1. Những thách thức đối với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trên không gian mạng
Sự phát triển của công nghệ số giúp việc tiếp cận, chia sẻ và sáng tạo các nội dung văn hóa trở nên dễ dàng hơn. Tuy nhiên, không gian mạng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc giữ gìn bản sắc dân tộc. Những tác động này không chỉ thể hiện ở thị hiếu và cách ứng xử của thanh niên mà còn liên quan đến việc tìm kiếm, tiếp nhận và sử dụng thông tin trong học tập, nghiên cứu. Đối với đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ Viện Châu Á - Thái Bình Dương, vấn đề này càng đáng lưu ý vì công việc thường xuyên gắn với việc tìm hiểu lịch sử, văn hóa của các quốc gia và tiếp xúc với những quan điểm khác nhau về các vấn đề trong khu vực.
Trước hết, các nội dung thiếu lành mạnh trên mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến nhận thức và cách ứng xử của người trẻ. Để thu hút lượt xem, một số cá nhân đăng tải video phản cảm, sử dụng lời lẽ thiếu chuẩn mực hoặc cố tình tạo tranh cãi. Một số nội dung còn đề cao lối sống thực dụng, chạy theo vật chất và sự nổi tiếng, trong khi xem nhẹ trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Nếu thường xuyên tiếp xúc với những nội dung này mà không biết chọn lọc, một bộ phận người trẻ có thể dần xem nhẹ các chuẩn mực giao tiếp, ứng xử và những giá trị như lòng nhân ái, sự tôn trọng, tinh thần đoàn kết. Đối với cán bộ nghiên cứu trẻ, việc dành quá nhiều thời gian cho những nội dung ngắn, giật gân cũng có thể hình thành thói quen tiếp nhận thông tin hời hợt, trong khi công việc nghiên cứu đòi hỏi sự kiên trì, khả năng đọc hiểu và phân tích vấn đề một cách từ nhiều góc độ.
Bên cạnh đó, mạng xã hội còn bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử và phủ nhận các giá trị văn hóa truyền thống. Bài viết, hình ảnh hoặc video có thể bị cắt ghép, trích dẫn thiếu bối cảnh hoặc lồng ghép những nhận định không có căn cứ, khiến người xem hiểu sai về sự kiện, nhân vật và quá trình phát triển của đất nước. Trong quá trình nghiên cứu về châu Á - Thái Bình Dương, cán bộ trẻ của Viện thường xuyên đọc các công trình, báo cáo và bài viết do tác giả ở nhiều quốc gia công bố. Những tài liệu này có thể đưa ra cách lý giải khác nhau về cùng một vấn đề; vì vậy, cần xem xét nguồn gốc, bối cảnh và quan điểm của tác giả trước khi sử dụng. Nếu không đối chiếu cẩn thận, người nghiên cứu có thể vô tình đưa vào bài viết những nhận định phiến diện, bản dịch chưa chính xác hoặc thông tin chưa được xác minh. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng công trình mà còn có thể dẫn đến cách nhìn nhận thiếu khách quan về lịch sử và văn hóa dân tộc.
Hơn nữa, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng khiến việc nhận diện thông tin sai lệch trở nên khó khăn hơn. AI có thể tạo ra hoặc chỉnh sửa hình ảnh, giọng nói và video với độ chân thực cao; đồng thời tạo ra những văn bản có vẻ hợp lý nhưng chứa thông tin không chính xác hoặc trích dẫn nguồn không có thật. Đối với cán bộ nghiên cứu trẻ, rủi ro còn nằm ở việc sử dụng nội dung do AI tạo ra trong quá trình nghiên cứu mà chưa kiểm tra lại. Ví dụ, bản dịch có thể không truyền tải đúng nghĩa của văn bản gốc, phần tóm tắt có thể bỏ sót chi tiết quan trọng hoặc tài liệu được trích dẫn không thực sự tồn tại. Vì vậy, AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ; người nghiên cứu vẫn cần kiểm tra tài liệu gốc, đối chiếu nguồn và xác minh thông tin trước khi đưa vào bài viết, báo cáo.
Ngoài ra, mạng xã hội giúp đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ dễ dàng tiếp cận các sản phẩm văn hóa và xu hướng từ nhiều quốc gia. Sự giao lưu này góp phần mở rộng hiểu biết và làm phong phú đời sống tinh thần; với những người nghiên cứu về châu Á - Thái Bình Dương, đây cũng là cơ hội để tìm hiểu văn hóa, phong tục và đời sống của các nước trong khu vực. Tuy nhiên, nếu thiếu chọn lọc, việc chạy theo những trào lưu nhất thời có thể khiến người trẻ ít quan tâm hơn đến việc tìm hiểu và gìn giữ các giá trị truyền thống. Đối với đội ngũ trẻ của Viện, việc tìm hiểu văn hóa các nước cần đi cùng với sự am hiểu về văn hóa Việt Nam. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn những nét tương đồng, khác biệt giữa các nền văn hóa, đồng thời nhận diện những giá trị đặc sắc của văn hóa dân tộc cần được bảo tồn và phát huy. Điều quan trọng là tiếp thu những yếu tố tiến bộ, phù hợp từ bên ngoài mà không xem nhẹ bản sắc văn hóa dân tộc.
2. Phát huy vai trò của đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ Viện Châu Á - Thái Bình Dương trên mặt trận văn hóa số
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, đồng thời là động lực thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững. Văn kiện nhấn mạnh việc xây dựng “thế trận văn hóa” gắn với quốc phòng, an ninh và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng; kiên quyết xử lý thông tin xấu độc, phản văn hóa và tin giả trên mạng xã hội cũng như các phương tiện thông tin khác. Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu nâng cao bản lĩnh, khả năng đề kháng trước những ảnh hưởng tiêu cực, lệch chuẩn từ văn hóa ngoại lai [1]. Những định hướng này cho thấy, giữ gìn văn hóa dân tộc không chỉ là đấu tranh với nội dung sai trái mà còn cần chủ động bảo vệ, phát huy và giới thiệu những giá trị tốt đẹp. Đối với đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ của Viện, trách nhiệm đó cần được thể hiện trong công việc chuyên môn và cách tham gia các hoạt động trên không gian mạng.
Trước hết, đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ cần thường xuyên tìm hiểu lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam, đồng thời nắm vững chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về văn hóa. Đối với người nghiên cứu về châu Á - Thái Bình Dương, hiểu biết về các quốc gia trong khu vực cần đi cùng với sự am hiểu về đất nước mình. Khi có kiến thức nền tảng về lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và đời sống văn hóa Việt Nam, cán bộ trẻ sẽ có cơ sở để so sánh, nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt với các nước, tránh nhìn nhận văn hóa dân tộc một cách phiến diện hoặc chỉ qua góc nhìn từ bên ngoài. Việc tìm hiểu và tiếp thu những giá trị văn hóa khác cần gắn liền với sự hiểu biết và trân trọng văn hóa dân tộc.
Trong hoạt động nghiên cứu, cán bộ trẻ cần bảo đảm tính chính xác, khách quan và trung thực khi khai thác, xử lý và sử dụng thông tin. Khi tiếp cận tài liệu nước ngoài, cần xem xét nguồn công bố, tác giả, thời điểm xuất bản và bối cảnh hình thành để đánh giá mức độ tin cậy. Với những vấn đề còn có nhiều cách lý giải hoặc quan điểm khác nhau, cần tham khảo, đối chiếu nhiều nguồn trước khi đưa ra nhận định. Đối với tài liệu bằng tiếng nước ngoài, việc nắm đúng thuật ngữ và ngữ cảnh cũng rất quan trọng để tránh hiểu sai nội dung. Khi sử dụng các công cụ AI trong dịch thuật, tìm kiếm và tổng hợp tài liệu, cán bộ nghiên cứu cần kiểm tra, đối chiếu kết quả với nguồn gốc, đặc biệt là các số liệu, trích dẫn và nhận định quan trọng. Bên cạnh đó, cần trích dẫn đầy đủ nguồn tài liệu, không sử dụng thông tin chưa được kiểm chứng và thận trọng khi đưa ra kết luận đối với những vấn đề chưa có đủ căn cứ. Điều này không chỉ góp phần bảo đảm chất lượng nghiên cứu mà còn thể hiện trách nhiệm của cán bộ trẻ đối với thông tin và những kết quả được công bố, chia sẻ.
Khi gặp những thông tin sai lệch về lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng hoặc xuyên tạc các giá trị văn hóa dân tộc, đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ cần thể hiện thái độ rõ ràng, đồng thời giữ bình tĩnh và thận trọng khi phản hồi. Với kiến thức chuyên môn và khả năng khai thác các nguồn tư liệu trong nước, quốc tế, cán bộ nghiên cứu của Viện có thể góp phần làm sáng tỏ vấn đề thông qua việc cung cấp tài liệu đáng tin cậy, phân tích bối cảnh và chỉ ra những điểm thiếu căn cứ trong các thông tin được đưa ra. Việc phản hồi có thể được thực hiện bằng những bài viết phân tích, chia sẻ tài liệu từ các nguồn chính thống hoặc giới thiệu những công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo. Trong quá trình trao đổi, cần dựa trên tư liệu và lập luận khoa học, tránh tranh luận theo cảm xúc hoặc công kích cá nhân. Đồng thời, cần phân biệt rõ giữa những thông tin cố tình xuyên tạc với các ý kiến góp ý, phản biện có căn cứ, bảo đảm tinh thần trao đổi cởi mở và tôn trọng trong hoạt động học thuật.
Bên cạnh đó, đoàn viên và cán bộ trẻ cũng cần chú ý xây dựng cách ứng xử văn minh trên mạng xã hội. Sự chuẩn mực trong phát ngôn, thái độ tôn trọng ý kiến khác biệt và tinh thần trao đổi có trách nhiệm cần được thể hiện cả trong công việc lẫn đời sống hằng ngày. Mỗi bài viết, bình luận hay lượt chia sẻ đều có thể ảnh hưởng đến người tiếp nhận và góp phần hình thành hình ảnh về người cán bộ, đơn vị công tác. Vì vậy, cần sử dụng ngôn từ phù hợp, không tham gia bắt nạt trên mạng, công kích cá nhân hoặc cổ súy những hành vi thiếu chuẩn mực. Khi trao đổi về lịch sử, văn hóa và quan hệ giữa Việt Nam với các nước, cần giữ thái độ bình tĩnh, tôn trọng và có lập trường rõ ràng.
Mặt khác, đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ của Viện có thể tận dụng những kiến thức và hiểu biết tích lũy trong quá trình nghiên cứu về khu vực để giới thiệu, quảng bá văn hóa Việt Nam trên không gian mạng. Quá trình tìm hiểu lịch sử, phong tục, nghệ thuật và đời sống của các quốc gia giúp cán bộ trẻ có thêm góc nhìn về sự đa dạng văn hóa cũng như những nét tương đồng và khác biệt giữa các dân tộc. Từ đó, có thể giới thiệu văn hóa Việt Nam gắn với bối cảnh giao lưu văn hóa trong khu vực, làm rõ những nét đặc sắc và giá trị riêng của văn hóa dân tộc. Những nội dung về di tích lịch sử - văn hóa, lễ hội, nghệ thuật truyền thống, phong tục và đời sống thường ngày có thể được chuyển tải qua các bài viết, video, podcast hoặc hình ảnh trên các nền tảng số. Các nội dung này cần được xây dựng trên cơ sở thông tin chính xác, có nguồn tham khảo rõ ràng, với cách thể hiện sinh động và dễ tiếp cận. Qua đó, vừa giúp kết quả nghiên cứu của Viện được chia sẻ rộng rãi hơn, vừa góp phần đưa văn hóa Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Để những hoạt động này được triển khai thiết thực, Chi đoàn có thể phối hợp với các đơn vị chuyên môn tổ chức sinh hoạt, trao đổi về lịch sử, văn hóa dân tộc, kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch và kinh nghiệm kiểm chứng tư liệu. Bên cạnh đó, Chi đoàn có thể cùng các cán bộ chuyên môn lựa chọn những kết quả nghiên cứu phù hợp để xây dựng bài viết, video hoặc chuyên mục giới thiệu trên mạng xã hội. Nội dung nên xuất phát từ các công trình đã được kiểm chứng, tập trung vào những vấn đề gần gũi và có ý nghĩa đối với công chúng. Qua đó, hoạt động Đoàn vừa gắn với nhiệm vụ nghiên cứu của Viện, vừa tạo điều kiện để đoàn viên phát huy kiến thức, khả năng sáng tạo và tinh thần trách nhiệm.
3. Kết luận
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trên không gian mạng không chỉ thể hiện ở việc chọn lọc thông tin, có thái độ đúng đắn trong nghiên cứu và ứng xử mà còn ở sự chủ động giới thiệu, lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp. Đối với đoàn viên và cán bộ nghiên cứu trẻ Viện Châu Á - Thái Bình Dương, trách nhiệm này cần được thể hiện ngay trong công việc hằng ngày, từ việc nghiên cứu nghiêm túc, sử dụng tư liệu đáng tin cậy đến trao đổi học thuật khách quan và chia sẻ thông tin có trách nhiệm. Bằng kiến thức chuyên môn và những kết quả nghiên cứu về khu vực, mỗi cán bộ trẻ có thể góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam, đồng thời giới thiệu những nét đặc sắc của đất nước, con người Việt Nam đến bạn bè quốc tế.
Để làm được điều đó, mỗi đoàn viên và cán bộ trẻ cần tiếp tục trau dồi kiến thức, nâng cao kỹ năng sử dụng công nghệ và tích cực tham gia các hoạt động của Chi đoàn. Sự phối hợp giữa Chi đoàn và các đơn vị chuyên môn sẽ giúp những kết quả nghiên cứu phù hợp được giới thiệu rộng rãi hơn, đồng thời gắn hoạt động Đoàn với nhiệm vụ của Viện. Đây cũng là cách để tuổi trẻ Viện Châu Á - Thái Bình Dương đóng góp thiết thực vào việc gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.
Nguồn:
[1] TOÀN VĂN: Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, Báo Điện tử Chính phủ, 04/11/2026, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam-119260113133313565.htm.