Nguyễn Sĩ Giác phiên dịch, Nam Hà ấn quán, Sài Gòn, 1959, điều 176 và điều 177, tr. 73.

[9] Hồng Đức thiện chính thư, sđd, điều 317, tr. 144–145.

[10] Ban Hán Nôm, Tuyển tập văn bia Hà Nội, quyển II, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1978, bài 53, Thân cấm khử tệ, tr. 79.

[11] Dampier, Voyages and discoveries (1688), London, 1931, tr.38.

[12] Dumuotier, Les cultes annamites, Hanoi, 1907.

[13] Ban Hán Nôm, Tuyển tập văn bia Hà Nội, quyển II, sđd, bài 62, Thọ Xương tiên hiền từ vũ bi ký, tr. 108-110, số thác bản 253. Văn bia lập năm Minh Mệnh thứ 19 (1838).

[14] Ban Hán Nôm, Tuyển tập văn bia Hà Nội, quyển II, sđd, bài 49, Ngọc Sơn Đế quân từ ký, tr. 68-70, số thác bản 61. Văn bia lập năm Thiệu Trị thứ 3 (1843).

[15] Ban Hán Nôm, Tuyển tập văn bia Hà Nội, quyển II, sđd, bài 46, Đan Loan Hoa Lộc thị bi ký, tr. 60-62, số thác bản 15746. Văn bia lập năm Bảo Đại thứ 4 (1929).

[16] Ban Hán Nôm, Tuyển tập văn bia Hà Nội, quyển II, sđd, bài 46, tr. 60-61.

[17] Nguyễn Văn Chính, “Cấu trúc và giải cấu trúc bản sắc văn hóa Hà Nội”

[18] Nguyễn Văn Chính, “Cấu trúc và giải cấu trúc bản sắc văn hóa Hà Nội”

[19] Hồng Đức thiện chính thư, sđd, điều 296, tr. 134-135.

[20] Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Quyết định số 1665/QĐ-UBND ngày 10/3/2017 về việc ban hành Quy tắc ứng xử nơi công cộng trên địa bàn thành phố Hà Nội.

TS. Nguyễn Quốc Sinh
Nguồn bài viết: Trang Thông tin điện tử Viện Sử học
Tin xem nhiều
Thống kê truy cập
  • Đang online: 1
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 1
  • Tất cả: 1