Vai trò của truyền thông chính thống trong định hướng dư luận xã hội
Bài viết phân tích vai trò của truyền thông chính thống trong định hướng dư luận xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số. Trước sự phát triển của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và tình trạng lan truyền thông tin sai lệch, truyền thông chính thống có vai trò cung cấp thông tin chính xác, có kiểm chứng, định hướng nhận thức, củng cố niềm tin và tạo đồng thuận xã hội; đồng thời góp phần phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và lan tỏa những giá trị tích cực. Bài viết cũng làm rõ những thách thức từ sự thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng và yêu cầu đổi mới hoạt động báo chí, qua đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả định hướng dư luận xã hội trong môi trường số.

Mở đầu
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi số đã và đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt là lĩnh vực truyền thông. Không gian mạng ngày nay không chỉ là môi trường trao đổi thông tin mà còn trở thành “không gian xã hội mới”, nơi diễn ra các hoạt động tương tác, chia sẻ quan điểm và hình thành dư luận xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và các nền tảng truyền thông số đã tạo điều kiện cho thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có, vượt qua mọi giới hạn về không gian và thời gian. Theo UNESCO (2023), môi trường truyền thông số hiện đại đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp nhận, xử lý và phản hồi thông tin, đồng thời tạo ra những tác động mạnh mẽ đến nhận thức và hành vi xã hội.
Bên cạnh những lợi ích to lớn như tăng cường khả năng tiếp cận thông tin, mở rộng quyền tự do biểu đạt và thúc đẩy kết nối cộng đồng, môi trường truyền thông số cũng đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng. Tình trạng tin giả (fake news), thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, thao túng dư luận, kích động cực đoan và tấn công tư tưởng ngày càng gia tăng với mức độ tinh vi hơn. Đặc biệt, sự phát triển của công nghệ AI và deepfake đã khiến việc tạo ra các nội dung giả mạo trở nên dễ dàng, gây khó khăn cho quá trình kiểm chứng thông tin và làm suy giảm niềm tin xã hội. Theo World Economic Forum (2024), thông tin sai lệch và thao túng truyền thông hiện được xem là một trong những rủi ro toàn cầu nghiêm trọng nhất đối với ổn định chính trị, an ninh xã hội và lòng tin công chúng trong thời đại số. Trong bối cảnh đó, truyền thông chính thống giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hướng dư luận xã hội và bảo đảm ổn định xã hội. Với chức năng cung cấp thông tin chính xác, khách quan và có kiểm chứng, các cơ quan báo chí chính thống trở thành nguồn thông tin đáng tin cậy giúp người dân tiếp cận đúng bản chất của các sự kiện, hiện tượng xã hội. Không chỉ thực hiện chức năng thông tin, truyền thông chính thống còn là công cụ quan trọng trong công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị tư tưởng, lan tỏa giá trị tích cực và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Nguyễn Văn Dững (2018) cho rằng báo chí hiện đại không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn có khả năng định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi xã hội và góp phần xây dựng sự đồng thuận trong cộng đồng.
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, các thế lực thù địch và phản động đã lợi dụng internet và mạng xã hội để phát tán thông tin sai sự thật, xuyên tạc đường lối, chủ trương của Đảng, kích động chống phá Nhà nước và gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với truyền thông chính thống trong việc tăng cường đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững an ninh tư tưởng trên không gian mạng. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; đồng thời nâng cao hiệu quả công tác thông tin, tuyên truyền và đấu tranh trên mặt trận tư tưởng – văn hóa (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021). Bên cạnh đó, sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng cũng tạo ra áp lực lớn đối với báo chí chính thống. Người dùng hiện nay có xu hướng tiếp cận thông tin nhanh, ngắn gọn và tương tác cao trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube hay Instagram. Điều này buộc các cơ quan báo chí phải đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung, hình thức thể hiện lẫn phương thức truyền tải nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của công chúng. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), chuyển đổi số báo chí không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ mà còn là sự thay đổi toàn diện mô hình quản trị, sản xuất và phân phối nội dung truyền thông trong thời đại số. Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn nêu trên, việc nghiên cứu vai trò của truyền thông chính thống trong định hướng dư luận xã hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cả về phương diện khoa học và thực tiễn. Nghiên cứu này nhằm làm rõ vai trò của truyền thông chính thống trong việc cung cấp thông tin, định hướng nhận thức xã hội, đấu tranh phản bác thông tin sai trái và lan tỏa các giá trị tích cực trong cộng đồng. Đồng thời, bài viết cũng phân tích những thách thức đặt ra đối với báo chí chính thống trong bối cảnh chuyển đổi số và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động truyền thông trong giai đoạn hiện nay.
1. Khái quát về truyền thông chính thống và dư luận xã hội
1.1. Khái niệm truyền thông chính thống
Trong đời sống chính trị – xã hội hiện đại, truyền thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc truyền tải thông tin, định hướng nhận thức và hình thành hệ giá trị xã hội. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và internet, môi trường truyền thông ngày càng đa dạng với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Tuy nhiên, trong bối cảnh thông tin đa chiều và phức tạp hiện nay, truyền thông chính thống vẫn giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống thông tin quốc gia. Truyền thông chính thống được hiểu là hệ thống các cơ quan báo chí, phát thanh, truyền hình, xuất bản và nền tảng thông tin được Nhà nước cấp phép hoạt động theo quy định của pháp luật nhằm thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền và định hướng dư luận xã hội. Đây là hệ thống truyền thông hoạt động dưới sự quản lý của Nhà nước, tuân thủ các nguyên tắc về tính chính xác, khách quan, trung thực và trách nhiệm xã hội trong quá trình cung cấp thông tin đến công chúng.
Theo Nguyễn Văn Dững (2018), báo chí chính thống không chỉ thực hiện chức năng phản ánh hiện thực xã hội mà còn giữ vai trò định hướng nhận thức, giáo dục tư tưởng và xây dựng sự đồng thuận xã hội. Điều này cho thấy truyền thông chính thống không đơn thuần là công cụ truyền tải thông tin mà còn là thiết chế chính trị – xã hội có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống tinh thần và niềm tin của Nhân dân. Trong điều kiện hiện nay, truyền thông chính thống có những đặc trưng cơ bản khác biệt với các nguồn thông tin tự phát trên mạng xã hội. Thứ nhất, thông tin do báo chí chính thống cung cấp phải trải qua quy trình kiểm chứng, biên tập và chịu trách nhiệm pháp lý trước khi công bố. Điều này giúp bảo đảm tính xác thực và hạn chế nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch. Thứ hai, truyền thông chính thống hoạt động gắn liền với nhiệm vụ chính trị, tư tưởng và lợi ích quốc gia – dân tộc, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và ổn định xã hội. Thứ ba, báo chí chính thống có tính định hướng cao, giúp công chúng hiểu đúng bản chất của các vấn đề kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội.
Trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, vai trò của truyền thông chính thống càng trở nên quan trọng. Theo Báo cáo Chuyển đổi số báo chí của Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), mặc dù mạng xã hội đang chiếm ưu thế về tốc độ lan truyền thông tin, nhưng báo chí chính thống vẫn là nguồn thông tin có độ tin cậy cao nhất đối với các vấn đề liên quan đến chính trị, an ninh, pháp luật và các sự kiện quan trọng của đất nước. Điều này cho thấy niềm tin của công chúng đối với truyền thông chính thống vẫn giữ vai trò nền tảng trong đời sống xã hội.
Thực tiễn trong thời gian qua đã chứng minh vai trò không thể thay thế của báo chí chính thống trong xử lý các vấn đề xã hội phức tạp. Trong đại dịch COVID-19, các cơ quan báo chí trung ương và địa phương đã liên tục cập nhật thông tin chính xác về tình hình dịch bệnh, hướng dẫn phòng chống dịch và phản bác các tin giả gây hoang mang dư luận. Chính nhờ sự vào cuộc kịp thời của hệ thống truyền thông chính thống mà nhận thức và ý thức cộng đồng được nâng cao, góp phần củng cố niềm tin xã hội trong giai đoạn khó khăn. Ngoài ra, trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực hiện nay, báo chí chính thống đã phát huy vai trò giám sát xã hội, phản ánh tâm tư nguyện vọng của Nhân dân và tạo sức ép dư luận tích cực đối với việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật. Điều này cho thấy truyền thông chính thống không chỉ là công cụ thông tin mà còn là lực lượng quan trọng trong việc thúc đẩy minh bạch xã hội và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.Trong Văn kiện Đại hội XIII, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định nhiệm vụ xây dựng nền báo chí, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021). Quan điểm này tiếp tục khẳng định vai trò chiến lược của truyền thông chính thống trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại số.
1.2. Khái niệm dư luận xã hội
Dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt phản ánh nhận thức, thái độ và quan điểm của cộng đồng đối với các vấn đề có liên quan đến lợi ích chung của xã hội. Trong khoa học xã hội, dư luận xã hội được xem là “tiếng nói” của cộng đồng trước những sự kiện, hiện tượng và vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội. Theo giáo trình Xã hội học truyền thông, dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến, quan điểm và thái độ của các nhóm xã hội đối với những vấn đề có ý nghĩa xã hội trong một thời điểm nhất định. Dư luận xã hội không phải là ý kiến của một cá nhân riêng lẻ mà là kết quả của quá trình trao đổi, tiếp nhận và tác động thông tin giữa các chủ thể trong xã hội. Trong xã hội hiện đại, dư luận xã hội có vai trò đặc biệt quan trọng bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi xã hội, quá trình hoạch định chính sách và mức độ ổn định chính trị – xã hội. Một dư luận xã hội tích cực có thể tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc. Ngược lại, nếu dư luận bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch hoặc kích động cực đoan sẽ gây ra tâm lý hoang mang, mất niềm tin và tác động tiêu cực đến ổn định xã hội.
Trong thời đại số, dư luận xã hội chịu ảnh hưởng rất lớn từ truyền thông và mạng xã hội. Nếu như trước đây dư luận chủ yếu được hình thành thông qua giao tiếp trực tiếp hoặc báo chí truyền thống thì hiện nay mạng xã hội đã trở thành môi trường tác động mạnh mẽ đến quá trình hình thành nhận thức xã hội. Chỉ trong thời gian ngắn, một thông tin trên internet có thể lan truyền đến hàng triệu người và tạo ra hiệu ứng dư luận rất lớn. Tuy nhiên, đặc điểm nổi bật của dư luận xã hội trên không gian mạng là tính lan truyền nhanh nhưng khó kiểm chứng. Nhiều người dùng có xu hướng chia sẻ thông tin theo cảm xúc mà chưa xác minh tính xác thực của nội dung. Đây là điều kiện để các tin giả, thông tin xuyên tạc và luận điệu chống phá lan rộng trong xã hội. Theo UNESCO (2023), môi trường truyền thông số hiện nay đang làm gia tăng nguy cơ thao túng nhận thức xã hội thông qua thuật toán mạng xã hội, AI và các chiến dịch truyền thông có chủ đích. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với việc nâng cao năng lực nhận diện thông tin và tăng cường vai trò định hướng của truyền thông chính thống. Thực tiễn cho thấy nhiều sự kiện xã hội gần đây đã chứng minh tác động mạnh mẽ của dư luận xã hội đối với đời sống chính trị – xã hội. Trong các vụ việc liên quan đến dịch bệnh, thiên tai hoặc các vấn đề nhạy cảm, nếu thông tin thiếu minh bạch hoặc chậm phản hồi sẽ rất dễ xuất hiện các luồng dư luận trái chiều gây bất ổn tâm lý xã hội. Ngược lại, khi thông tin được cung cấp đầy đủ, chính xác và kịp thời từ các cơ quan báo chí chính thống, dư luận xã hội thường ổn định hơn và có xu hướng đồng thuận cao hơn với các chủ trương, chính sách của Nhà nước. Do đó, quản lý và định hướng dư luận xã hội là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm giữ vững ổn định chính trị, củng cố niềm tin của Nhân dân và bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số hiện nay.
1.3. Mối quan hệ giữa truyền thông chính thống và dư luận xã hội
Truyền thông chính thống và dư luận xã hội có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau trong đời sống xã hội. Nếu dư luận xã hội phản ánh tâm tư, nguyện vọng và thái độ của cộng đồng thì truyền thông chính thống đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành, điều chỉnh và định hướng các luồng dư luận đó. Trước hết, truyền thông chính thống là kênh phản ánh dư luận xã hội một cách chính thống và có trách nhiệm. Thông qua hoạt động báo chí, các cơ quan truyền thông ghi nhận ý kiến của Nhân dân, phản ánh các vấn đề xã hội nổi bật và truyền tải nguyện vọng của người dân đến các cơ quan quản lý nhà nước. Điều này góp phần tăng cường tính dân chủ và củng cố mối quan hệ giữa Nhà nước với Nhân dân. Bên cạnh chức năng phản ánh, truyền thông chính thống còn giữ vai trò định hướng dư luận xã hội. Trong bối cảnh thông tin đa chiều hiện nay, công chúng rất dễ bị tác động bởi các nguồn tin chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội. Thông qua các bài phân tích, bình luận, phóng sự điều tra và chương trình chính luận, báo chí giúp người dân hiểu đúng bản chất của các vấn đề, từ đó hình thành nhận thức đúng đắn và hạn chế nguy cơ bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch.
Vai trò định hướng của truyền thông chính thống thể hiện đặc biệt rõ trong các sự kiện lớn của đất nước. Trong đại dịch COVID-19, báo chí chính thống đã góp phần tạo sự đồng thuận xã hội trong thực hiện các biện pháp phòng chống dịch. Thông qua việc cập nhật thông tin chính xác, tuyên truyền thông điệp “5K” và phản bác tin giả, truyền thông đã giúp ổn định tâm lý xã hội và nâng cao ý thức cộng đồng. Ngoài ra, trong công tác phòng chống tham nhũng, tiêu cực, báo chí chính thống đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng dư luận theo hướng khách quan, xây dựng niềm tin vào quyết tâm của Đảng và Nhà nước. Những tuyến bài điều tra, phân tích chuyên sâu không chỉ cung cấp thông tin mà còn góp phần tạo áp lực xã hội tích cực đối với việc xử lý vi phạm.Tuy nhiên, mối quan hệ giữa truyền thông chính thống và dư luận xã hội trong thời đại số cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội khiến công chúng có xu hướng tiếp cận thông tin nhanh và ngắn gọn hơn, trong khi báo chí chính thống phải tuân thủ quy trình kiểm chứng nghiêm ngặt. Nếu báo chí phản ứng chậm hoặc thiếu sức hấp dẫn, dư luận xã hội rất dễ bị chi phối bởi các nguồn thông tin không chính thống. Chính vì vậy, việc nâng cao hiệu quả định hướng dư luận xã hội của truyền thông chính thống là yêu cầu cấp thiết hiện nay. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng mà còn giữ vững ổn định chính trị – xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân và tạo động lực phát triển đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
2. Vai trò của truyền thông chính thống trong định hướng dư luận xã hội
2.1. Cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và đáng tin cậy
Trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, vai trò quan trọng hàng đầu của truyền thông chính thống là cung cấp thông tin chính xác, khách quan và kịp thời cho xã hội. Đây được xem là chức năng cốt lõi, tạo nên uy tín và tính chính danh của báo chí chính thống trong đời sống xã hội. Khi không gian mạng ngày càng xuất hiện nhiều nguồn tin không được kiểm chứng, thông tin sai lệch và các nội dung mang tính kích động, công chúng càng có xu hướng tìm đến các cơ quan báo chí chính thống như một “kênh xác thực thông tin” đáng tin cậy. Khác với các nguồn tin tự phát trên mạng xã hội, thông tin trên báo chí chính thống phải trải qua quy trình kiểm chứng nghiêm ngặt, bảo đảm tính chính xác, khách quan và trách nhiệm pháp lý trước khi công bố. Chính điều này giúp báo chí chính thống giữ vai trò trung tâm trong việc định hướng thông tin xã hội, đặc biệt trong các tình huống nhạy cảm liên quan đến chính trị, an ninh, kinh tế hoặc sức khỏe cộng đồng. Trong thực tiễn, vai trò này được thể hiện rõ nét trong đại dịch COVID-19. Khi dịch bệnh bùng phát, cùng với virus sinh học là “virus tin giả” lan truyền mạnh trên mạng xã hội với các thông tin sai sự thật về nguồn gốc dịch bệnh, thuốc điều trị hoặc tình hình lây nhiễm. Trong bối cảnh đó, các cơ quan báo chí chính thống như Bộ Y tế, Thông tấn xã Việt Namhay Đài Truyền hình Việt Nam đã liên tục cập nhật số liệu chính xác, hướng dẫn phòng chống dịch và phản bác thông tin sai lệch. Chẳng hạn, chuyên mục “Tin tức COVID-19” của Bộ Y tế được cập nhật hằng ngày với dữ liệu dịch tễ, khuyến cáo y tế và hướng dẫn tiêm vaccine đã trở thành nguồn tham khảo chính thức của hàng triệu người dân trong giai đoạn dịch bệnh diễn biến phức tạp (Bộ Y tế, 2021). Nhờ sự vào cuộc đồng bộ của hệ thống truyền thông chính thống, nhận thức của người dân về dịch bệnh được nâng cao, góp phần ổn định tâm lý xã hội và củng cố niềm tin vào công tác phòng chống dịch của Nhà nước.
Theo Nguyễn Văn Dững (2018), trong xã hội hiện đại, báo chí không chỉ có chức năng truyền tải thông tin mà còn giữ vai trò “kiểm chứng xã hội”, giúp công chúng phân biệt giữa thông tin thật và thông tin sai lệch. Điều này đặc biệt quan trọng trong thời đại số khi tốc độ lan truyền thông tin nhanh hơn rất nhiều so với khả năng kiểm chứng của người dùng. Thực tế cho thấy, trong giai đoạn dịch COVID-19, nhiều tin giả về “phong tỏa toàn quốc”, “thiếu lương thực”, “thuốc điều trị thần tốc” đã lan truyền mạnh trên mạng xã hội, gây tâm lý hoang mang trong cộng đồng. Tuy nhiên, nhờ các bản tin phản bác kịp thời từ báo chí chính thống và cơ quan chức năng, nhiều thông tin sai lệch đã nhanh chóng được đính chính, góp phần ổn định xã hội.
Ngoài ra, trong các tình huống thiên tai, bão lũ hoặc sự cố xã hội, truyền thông chính thống đóng vai trò định hướng dư luận và ổn định xã hội thông qua việc cung cấp thông tin chính xác, tránh gây hoang mang trong cộng đồng. Trong đợt bão lũ miền Trung năm 2020, các cơ quan báo chí đã liên tục cập nhật tình hình thiên tai, hướng dẫn kỹ năng phòng tránh và kết nối hoạt động cứu trợ. Không chỉ phản ánh hiện thực, báo chí còn góp phần huy động nguồn lực xã hội và lan tỏa tinh thần đoàn kết dân tộc trong hoàn cảnh khó khăn. Các chương trình như “Cả nước vì miền Trung”, “Triệu tấm lòng hướng về miền Trung ruột thịt” do Đài Truyền hình Việt Nam và nhiều cơ quan báo chí phát động đã huy động được nguồn lực hỗ trợ lớn từ cộng đồng xã hội, góp phần giúp người dân vùng thiên tai vượt qua khó khăn (Đài Truyền hình Việt Nam, 2020). Bên cạnh đó, báo chí chính thống còn giữ vai trò quan trọng trong việc minh bạch hóa thông tin chính sách và quản lý nhà nước. Việc công khai thông tin liên quan đến kinh tế vĩ mô, cải cách hành chính, phòng chống tham nhũng hay các quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước giúp người dân hiểu đúng bản chất vấn đề, hạn chế tin đồn thất thiệt và củng cố niềm tin xã hội. Ví dụ, trong quá trình triển khai Đề án 06 về chuyển đổi số quốc gia và xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư, hệ thống báo chí chính thống đã tích cực tuyên truyền về lợi ích của định danh điện tử, dịch vụ công trực tuyến và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước. Nhờ đó, mức độ tiếp cận và đồng thuận của người dân đối với các chính sách chuyển đổi số được nâng cao rõ rệt (Bộ Thông tin và Truyền thông, 2023).
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, yêu cầu về tốc độ thông tin ngày càng cao khiến báo chí chính thống phải đối mặt với áp lực cạnh tranh mạnh mẽ từ mạng xã hội. Tuy nhiên, chính độ tin cậy và trách nhiệm xã hội là yếu tố tạo nên lợi thế bền vững của truyền thông chính thống. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), dù mạng xã hội phát triển mạnh nhưng báo chí chính thống vẫn là nguồn thông tin được người dân tin cậy nhất đối với các vấn đề liên quan đến chính trị, pháp luật và an ninh quốc gia. Có thể khẳng định rằng, trong thời đại số, truyền thông chính thống không chỉ giữ vai trò cung cấp thông tin mà còn là “lá chắn thông tin” quan trọng giúp xã hội chống lại sự hỗn loạn truyền thông, bảo vệ sự thật và duy trì ổn định xã hội.
2.2. Định hướng nhận thức và tạo sự đồng thuận xã hội
Một trong những vai trò quan trọng nhất của truyền thông chính thống là định hướng nhận thức xã hội và tạo dựng sự đồng thuận trong Nhân dân đối với các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước. Trong đời sống xã hội hiện đại, dư luận xã hội không tự hình thành một cách hoàn toàn tự phát mà chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các dòng thông tin truyền thông. Chính vì vậy, báo chí chính thống giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc dẫn dắt nhận thức cộng đồng theo hướng tích cực, khách quan và phù hợp với lợi ích quốc gia – dân tộc.
Thông qua các bài viết chính luận, phân tích chuyên sâu, tọa đàm, phóng sự và chương trình bình luận, truyền thông chính thống giúp người dân hiểu rõ bản chất của các vấn đề kinh tế, chính trị và xã hội. Điều này không chỉ giúp nâng cao nhận thức xã hội mà còn hạn chế nguy cơ bị dẫn dắt bởi các luận điệu sai trái hoặc thông tin xuyên tạc trên mạng xã hội.
Trong những năm gần đây, nhiều chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước như chuyển đổi số quốc gia, cải cách hành chính, phát triển kinh tế xanh, chuyển đổi năng lượng hay phòng chống tham nhũng đã được báo chí truyền thông rộng rãi và có chiều sâu phân tích. Nhờ đó, các chính sách không chỉ được phổ biến về mặt thông tin mà còn được lý giải dưới góc độ lợi ích xã hội và lợi ích quốc gia, góp phần tạo sự đồng thuận trong Nhân dân. Chẳng hạn, trong quá trình triển khai Chương trình chuyển đổi số quốc gia, các cơ quan báo chí đã xây dựng nhiều tuyến bài giải thích về lợi ích của kinh tế số, chính phủ số và xã hội số đối với đời sống người dân và doanh nghiệp. Điều này giúp giảm tâm lý e ngại trước sự thay đổi công nghệ và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong xã hội. Đặc biệt, trong công tác phòng chống tham nhũng, báo chí chính thống đã đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố niềm tin xã hội vào quyết tâm chỉnh đốn Đảng và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Những vụ án lớn như vụ Vụ án Việt Á hay Vụ án chuyến bay giải cứu được phản ánh công khai, minh bạch trên báo chí không chỉ có tác dụng thông tin mà còn thể hiện tinh thần “không có vùng cấm” trong đấu tranh phòng chống tham nhũng. Việc báo chí cập nhật thường xuyên diễn biến điều tra, xét xử và xử lý cán bộ vi phạm đã góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân vào quyết tâm xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh.
Theo Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), báo chí là công cụ sắc bén trên mặt trận tư tưởng – văn hóa, có nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục và định hướng dư luận xã hội. Quan điểm này cho thấy vai trò chính trị đặc biệt của truyền thông chính thống trong việc củng cố sự thống nhất tư tưởng và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong thời đại mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, việc định hướng dư luận càng trở nên quan trọng. Các thế lực thù địch thường lợi dụng những vấn đề nhạy cảm như dân chủ, nhân quyền, chủ quyền biển đảo hoặc các sự kiện xã hội phức tạp để xuyên tạc, kích động tâm lý chống đối và gây chia rẽ xã hội. Ví dụ, trong một số vụ việc liên quan đến tranh chấp đất đai hoặc các vụ việc phức tạp về an ninh trật tự, nhiều tài khoản mạng xã hội đã cố tình cắt ghép thông tin để tạo dư luận tiêu cực. Trong những tình huống đó, báo chí chính thống giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin khách quan, giúp công chúng hiểu đúng bản chất vụ việc và tránh bị kích động bởi các thông tin thiếu kiểm chứng.
Ngoài ra, truyền thông chính thống còn góp phần hình thành hệ giá trị xã hội tích cực, nâng cao ý thức công dân và tinh thần trách nhiệm cộng đồng. Thông qua các chiến dịch truyền thông về bảo vệ môi trường, an toàn giao thông, xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng hay học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, báo chí đã góp phần định hình chuẩn mực xã hội và nâng cao ý thức xã hội trong cộng đồng. Các chương trình như “Việc tử tế”, “Điều tử tế”, “Khát vọng cống hiến” đã tạo hiệu ứng xã hội tích cực khi lan tỏa những câu chuyện đẹp về lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm và cống hiến cho cộng đồng. Thực tiễn cho thấy, ở những quốc gia có hệ thống truyền thông chính thống mạnh và giữ được niềm tin xã hội, mức độ ổn định chính trị và đồng thuận xã hội thường cao hơn. Vì vậy, nâng cao hiệu quả định hướng dư luận xã hội của báo chí chính thống không chỉ là yêu cầu truyền thông mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm bảo đảm ổn định chính trị và phát triển bền vững đất nước.
2.3. Đấu tranh phản bác thông tin sai trái, thù địch
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển mạnh mẽ của internet, không gian mạng đã trở thành mặt trận tư tưởng quan trọng. Các thế lực thù địch, phản động và cơ hội chính trị ngày càng lợi dụng mạng xã hội để phát tán thông tin xuyên tạc, kích động chống phá Đảng và Nhà nước, gây hoang mang dư luận và làm suy giảm niềm tin xã hội. Trước tình hình đó, truyền thông chính thống giữ vai trò nòng cốt trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Hoạt động chống phá trên không gian mạng hiện nay diễn ra dưới nhiều hình thức tinh vi như cắt ghép thông tin, xuyên tạc lịch sử, bóp méo chủ trương chính sách, kích động tâm lý bất mãn hoặc sử dụng công nghệ AI để tạo nội dung giả mạo. Mục tiêu của các hoạt động này là gây mất ổn định chính trị – xã hội và tạo khủng hoảng niềm tin trong Nhân dân. Theo World Economic Forum (2024), thông tin sai lệch và thao túng truyền thông đang trở thành một trong những rủi ro toàn cầu nghiêm trọng nhất đối với ổn định xã hội và an ninh quốc gia.
Trong bối cảnh đó, báo chí chính thống đóng vai trò là lực lượng tiên phong trong việc cung cấp thông tin khách quan, phân tích bản chất vấn đề và phản bác các luận điệu sai trái. Thông qua các chuyên mục chính luận, bình luận thời sự và phản biện xã hội, báo chí giúp công chúng nhận diện rõ âm mưu, thủ đoạn của các thế lực chống phá. Đặc biệt, nhiều cơ quan báo chí hiện nay đã xây dựng các chuyên trang chuyên sâu về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản bác thông tin xấu độc trên không gian mạng. Ví dụ, Báo Nhân Dân với chuyên mục “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng”, Tạp chí Cộng sản với các bài viết chính luận chuyên sâu hay Báo Quân đội Nhân dân với chuyên trang đấu tranh phản bác quan điểm sai trái đã góp phần tạo “sức đề kháng thông tin” cho xã hội, giúp người dân nâng cao khả năng nhận diện và phản bác các luận điệu sai trái.
Theo Văn kiện Đại hội XIII, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ sống còn của công tác tư tưởng trong giai đoạn hiện nay (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021). Trong nhiệm vụ đó, báo chí chính thống giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là lực lượng có tính định hướng chính trị, khả năng lan tỏa rộng và sức ảnh hưởng lớn đối với công chúng. Ngoài việc phản bác thông tin sai trái, truyền thông chính thống còn góp phần xây dựng “an ninh tư tưởng” trong xã hội thông qua việc lan tỏa thông tin tích cực, củng cố niềm tin và tăng cường sự thống nhất xã hội. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và chiến tranh thông tin ngày càng phức tạp trên phạm vi toàn cầu.
2.4. Lan tỏa giá trị tích cực và củng cố niềm tin xã hội
Bên cạnh chức năng thông tin và phản bác quan điểm sai trái, truyền thông chính thống còn giữ vai trò quan trọng trong việc lan tỏa các giá trị nhân văn, tinh thần đoàn kết dân tộc và những hình mẫu tích cực trong xã hội. Đây là chức năng mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, góp phần hình thành môi trường văn hóa lành mạnh và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với sự phát triển của đất nước. Thông qua các chương trình truyền hình, phóng sự, chuyên mục nhân đạo và các chiến dịch truyền thông cộng đồng, báo chí đã lan tỏa mạnh mẽ tinh thần tương thân tương ái, trách nhiệm xã hội và lòng yêu nước. Trong đại dịch COVID-19, nhiều hình ảnh về đội ngũ y bác sĩ tuyến đầu, lực lượng quân đội, công an và những tấm gương thiện nguyện đã được truyền thông chính thống lan tỏa sâu rộng, góp phần khơi dậy tinh thần đoàn kết và niềm tin vào sức mạnh cộng đồng. Những hình ảnh “ATM gạo”, “Siêu thị 0 đồng”, “Chuyến xe nghĩa tình” được báo chí phản ánh liên tục đã trở thành biểu tượng đẹp về tinh thần nhân ái của người Việt Nam trong giai đoạn khó khăn của đại dịch. Ngoài ra, báo chí chính thống còn góp phần tôn vinh các giá trị đạo đức, các mô hình phát triển kinh tế hiệu quả, gương người tốt việc tốt và những điển hình tiên tiến trong học tập, lao động và sáng tạo. Các chương trình như “Việc tử tế” của Đài Truyền hình Việt Nam hay “Người tốt việc tốt” của nhiều cơ quan báo chí địa phương đã góp phần lan tỏa mạnh mẽ những giá trị sống tích cực trong cộng đồng.
ATM gạo nhận diện khuôn mặt, tặng miễn phí cho người dân tại TPHCM (7/2021). Ảnh: VGP/Khánh Chi
Theo UNESCO (2023), truyền thông có trách nhiệm không chỉ cung cấp thông tin mà còn góp phần thúc đẩy các giá trị nhân văn, hòa bình và phát triển bền vững. Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng xây dựng nền báo chí “chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại” mà Đảng và Nhà nước Việt Nam đang hướng tới. Trong bối cảnh xã hội chịu nhiều tác động tiêu cực từ thông tin xấu độc và văn hóa lệch chuẩn trên mạng xã hội, vai trò lan tỏa giá trị tích cực của báo chí chính thống càng có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là nhiệm vụ truyền thông mà còn là trách nhiệm xã hội nhằm xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển đất nước trong thời đại số.
3. Những thách thức đối với truyền thông chính thống
3.1. Cạnh tranh mạnh mẽ từ mạng xã hội và nền tảng truyền thông số
Trong thời đại chuyển đổi số, truyền thông chính thống đang phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới. Nếu như trước đây báo chí truyền thống giữ vai trò gần như độc quyền trong việc cung cấp thông tin cho công chúng thì hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của internet và điện thoại thông minh, bất kỳ cá nhân nào cũng có thể trở thành “người đưa tin” thông qua các nền tảng như Facebook, YouTube, TikTok hay X. Điều này làm thay đổi sâu sắc cấu trúc truyền thông truyền thống và tạo áp lực rất lớn đối với báo chí chính thống. Ưu thế lớn nhất của mạng xã hội là tốc độ lan truyền thông tin nhanh, khả năng tương tác cao và nội dung ngắn gọn, hấp dẫn. Chỉ trong vài phút, một đoạn video hoặc bài viết trên mạng xã hội có thể tiếp cận hàng triệu người dùng và tạo ra hiệu ứng dư luận mạnh mẽ. Trong khi đó, báo chí chính thống phải tuân thủ quy trình kiểm chứng thông tin chặt chẽ, bảo đảm tính chính xác và trách nhiệm pháp lý trước khi đăng tải. Chính sự khác biệt này khiến báo chí nhiều khi rơi vào tình trạng “chậm hơn mạng xã hội”, đặc biệt trong các sự kiện nóng hoặc các vấn đề đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Một thực tế đáng chú ý hiện nay là thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng, đặc biệt là giới trẻ, đang thay đổi nhanh chóng. Nhiều người có xu hướng tiếp cận thông tin thông qua video ngắn, livestream hoặc các bài đăng trên mạng xã hội thay vì đọc báo truyền thống. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), phần lớn người dùng internet tại Việt Nam hiện nay tiếp cận thông tin chủ yếu qua mạng xã hội và nền tảng số, trong khi lượng độc giả báo in và truyền hình truyền thống có xu hướng giảm. Điều này buộc các cơ quan báo chí phải thay đổi mạnh mẽ về phương thức truyền tải thông tin để thích ứng với môi trường truyền thông mới.
Sự cạnh tranh không chỉ diễn ra ở tốc độ thông tin mà còn ở hình thức thể hiện nội dung. Các nền tảng mạng xã hội hiện nay sử dụng thuật toán ưu tiên nội dung mang tính giải trí, gây tranh cãi hoặc tạo cảm xúc mạnh nhằm giữ chân người dùng. Trong khi đó, báo chí chính thống phải bảo đảm định hướng chính trị, tính chuẩn mực và trách nhiệm xã hội. Điều này khiến nhiều nội dung báo chí dù có giá trị thông tin cao nhưng khó cạnh tranh về mức độ lan tỏa so với các nội dung giật gân hoặc mang tính giải trí trên mạng xã hội. Ví dụ, trong nhiều sự kiện xã hội lớn, các video ngắn trên TikTok hoặc livestream trên Facebook thường thu hút lượng người xem rất lớn trước khi báo chí chính thống kịp đưa tin chính thức. Điều này khiến một bộ phận công chúng dễ tiếp cận thông tin chưa được kiểm chứng, từ đó hình thành nhận thức sai lệch hoặc tâm lý hoang mang. Ngoài ra, các nền tảng xuyên biên giới còn tạo áp lực lớn về nguồn thu quảng cáo đối với báo chí chính thống. Hiện nay, phần lớn doanh thu quảng cáo trực tuyến đang tập trung vào các nền tảng công nghệ quốc tế thay vì các cơ quan báo chí trong nước. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lực tài chính, khả năng đầu tư công nghệ và chất lượng nội dung của nhiều cơ quan báo chí.
Theo Nguyễn Văn Dũng (2018), trong bối cảnh cạnh tranh thông tin hiện nay, báo chí chính thống không thể giữ cách làm truyền thống mà cần đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung, hình thức và phương thức tiếp cận công chúng. Điều đó cho thấy cạnh tranh từ mạng xã hội không chỉ là thách thức mà còn là động lực buộc báo chí phải chuyển đổi để thích ứng với thời đại số.cTuy nhiên, dù mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, truyền thông chính thống vẫn giữ lợi thế quan trọng về độ tin cậy, tính chính xác và trách nhiệm xã hội. Đây là những giá trị cốt lõi giúp báo chí chính thống tiếp tục giữ vai trò định hướng dư luận và bảo đảm ổn định xã hội trong bối cảnh truyền thông số hiện nay.
3.2. Tin giả, deepfake và công nghệ thao túng thông tin
Một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với truyền thông chính thống hiện nay là sự bùng nổ của tin giả và các công nghệ thao túng thông tin trên không gian mạng. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ deepfake và các công cụ chỉnh sửa nội dung số đã khiến việc tạo ra thông tin giả mạo trở nên dễ dàng và tinh vi hơn bao giờ hết. Nếu như trước đây tin giả chủ yếu xuất hiện dưới dạng văn bản hoặc hình ảnh cắt ghép đơn giản thì hiện nay công nghệ AI có thể tạo ra video, giọng nói và hình ảnh giả với độ chân thực rất cao. Điều này gây khó khăn lớn cho công chúng trong việc phân biệt thật – giả, đồng thời tạo áp lực lớn đối với báo chí chính thống trong công tác kiểm chứng thông tin. Theo World Economic Forum (2024), thông tin sai lệch và thao túng dư luận bằng công nghệ số đang trở thành một trong những rủi ro toàn cầu nghiêm trọng nhất đối với ổn định xã hội và an ninh quốc gia. Đặc biệt, các chiến dịch truyền thông sai lệch có thể tác động mạnh đến dư luận xã hội, làm suy giảm niềm tin công chúng và gây chia rẽ xã hội.
Trong thực tiễn, Việt Nam đã xuất hiện nhiều vụ việc tin giả gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội. Trong đại dịch COVID-19, mạng xã hội từng lan truyền hàng loạt thông tin sai lệch như “phong tỏa toàn quốc”, “thiếu lương thực”, “thuốc chữa COVID-19 thần tốc” hoặc các thông tin bịa đặt về số ca tử vong. Những nội dung này đã gây hoang mang trong xã hội, khiến nhiều người đổ xô tích trữ hàng hóa và tạo áp lực lên công tác quản lý nhà nước. Trong bối cảnh đó, truyền thông chính thống phải liên tục cập nhật thông tin chính xác, phối hợp với cơ quan chức năng để phản bác tin giả và ổn định dư luận. Không chỉ dừng ở lĩnh vực y tế, tin giả còn được sử dụng để xuyên tạc lịch sử, kích động tâm lý chống đối hoặc làm sai lệch nhận thức xã hội về các vấn đề chính trị, kinh tế và chủ quyền quốc gia. Một số đối tượng đã lợi dụng các vụ việc nhạy cảm để cắt ghép thông tin, tạo video giả hoặc đưa ra các luận điệu xuyên tạc nhằm kích động dư luận trên mạng xã hội. Đặc biệt, sự xuất hiện của công nghệ deepfake đang đặt ra thách thức rất lớn đối với báo chí và quản lý truyền thông. Các video giả mạo sử dụng hình ảnh và giọng nói của người nổi tiếng hoặc lãnh đạo có thể gây tác động mạnh đến dư luận nếu không được phát hiện kịp thời. Điều này không chỉ làm suy giảm niềm tin xã hội mà còn đe dọa an ninh thông tin và ổn định chính trị. Ngoài ra, cơ chế thuật toán của mạng xã hội cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ lan truyền tin giả. Các nền tảng số thường ưu tiên hiển thị nội dung gây tranh cãi hoặc tạo cảm xúc mạnh để tăng tương tác người dùng. Điều này khiến những thông tin sai lệch, giật gân hoặc kích động thường lan truyền nhanh hơn thông tin chính thống.
Theo UNESCO (2023), trong môi trường truyền thông số hiện nay, người dùng internet đang đứng trước nguy cơ bị thao túng nhận thức bởi các thuật toán truyền thông và chiến dịch thông tin có chủ đích. Điều này đòi hỏi truyền thông chính thống không chỉ làm tốt vai trò cung cấp thông tin mà còn phải tăng cường giáo dục kỹ năng truyền thông số và nâng cao năng lực nhận diện tin giả cho công chúng. Trước thách thức đó, báo chí chính thống cần đầu tư mạnh hơn vào công nghệ kiểm chứng thông tin, xây dựng đội ngũ chuyên trách về xác minh dữ liệu và nâng cao tốc độ phản hồi thông tin. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan báo chí, cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp công nghệ nhằm ngăn chặn hiệu quả các nội dung độc hại trên không gian mạng.
3.3. Thách thức chuyển đổi số đối với báo chí chính thống
Chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu của báo chí hiện đại. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí chính thống ở Việt Nam hiện nay. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), chuyển đổi số báo chí không chỉ là việc ứng dụng công nghệ mới mà còn là quá trình thay đổi toàn diện mô hình quản trị, sản xuất, phân phối và kinh doanh nội dung truyền thông. Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là hạn chế về nguồn lực tài chính và hạ tầng công nghệ. Nhiều cơ quan báo chí, đặc biệt là báo chí địa phương, chưa có đủ điều kiện đầu tư mạnh vào công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hoặc các nền tảng quản trị nội dung hiện đại. Trong khi đó, việc phát triển báo chí số đòi hỏi chi phí rất lớn về công nghệ, nhân lực và đào tạo chuyên môn. Bên cạnh đó, chất lượng nguồn nhân lực báo chí số vẫn còn nhiều hạn chế. Trong thời đại truyền thông đa nền tảng, nhà báo không chỉ cần kỹ năng viết và tác nghiệp truyền thống mà còn phải biết sử dụng công nghệ số, phân tích dữ liệu, sản xuất video, đồ họa và quản trị nội dung trên mạng xã hội. Tuy nhiên, không ít cơ quan báo chí hiện nay vẫn thiếu đội ngũ nhân sự có năng lực đáp ứng yêu cầu truyền thông số hiện đại.
Một thách thức khác là sự thay đổi nhanh chóng trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Người dùng hiện nay có xu hướng ưu tiên nội dung ngắn, trực quan, có tính tương tác cao thay vì các bài viết dài theo phong cách báo chí truyền thống. Điều này buộc báo chí phải đổi mới mạnh mẽ cách thể hiện nội dung, kết hợp đa phương tiện như video ngắn, podcast, infographic và livestream để tăng khả năng tiếp cận công chúng. Trong thực tế, nhiều cơ quan báo chí lớn ở Việt Nam đã bắt đầu chuyển đổi mạnh sang mô hình truyền thông đa nền tảng. Báo Nhân Dân, Thông tấn xã Việt Nam hay Đài Truyền hình Việt Nam đã đẩy mạnh phát triển báo điện tử, ứng dụng di động, video số và nền tảng mạng xã hội để mở rộng phạm vi tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, không phải cơ quan báo chí nào cũng có đủ nguồn lực để thực hiện quá trình chuyển đổi này một cách hiệu quả. Việcchuyển đổi số cũng đặt ra áp lực lớn về bảo đảm an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu. Khi hoạt động báo chí ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số, nguy cơ bị tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu hoặc thao túng thông tin cũng gia tăng. Đây là thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí trong việc bảo vệ hệ thống thông tin và duy trì tính ổn định của hoạt động truyền thông. Theo Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), xây dựng nền báo chí “chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại” là yêu cầu quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Điều đó đòi hỏi báo chí chính thống phải đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy, công nghệ và phương thức hoạt động để thích ứng với môi trường truyền thông số.
4. Giải pháp nâng cao vai trò của truyền thông chính thống trong định hướng dư luận xã hội
4.1. Nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp của báo chí chính thống
Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt hiện nay, chất lượng và tính chuyên nghiệp của báo chí chính thống là yếu tố quyết định khả năng giữ vững vai trò định hướng dư luận xã hội. Người dân hiện nay không chỉ yêu cầu thông tin nhanh mà còn đòi hỏi thông tin phải chính xác, khách quan, có chiều sâu phân tích và mang tính định hướng rõ ràng. Vì vậy, nâng cao chất lượng báo chí chính thống là yêu cầu cấp thiết nhằm củng cố niềm tin xã hội và bảo đảm vai trò dẫn dắt thông tin của hệ thống truyền thông quốc gia. Trước hết, các cơ quan báo chí cần tăng cường quy trình kiểm chứng thông tin, bảo đảm mọi nội dung đăng tải phải chính xác, khách quan và có cơ sở xác thực rõ ràng. Trong thời đại mạng xã hội, chỉ một sai sót nhỏ về thông tin cũng có thể lan truyền nhanh chóng, ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín cơ quan báo chí và gây hoang mang dư luận. Vì vậy, việc tuân thủ nghiêm ngặt đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và nguyên tắc kiểm chứng thông tin là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với người làm báo hiện nay.
Theo Nguyễn Văn Dững (2018), báo chí hiện đại không chỉ thực hiện chức năng truyền tải thông tin mà còn phải giữ vai trò “kiểm chứng xã hội”, góp phần bảo vệ sự thật và định hướng nhận thức cộng đồng. Điều này cho thấy chất lượng thông tin là nền tảng cốt lõi tạo nên sức mạnh và uy tín của truyền thông chính thống. Bên cạnh đó, cần chú trọng xây dựng đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng và năng lực tác nghiệp đa nền tảng. Trong thời đại số, nhà báo không chỉ là người đưa tin mà còn phải trở thành người phân tích, phản biện và định hướng dư luận xã hội. Điều này đòi hỏi đội ngũ báo chí phải có khả năng sử dụng công nghệ số, phân tích dữ liệu, sản xuất nội dung đa phương tiện và xử lý thông tin nhanh chóng, chính xác. Trong thực tiễn, nhiều cơ quan báo chí lớn của Việt Nam như Báo Nhân Dân, Thông tấn xã Việt Nam hay Đài Truyền hình Việt Nam đã triển khai mạnh mẽ các mô hình “tòa soạn hội tụ”, kết hợp giữa báo in, báo điện tử, video số và mạng xã hội nhằm nâng cao chất lượng và tốc độ truyền tải thông tin. Điều này cho thấy xu hướng chuyên nghiệp hóa báo chí đang trở thành yêu cầu tất yếu trong môi trường truyền thông số.
Ngoài ra, báo chí cần tăng cường các tuyến bài điều tra, phân tích chuyên sâu và phản biện xã hội nhằm giúp người dân hiểu đúng bản chất của các vấn đề kinh tế, chính trị và xã hội. Những tuyến bài điều tra về phòng chống tham nhũng, cải cách hành chính hoặc bảo vệ môi trường không chỉ có tác dụng thông tin mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm xã hội. Ví dụ, các tuyến bài phản ánh tiêu cực trong vụ Vụ án Việt Á hay các sai phạm trong lĩnh vực đăng kiểm thời gian qua đã được báo chí chính thống phản ánh kịp thời, góp phần hỗ trợ cơ quan chức năng xử lý vi phạm và củng cố niềm tin xã hội đối với công cuộc phòng chống tham nhũng, tiêu cực.
4.2. Đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển báo chí đa nền tảng
Chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tất yếu của báo chí hiện đại trong bối cảnh công nghệ số và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ. Sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng đòi hỏi các cơ quan báo chí phải đổi mới toàn diện mô hình hoạt động, phương thức sản xuất nội dung và cách thức tiếp cận người dùng.Hiện nay, phần lớn công chúng tiếp cận thông tin thông qua điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng số thay vì báo in hoặc truyền hình truyền thống. Điều này buộc báo chí chính thống phải phát triển theo hướng đa nền tảng, kết hợp giữa báo điện tử, video ngắn, podcast, infographic và mạng xã hội nhằm mở rộng phạm vi tiếp cận công chúng.
Hình minh họa báo chí trong quá trình chuyển đổi số
Theo Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), chuyển đổi số báo chí không chỉ là thay đổi công nghệ mà còn là quá trình thay đổi toàn diện mô hình quản trị, sản xuất và phân phối nội dung truyền thông. Đây là yêu cầu bắt buộc nếu báo chí muốn duy trì vai trò định hướng dư luận trong môi trường truyền thông số hiện nay. Trong thực tiễn, nhiều cơ quan báo chí Việt Nam đã triển khai mạnh mẽ hoạt động chuyển đổi số. Báo Nhân Dân đã phát triển các sản phẩm báo chí số chuyên sâu như longform, e-magazine, podcast và video ngắn trên nền tảng mạng xã hội. Đài Truyền hình Việt Nam cũng mở rộng hệ sinh thái truyền thông số thông qua nền tảng VTVGo, YouTube và TikTok nhằm tiếp cận nhóm công chúng trẻ. Bên cạnh đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và phân tích hành vi người dùng sẽ giúp báo chí cá nhân hóa nội dung và nâng cao trải nghiệm tiếp nhận thông tin của công chúng. AI hiện nay có thể hỗ trợ phân tích xu hướng dư luận, đề xuất nội dung phù hợp với người dùng và hỗ trợ kiểm chứng thông tin nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, chuyển đổi số không chỉ đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà còn đòi hỏi sự thay đổi tư duy làm báo. Các cơ quan báo chí cần chuyển từ mô hình truyền thông một chiều sang mô hình tương tác đa chiều, lấy công chúng làm trung tâm và tăng cường khả năng tương tác với người dùng. Ngoài ra, cần xây dựng hệ sinh thái báo chí số đồng bộ, tăng cường liên kết giữa các cơ quan báo chí và doanh nghiệp công nghệ nhằm tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả truyền thông quốc gia. Đây là điều kiện quan trọng để báo chí chính thống giữ được vị thế cạnh tranh trước các nền tảng truyền thông xuyên biên giới. Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin toàn cầu ngày càng gay gắt, chuyển đổi số không chỉ là xu hướng phát triển mà còn là vấn đề sống còn đối với báo chí chính thống hiện nay.
4.3. Nâng cao kỹ năng số và khả năng nhận diện tin giả cho công chúng
Một trong những nguyên nhân khiến tin giả và thông tin sai lệch lan truyền mạnh hiện nay là do một bộ phận người dân còn hạn chế về kỹ năng số và khả năng kiểm chứng thông tin. Trong môi trường mạng xã hội, nhiều người có xu hướng tiếp nhận và chia sẻ thông tin theo cảm xúc mà chưa kiểm chứng độ chính xác của nội dung. Điều này tạo điều kiện cho tin giả lan truyền nhanh chóng và gây ảnh hưởng tiêu cực đến dư luận xã hội. Vì vậy, nâng cao kỹ năng truyền thông số và khả năng nhận diện tin giả cho người dân là giải pháp mang tính lâu dài nhằm xây dựng môi trường truyền thông lành mạnh và nâng cao “sức đề kháng thông tin” trong xã hội.Theo UNESCO (2023), giáo dục truyền thông và thông tin là giải pháp quan trọng nhằm giúp công dân nhận diện thông tin sai lệch, sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm và hạn chế nguy cơ bị thao túng nhận thức trong môi trường số. Đặc biệt, đối với học sinh, sinh viên và thanh niên – nhóm đối tượng sử dụng mạng xã hội với tần suất cao – cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng kiểm chứng thông tin và văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Việc đưa giáo dục truyền thông số vào trường học sẽ giúp hình thành khả năng tư duy phản biện và ý thức trách nhiệm khi tham gia môi trường số.
Trong thực tế, nhiều trường đại học và cơ sở giáo dục tại Việt Nam đã tổ chức các chương trình tập huấn về kỹ năng số, nhận diện tin giả và an toàn thông tin mạng cho sinh viên. Một số cơ quan báo chí cũng xây dựng các chuyên mục “kiểm chứng thông tin”, “nhận diện tin giả” nhằm giúp công chúng nâng cao kỹ năng xác minh nguồn tin. Trong đại dịch COVID-19, việc lan truyền các thông tin sai lệch về vaccine, thuốc điều trị và tình hình dịch bệnh đã cho thấy rõ tầm quan trọng của kỹ năng nhận diện tin giả. Nhiều người dân chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng trên mạng xã hội đã vô tình gây tâm lý hoang mang trong cộng đồng. Trong bối cảnh đó, báo chí chính thống và cơ quan chức năng đã tăng cường tuyên truyền kỹ năng kiểm chứng thông tin, hướng dẫn người dân tiếp cận nguồn tin chính thức từ cơ quan nhà nước. Ngoài ra, cần khuyến khích các nền tảng số phối hợp với cơ quan báo chí và cơ quan quản lý trong việc gắn cảnh báo đối với nội dung sai lệch hoặc chưa được kiểm chứng. Đây là giải pháp quan trọng nhằm hạn chế sự lan truyền của thông tin độc hại trên không gian mạng
4.4. Hoàn thiện cơ chế quản lý và bảo vệ không gian mạng
Không gian mạng hiện nay đã trở thành mặt trận quan trọng về tư tưởng, văn hóa và an ninh quốc gia. Vì vậy, hoàn thiện cơ chế quản lý thông tin số và bảo vệ an ninh mạng là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm môi trường truyền thông lành mạnh, an toàn và ổn định. Trước hết, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến báo chí, an ninh mạng, dữ liệu số và quản lý nền tảng xuyên biên giới. Các quy định pháp lý cần theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ mới như AI, deepfake và nền tảng số nhằm hạn chế nguy cơ phát tán thông tin sai lệch, kích động hoặc chống phá Nhà nước.
Theo World Economic Forum (2024), thao túng thông tin và tin giả đang trở thành một trong những rủi ro toàn cầu nghiêm trọng nhất đối với ổn định xã hội và an ninh quốc gia. Điều này cho thấy việc kiểm soát thông tin độc hại trên không gian mạng không chỉ là vấn đề của riêng Việt Nam mà là thách thức toàn cầu. Trong thực tiễn, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng như Luật An ninh mạng nhằm tăng cường quản lý thông tin trên không gian mạng và bảo vệ an ninh quốc gia. Đồng thời, cơ quan chức năng cũng yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, Google và TikTok phối hợp xử lý nội dung vi phạm pháp luật Việt Nam.Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực giám sát, phát hiện và xử lý tin giả trên môi trường số. Việc xây dựng các trung tâm giám sát thông tin mạng, ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu và nhận diện nội dung độc hại sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý thông tin số. Ngoài ra, Việt Nam cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực an ninh mạng và quản lý truyền thông số nhằm chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ và cơ chế phối hợp xử lý các vấn đề xuyên biên giới. Trong bối cảnh chiến tranh thông tin và tấn công mạng ngày càng phức tạp, hợp tác quốc tế là yêu cầu cần thiết để bảo đảm an ninh thông tin quốc gia.
Kết luận
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, truyền thông chính thống tiếp tục khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống chính trị – xã hội. Không chỉ là kênh cung cấp thông tin chính xác, khách quan và đáng tin cậy, báo chí chính thống còn giữ vai trò định hướng dư luận xã hội, tạo sự đồng thuận trong Nhân dân, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và góp phần giữ vững ổn định chính trị – xã hội của đất nước. Trước sự lan truyền nhanh chóng của tin giả, thông tin sai lệch và các hoạt động thao túng dư luận trên không gian mạng, vai trò của truyền thông chính thống càng trở nên cấp thiết và có ý nghĩa chiến lược đối với công tác tư tưởng, văn hóa và bảo đảm an ninh quốc gia.
Thực tiễn trong những năm gần đây cho thấy, trong các vấn đề lớn như phòng chống đại dịch COVID-19, đấu tranh phòng chống tham nhũng, ứng phó thiên tai hay triển khai chuyển đổi số quốc gia, hệ thống báo chí chính thống đã phát huy tốt vai trò định hướng nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước. Đồng thời, báo chí cũng là lực lượng tiên phong trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần xây dựng “lá chắn thông tin” và bảo vệ an ninh tư tưởng trên không gian mạng.
Tuy nhiên, truyền thông chính thống hiện nay cũng đang đối mặt với nhiều thách thức lớn như sự cạnh tranh gay gắt từ mạng xã hội, sự phát triển tinh vi của tin giả, deepfake và áp lực chuyển đổi số trong hoạt động báo chí. Điều này đòi hỏi các cơ quan báo chí phải không ngừng đổi mới tư duy, nâng cao chất lượng nội dung, tăng cường ứng dụng công nghệ số và xây dựng đội ngũ nhà báo có bản lĩnh chính trị, trình độ chuyên môn và năng lực số đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.
Để nâng cao hiệu quả định hướng dư luận xã hội trong giai đoạn hiện nay, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp của báo chí; đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển báo chí đa nền tảng; tăng cường giáo dục kỹ năng số, khả năng nhận diện tin giả cho người dân; đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý và bảo vệ không gian mạng. Đây không chỉ là yêu cầu của hoạt động truyền thông mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, củng cố niềm tin xã hội và tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong thời đại số.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Bộ Thông tin và Truyền thông (2023). Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Hà Nội.
3. Bộ Y tế (2021). Thông tin và truyền thông phòng chống COVID-19 tại Việt Nam. Hà Nội.
4. Đài Truyền hình Việt Nam (2020). Chương trình hỗ trợ đồng bào miền Trung bị ảnh hưởng bởi bão lũ. Hà Nội.
5. Nguyễn Văn Dững (2018). Báo chí truyền thông hiện đại. Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông.
6. UNESCO (2023). Media and information literacy: Policy and strategy guidelines. UNESCO Publishing.
7. World Economic Forum (2024). Global risks report 2024. Geneva: WEF.
8. Báo Nhân Dân (2023). Chuyển đổi số báo chí trong bối cảnh truyền thông hiện đại. Hà Nội.
9. Tạp chí Cộng sản (2022). Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng hiện nay. Hà Nội.
10. Báo Quân đội Nhân dân (2023). Đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Hà Nội.