Khám phá cảnh quan chìm ngập Thời Sơ sử trong bối cảnh hàng hải Đông Nam Á
Giới thiệu
Bài viết sẽ cố gắng để chứng tỏ rằng khảo cổ học dưới nước có thể trả lời nhiều vấn đề khảo cổ trong giai đoạn lịch sử bắt đầu từ thời Sơ sử (Beyer 1947) cho tới khi ng ư ời Tây Ban Nha đi xâm chiếm Trung và Nam Mỹ. Khi nghiên cứu về bản đồ của Tây Ban Nha vươn tới Philippines, những vùng đất được thể hiện nổi trên mặt nước trở thành những địa điểm quen thuộc. Cùng với thời gian, những thay đổi về cấu trúc các đảo như thể hiện trên bản đồ chủ yếu là nhờ tiến bộ trong kỹ thuật lập bản đồ và chịu ảnh hưởng bởi những thay đổi có nguồn gốc địa chất như núi lửa phun trào và hoạt động của nước làm biến đổi đất đai, ảnh hưởng tới con người. Thương mại hóa và phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng là những yếu tố dẫn tới ảnh hưởng tương tự nhưng thuộc giai đoạn sau.
Hồ Batur (Bali) - Indonesia
Trong hệ thống quần đảo của Philippines với tất cả các
hòn đảo đều được biển bao bọc và những thay đổi liên tục về địa chất, có nhiều
lý do để khám phá trên khía cạnh khảo cổ về tác động của những thay đổi này đối
với vùng đất tự nhiên và cuối cùng là văn hóa của người dân. Qua so sánh những
bản đồ cổ của Philippines thời đầu thực dân Tây Ban Nha với những bản đồ hiện
đại ngày nay, ta có thể thấy những thay đổi đáng kể. Theo nguyên lý không đổi
của Charles Lyell, nhà địa lý học nổi tiếng thế kỷ XVIII, nếu điều này là đúng
với hiện nay thì cũng đã có thể đúng với trước đây (Lyell 1875).
Khi khám phá thời kỳ sơ sử (Beyer 1947), các nhà nghiên
cứu có thể tận dụng những hồ sơ của Trung Quốc (Wang 2003; Scott 1984) nhưng
cần hết sức cẩn trọng. Ngoài ra, khảo cổ là chuyên ngành tốt nhất có thể trông
chờ, đặc biệt do sự thiếu hụt những ghi chép lịch sử (Dizon 2003). Chủ yếu do
đặc điểm địa lý Philippines là một quần đảo, khảo cổ học dưới nước và về biển
là những chuyên ngành khảo cổ có thể sử dụng để tái tạo cả thời quá khứ tiền
thuộc địa và thời tiền sử.
Theo đó, cần phải có các kỹ thuật khảo cổ dưới nước để
giải quyết những vấn đề khảo cổ liên quan tới các di chỉ khảo cổ chìm, những
thách thức bởi sức ép và thay đổi. Trong bài viết này, các di chỉ chìm là các
di chỉ khảo cổ từng có con người sinh sống, bao gồm và không giới hạn bởi các
mục tiêu định cư, thương mại, cảng biển, tôn giáo, xã hội, nhưng theo thời gian
và do các hoạt động địa chất đã bị ngập một phần hoặc hoàn toàn dưới nước. Các
nghiên cứu về lĩnh vực này được hỗ trợ tốt nhất bởi nghiên cứu lưu trữ đối với
những hiện tượng khảo cổ gần đây và cả nghiên cứu sâu hơn thời tiền sử. Các dữ
liệu lịch sử có thể giữ vai trò là giả thuyết ban đầu đối với điều tra khảo cổ
dưới nước, có thể cung cấp thông tin về những di chỉ lý tưởng cho sự sinh sống
trước đây nhưng đồng thời cũng dễ thay đổi. Đây có thể là bước khởi đầu cho
việc nghiên cứu những địa điểm bị ảnh hưởng bởi các thay đổi địa lý như sẽ được
chứng minh dưới đây.
Thảo luận
Trong bối cảnh khảo cổ ở Philippines, ta cần ưu tiên
những khu vực đang nhanh chóng bị mai một hoặc có nguy cơ bị hư hại, phá hủy.
Tác động của những thay đổi này đối với ghi chép khảo cổ cần được chú ý giống
như việc quản lý nguồn tài nguyên văn hóa đương đại về các nhà thờ và những di
tích lịch sử mới vài trăm năm tuổi. Đây là điều cần thiết vì các cán bộ văn hóa
thường có quyết định chính trị trong việc ưu tiên bảo tồn sự vĩ đại thuộc địa
hơn là những di chỉ khảo cổ đang gần biến mất.
Bài viết khám phá một số lĩnh vực nghiên cứu khảo cổ học
dưới nước chủ yếu tại các di chỉ thời sơ sử, làm sáng tỏ những thực tế của khảo
cổ học dưới nước trong điều tra các di chỉ khảo cổ chìm tại Philippines sử dụng
những khái niệm hàng hải và tập trung vào Đông Nam Á, có nghĩa là sự định hướng
hàng hải có nguồn gốc từ một di sản chung về mô hình cuộc sống trước đây đã kết
hợp nước vào đời sống và trên hết là mong muốn được thấy tác động từ sự thay
đổi của nước đối với con người. Nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu những khu vực chìm
một phần hay toàn bộ, ở đây hay ở nước ngoài, được nghiên cứu khảo cổ như thế
nào hay cụ thể là bằng biện pháp khảo cổ học dưới nước nào. Cần đánh giá cao ý
nghĩa của phương pháp cũng như cơ sở lý thuyết của một môi trường hàng hải đòi
hỏi việc ứng dụng.
Bài viết của tôi về cơ bản là thời kỳ sau thời kỳ sông
băng, khi mà mực nước biển gần đạt như hiện nay. Tuy nhiên, tôi muốn bắt đầu
bằng việc nhấn mạnh đôi chút về tình trạng nhiều nước ít đảo trước thời kỳ băng
hà cuối cùng (LGM) (Faught & Carter 1998) đã tạo cho người dân trước đây
tinh thần hoạt động với biển. Thời kỳ băng hà cuối cùng khiến nước biển dâng và
nổi ít đất hơn, đã tạo ra sự thích nghi với môi trường nước được bắt đầu từ
trước đó. Điều này đã có thể được tiếp tục tới hiện nay bất chấp sự hiện diện
của nhiều vùng đất hơn và nhiều phương thức giao thông hơn, được cho là sự báo
trước cho mong muốn phát triển giao thông đường thủy xa hơn mức bình thường. Hệ
quả kéo theo là những kết nối và tiếp xúc hàng hải hiệu quả tại các đảo Đông
Nam Á.
Nghiên cứu về cầu lục địa đang mở ra những khái niệm mới,
phương pháp mới. Vấn đề lớn cản trở các nhà khảo cổ học địa phương là cầu lục
địa gây tranh cãi đã được nghiên cứu về thực vật, địa chất... Cầu lục địa được
cho là đã tồn tại 18.000 năm trước đây trong kỷ pleistocene. Giải pháp và kết
quả nghiên cứu vấn đề này rất quan trọng đối với ngành khảo cổ Philippines, có thể
làm sáng tỏ những vấn đề như sự di cư của người tiền sử (Fox 1967). Trên hết,
các chuyên ngành về khảo cổ địa lý, khảo cổ thực vật, khảo cổ động vật và các
chuyên ngành tương tự đều thực sự rất hữu ích.
Cầu lục địa dường như chủ yếu là vấn đề địa chất trong đó
khảo cổ được hưởng lợi một cách thụ động từ những kết luận và giả thuyết sơ bộ.
Dữ liệu nhận được đang giải quyết các vấn đề địa chất về sự tương đồng hay khác
biệt của các lớp địa chất hay tuổi của các địa tầng của lớp chìm so với vùng
đất nổi. Dù có hay không có cầu lục địa, giao dịch hàng hải tại Philippines đã
phát triển mạnh mẽ với những hiện vật bằng chứng có tuổi nhiều hơn so với thời
gian được cho là sự xuất hiện hay biến mất của chúng. Hơn nữa, việc đi lại trên
biển cũng chính là một mạng lưới đường hay "cầu".
Trong khi đúng là việc khảo cổ học dưới nước có thể đánh
giá và thu thập dữ liệu dưới nước từ các nghiên cứu địa chất về cầu lục địa, nó
còn có thể trả lời được nhiều vấn đề khảo cổ chính thống. Các nhà khảo cổ học
dưới nước cần nhìn thấy nhiều hay ít hơn những dấu hiệu chuyển động như bè, ca
nô hay thuyền, cũng như là các đoạn dây và có thể là các dụng cụ bằng đá, những
chất hữu cơ được bảo quản có thể tồn tại hoặc những hiện vật phù hợp với đặc
điểm của kỳ Đá cũ còn sót lại.
Phù hợp và cũng là tất yếu với các nguyên tắc khảo cổ học
dưới nước, nhiều vấn đề khảo cổ có thể được giải thích bằng khảo cổ học dưới
nước do phương pháp độc đáo này có thể thâm nhập cả những vùng biển sâu và biển
nông, trong thời kỳ mà mực nước biển ổn định hoặc ở mức bình thường. Những di
chỉ khảo cổ sau kỳ sông băng bắt đầu từ thời kỳ Đá cũ tới hiện nay. Bài viết
đặc biệt nỗ lực tìm hiểu về các khu định cư giữa thời kỳ này.
Thời kỳ Đá mới, thời kỳ cách mạng xã hội loài người, đã
để lại những di tích khảo cổ rõ hơn nhiều so với kỳ Đá cũ. Với khu định cư cố
định, thời kỳ Đá mới mở ra nhiều lĩnh vực cuộc sống con người đang dần được
phát hiện, khám phá và tìm hiểu. Những thay đổi văn hóa nhanh chóng xảy ra
trong các cuộc cách mạng Đá mới gắn với khu vực hay không gian. Đây là thời kỳ
mà mực nước biển gần như mức hiện nay. Đến lúc này thì ảnh hưởng từ biển như
một nhân tố thay đổi địa chất có thể được con người cảm nhận (Fox 1967). Cho
tới nay, tác động của những thay đổi địa chất này có thể thấy rõ như sóng thần,
bão lớn và lụt lội.
Môi trường định cư tiền thuộc địa gần hoặc dọc theo nguồn
nước là hiện tượng quan sát được ở Philippines và thế giới tại những nơi như Ai
Cập và Mesopotamia. Dân tộc Philippines trước đây đã được ghi nhận là lựa chọn
các khu định cư gần nước để thuận tiện cho giao thông (di chuyển và đi lại),
thương mại hàng hải (Dizon 2003), các hoạt động gia đình (giặt giũ, đánh cá),
kiểm soát chính trị, thủy lợi nông nghiệp, cung cấp nước uống, nguồn sinh kế
(đánh cá), xã hội (các nghi lễ) và nhiều thứ khác (Constantino 1975; Ragrargio
2012; Scott 1992; Solheim 2002; Gerona 1988, 2013; Reyes 1992; O’Brien 1968;
Peralta 2001; Dizon 2003, Dery 1991). Mong muốn này vẫn có thể được quan sát về
mặt nhân chủng tới tận ngày nay. Cũng lôgic khi giả định rằng những cư dân tại
các khu định cư này quan sát những thay đổi dần dần hoặc đôi khi nhanh chóng
của các dòng sông, hồ nước và vùng biển xung quanh. Điều này tác động tới hành
vi và sự thích nghi của họ như có thể suy đoán qua các hiện vật để lại và những
đặc điểm không thay đổi.
Điều này đặc biệt đúng khi một con sông
thay đổi dòng chảy, bị khô cạn, chảy vào một vùng đất khô, hoặc bị trôi đi một
phần đất. Hồ có thể phát triển lớn hơn, thu nhỏ lại, hoặc hình thành một gò
đất, v.v. Bờ biển có thể ra xa hoặc lại gần hơn như bờ biển hiện nay ở Bolinao.
Hơn nữa, sông có thể nuốt một phần đất hoặc làm đất bị sụt. Khi tập trung vào
vấn đề này, chúng ta nên nhìn nhận những ảnh hưởng của động thái diễn ra trên
sông khi lấy đi của con người các khu định cư. Ngoài ra, việc khai phá đất cũng
có thể là một câu chuyện tương tự vì khi một khu định cư được khai hoang thì sẽ
có thể bị ngập dưới nước vào thời gian sau đó (như vùng đầm lầy trước đây). Tất
cả những điều này đều có thể trở thành chủ đề nghiên cứu của khảo cổ học dưới
nước. Đây chỉ là một trong những hậu quả thường gặp mỗi khi thiên nhiên làm ảnh
hưởng đến con người.
Khảo cổ học dưới nước có thể khám phá
và sử dụng các dấu vết gì của các khu định cư làm dữ liệu? Người ta không mong
đợi một địa tầng hoàn hảo cho điều này mà mong đợi một địa tầng hay bị xáo trộn
(Schiffer1987; Hodder 1983) nhưng có lợi cho các nhà khảo cổ sử dụng phương
pháp luận và các kỹ thuật thích hợp. Tất nhiên, khảo cổ học trên cạn có thể hỗ
trợ đặc biệt trong trường hợp một phần khu vực vẫn là đất. Phương pháp của cả
hai ngành khảo cổ học trên cạn và dưới nước là vô cùng cần thiết để kết hợp với
nhau.
Các điều kiện địa chất của Philippines,
một phần của "circum-Pacific ring of fire" (vòng lửa Thái Bình
Dương), là những yếu tố cần xem xét khi tìm hiểu dữ liệu khảo cổ. Trong lịch
sử, các thành phố bị chôn vùi như Pompeii và Herculaneum là điển hình của tác
động thảm khốc của vụ phun trào núi lửa trên một khu định cư đã thành lập
(Renfrew và Bahn 2005). Tương tự như vậy, quan điểm tích cực về vụ phun trào
núi lửa là có thể tạo ra vùng đất mới trên bề mặt hoặc hình thành đảo khi núi
lửa dưới nước. Ví dụ nó có thể tạo ra sự khai phá tự nhiên trên khu vực trước
đây bị ngập như các bộ phận của sông hoặc biển. Trong một góc độ khác có thể áp
dụng quan điểm khảo cổ học dưới nước, các vụ phun trào núi lửa có thể gây ra sự
cố địa chất ở cả hai khu vực trên đất liền và bán đất liền.
Môi trường địa lý và địa chất của
Philippines cũng là góp phần cho nghiên cứu khảo cổ học tiềm năng gắn với các
địa điểm khảo cổ thuộc thời kỳ tiền sử. Từ đầu thời kỳ thuộc địa Tây Ban Nha,
sự phát triển về hệ thống đất đai và thủy lợi của Philippines đã được lập biểu
đồ dần dần và đề án đó trở thành cơ sở cho những thay đổi về nhận thức trong
quá khứ. Thay đổi địa vật lý và hình thái có liên quan cần được xem xét một
cách kỹ lưỡng và chi tiết vì chúng cung cấp thông tin về cảnh quan hay bối cảnh
để giải thích quá khứ đặc biệt là khi nó gắn liền với sự dịch chuyển, di cư và
vị trí chính xác trong không gian. Ý nghĩa của những thay đổi địa chất cần được
quan tâm hơn khi giải thích sự hình thành các bằng chứng khảo cổ
(Schiffer1987). Theo đó, địa khảo cổ và khảo cổ học môi trường, hai lĩnh vực
cùng tìm cách xây dựng lại hoặc tái tạo các mô hình môi trường và hệ sinh thái
trong quá khứ (Rapp & Hill 2006), có thể đưa ra cơ sở nghiên cứu hành vi
con người trong quá khứ.
Việc sử dụng khảo cổ học dưới nước trên
trường quốc tế đã cho những kết quả đáng chú ý. Không chỉ đối với các tàu đắm ,
khảo cổ học dưới nước đã cho thấy những khám phá nổi bật khi phát hiện ra các
địa điểm nghề lộ ra dưới nước, mặc dù hiếm gặp hơn. Mối quan tâm với các di chỉ
tiền sử phát hiện dưới nước đang bắt đầu phổ biến (Gusick & Faught 2011).
Hầu hết là phát hiện các địa điểm thời tiền sử bị ảnh hưởng bởi kỷ nguyên băng
hà trong giai đoạn Pleistocene. Mực nước biển dâng liên tục là trọng tâm của
các cuộc thảo luận khảo cổ học (Faught & Carter1998). Tuy nhiên, điều đáng
chú ý là mối quan tâm của khảo cổ học dưới nước đang dần dần ảnh hưởng đến các
nghiên cứu về quá khứ gần đây giống như các nghiên cứu về các địa điểm khảo cổ
học ven biển bị ngập (Faught & Donoghue năm 1997; Benjamin 2010).
Điều này có ý nghĩa gì đối với các
nghiên cứu khảo cổ học địa phương về bối cảnh hàng hải của Philippines? Các cơ
sở lý thuyết của phương pháp này hầu như không khác vì nó có thể được áp dụng
một cách đối chứng ở những nơi khác. Đối với các dữ liệu thu được và quá trình
tham gia cũng như kỹ thuật, hiệu quả thực tế có thể được chuẩn hóa. Phương pháp
luận được sử dụng cũng giống như ở những nơi khác trên thế giới. Cuối cùng,
việc thu hồi các vật chứng đưa ra ví dụ tương ứng với lý thuyết và phương pháp
sử dụng.
Ở các nước khác, thiết kế và cách tiếp
cận nghiên cứu này đã rất thành công. Các trường hợp này rất giống với bối cảnh
của Philippines. Theo tôi, nó có thể áp dụng đối chứng với bối cảnh ở
Philippines miễn là đặc điểm văn hóa riêng biệt của Philippines được xem xét
một cách tuyệt đối. Cuối cùng, phương pháp luận tương tự dựa trên trên thế mạnh
lý thuyết của khảo cổ học dưới nước có thể hé lộ những cái nhìn sâu vào thời
tiền sử.
Trong bối cảnh của Philippines, nơi
diễn biến rất nhiều địa trấn lớn như núi lửa phun trào, động đất, bão, lũ lụt,
v.v. mà làm thay đổi cảnh quan từ trước đến giờ, có lẽ các cộng đồng bị ảnh
hưởng có xu hướng dễ thích nghi văn hóa do có sự thay đổi đột ngột, theo chu
kỳ, tạm thời hoặc vĩnh viễn. Hậu quả của những thay đổi này sẽ để lại phía sau
những dấu vết vật chất quan trọng cho các nhà khảo cổ học nghiên cứu. Lấy quặng
và lấy mẫu có thể được thực hiện để tìm lại hiện vật như dụng cụ, đồ dùng hay
hàng hóa được mua bán như đồ gốm sứ, và các sản phẩm sinh hoạt hàng ngày. Chúng
có thể giúp đưa ra nhiều cách diễn giải về xã hội loài người và các sự tương
tác.
Hiểu biết của tôi về lịch sử Bikol giúp
tôi đưa ra một số ví dụ thực tế về các địa điểm, chúng có thể đã bị ngập nước
hoàn toàn hoặc một phần. Trong Estado Geografico (1865), người ta nói rằng
"ba ngọn núi lửa đã phun trào cùng một lúc" và ngay sau đó một hồ
nước được hình thành. Theo đó, hồ Buhi được tìm thấy ở Buhi, Camarines Sur. Địa
chất học hiện đại chỉ ra động đất chính là nguyên nhân khiến sườn núi sụp đổ.
Các mảnh vỡ gây ra tắc nghẽn nguồn nước. Kể từ khi khu vực này có một chỗ lõm
tự nhiên, nó tạo thành lưu vực cho Hồ Buhi nơi nước tích lũy khi bị mắc ứ lại ở
một chỗ lõm thấp hơn. Điều này dẫn đến hai trường phái tư tưởng mà khảo cổ học
dưới nước có thể giải quyết. Đầu tiên, dân gian kể rằng ở vị trí hồ hiện nay đã
từng là khu vực định cư. Xác suất của việc định cư đó không phải không chắc
chắn như các nhà sử học viết về cimarrones, agtas, và remontados ở
vùng núi mà các đoàn truyền đạo Công giáo chưa từng đặt chân đến cho đến những
năm 1700. Khai quật khảo cổ dưới nước có thể làm sáng tỏ điều này, nếu thực sự
là một khu dân cư cũ đã bị chôn vùi bên dưới. Thứ hai, Estado Geografico đề
cập đến "các khu định cư sớm hình thành xung quanh hồ". Nếu không có
khu dân cư trước thời gian núi Iriga/núi Asog bị sụp thì các di vật khảo cổ
được tìm thấy dưới hồ phải có niên đại sau năm 1641 (năm được coi là thời gian
núi bị sụp. Tương tự, các nhà dân tộc học cũng nên phân tích về sự thay đổi của
hành vi do việc hình thành của hồ nước và nguồn thủy sản cũng như hình thức sử
dụng mà nó mang lại.
Trường hợp này cũng
tương tự như những gì đã xảy ra ở hồ Bulusan, Sorsogon. Một cuộc tọa đàm khoa
học giữa các nhà địa chất cho thấy rằng hồ đã "365 tuổi" (General et
al. 1972 trích dẫn Sorsogon Facts ). Điều này có nghĩa rằng nó cũng
được hình thành vào khoảng thời gian khi hồ Buhi được hình thành. Sử dụng một
tiền đề tương tự như đối với hồ Buhi, người ta có thể lập luận về việc sử dụng
hiệu quả các kỹ thuật khảo cổ học dưới nước trong việc trả lời các câu hỏi khảo
cổ học. Hơn nữa, cả hai hồ này có thể góp phần vào những mô hình và những thay
đổi trong cách sống thời nguyên thủy. Phương pháp hiện đại trong nghiên cứu chế
độ ăn uống cho thấy bằng chứng cụ thể về việc tiêu thụ hay sử dụng thực phẩm
canh tác trên cạn hay hải sản. Tương tự như vậy, số liệu về tài nguyên hàng hải
từ hồ được tìm thấy ở khu vực khảo cổ học gần đó cho thấy hành vi liên quan đến
sở thích về thực phẩm.
Một trường hợp khác,
đó là hồ Bato ở Camarines Sur - hồ lớn nhất của Camarines Sur. "Đó là nơi
thoát nước của sông Bicol" (General et al. 1972). Nó đã có từ khi
người Tây Ban Nha đến. Ngày nay, hồ đang dần bị ô nhiễm và bị hứng chịu những
điều chưa từng có trước đây như như ngập lụt và khô cạn gây ra bởi chính con
người. Tuy nhiên, hồ tiếp tục ảnh hưởng đến hành vi của các cư dân quanh hồ.
Trong thời gian khi nước dâng cao, chu vi lớn cho phép người ta câu cá và thực
hiện những hoạt động tương tự dưới nước. Khi nước cạn, người ta trồng các cây
trồng ngắn hạn như lúa và ngô. Điều tốt đẹp đáng ghi nhận đó là sự thích nghi
sinh thái của người dân với môi trường khi họ dường như nhận thức được sự biến
động và mùa thay đổi của hồ.
Hồ Bato được kết nối
với vịnh San Miguel bởi sông Bicol. Conquistador Juan de Salcedo, cháu trai của
Miguel Lopez de Legaspi sử dụng tuyến đường này "cho đến khi họ đến được
hồ Bato". Trong thực tế, đây là nơi mà "một trong những biệt thự đầu
tiên của Tây Ban Nha, Villa Santiago de Libon được thành lập" (Abella
1954). Khu này đã nhanh chóng được chuyển đến Naga ở phía bắc. Lý do chuyển
không rõ rang, tuy nhiên, lũ lụt có thể là một yếu tố bên cạnh sự thù địch của
người bản địa. Những gì có thể phỏng đoán là một số nhà cửa có thể đã được xây
dựng nhưng sau đó bị bỏ hoang vàs bây giờ là bị ngập nước. Tuy nhiên, điều này
khiến khảo cổ học dưới nước cần nghiên cứu các địa tầng là để khám phá nghề
nghiệp, nơi cư trú và hình thức canh tác của khu vực hồ ngập nước, không ngập nước,
hoặc cả hai.
Hồ Bato, một hồ nước ở
khu vực Camarines Sur, đã được O'Brien(1968) ghi nhận dựa trên các tư liệu khảo
cổ học được thu thập bởi Luis Dato. Ngoài ra, các tài liệu này được mô tả là từ
thời kỳ tiền thuộc địa. Với những thay đổi thường xuyên ở hồ và các phát hiện
khảo cổ học, khảo cổ học dưới nước có thể khám phá hồ và thu lượm các hiện vật
cho thấy việc sử dụng nguồn nước của người dân trong quá trình tiền - lịch sử.
Đây thực sự không phải là một nỗ lực vô ích vì tất cả những điều này cũng cho
thấy một bằng chứng đáng ngạc nhiên về việc sử dụng từ thấp đến không nguồn tài
nguyên hồ trái với các tài liệu lịch sử. Tác giả đã cố gắng liên hệ với Luis
Dato để kiểm tra các hiện vật nhưng không có kết quả. Giống như Pila Laguna,
một cộng đồng ven hồ ở Laguna cũng được nghiên cứu bởi cuộc khai quật của
Locsin - Đại học San Carlos (Tenazas 1968). Hồ Bato cũng có thể là một vị trí
kinh doanh hàng hải có tác động cả về kinh tế và chính trị.
Sông Bicol là một con
sông uốn khúc lớn có dòng chảy thay đổi liên tục cho đến gần đây khi bờ sông
trở nên ổn định và các đập đê bê tông được các hộ gia đình xây dựng.
Gerona(2013) ghi nhận những nỗ lực để thay đổi dòng chảy của dòng sông một cách
nhân tạo trong thời kỳ thuộc địa Tây Ban Nha. Con sông này nối với Libmanan khi
nó đi ra cửa sông gần thị trấn Cabusao. Libmanan là thành phố huyền thoại nơi
mà các anh hùng, Handiong của sử thi Ibalon có vương quốc của mình
(Salazar 2004). Đây là một nghiên cứu trường hợp khác về ngôi nhà huyền thoại
của Handiong – một ngôi nhà giống như cung điện đã từng ở trên một bãi
cát trên bờ sông Bicol rộng lớn, theo dân gian là được đánh dấu bằng đá. Bây
giờ, những người già được phỏng vấn vẫn nhớ lại bãi cát đó. Khảo cổ học dưới
nước có thể xác nhận hoặc phủ nhận những tuyên bố này bằng cách: a) lấy mẫu gốc
và b) khảo sát hoặc khai quật thực tế dưới nước.
Ragrargio (2012) trích dẫn một phát
hiện khảo cổ học nơi gốm sứ thời Ming được tìm thấy dọc theo bờ sông Lupi ở
Tinambac, Camarines Sur. Nhà khảo cổ học Stephen Acabado cho rằng đây có thể là
một dấu hiệu về giao dịch thương mại trong quá khứ với người Trung Quốc. Giả
thuyết của Acabado có thể là đúng khi vận chuyển hàng hóa từ rừng để chuyển
sang bè (Scott 1984; Wang 2003) có thể liên quan đến rủi ro và bị vỡ và mất đi
ở đâu đó. Tuy nhiên, các cuộc khai quật khảo cổ học tại Philippines cho thấy
hình thức sử dụng thanh thế của chúng khi được dùng làm đồ cúng tế (Junker
1999; Wang 2003). Như vậy, một khu định cư hay địa điểm chôn cất của người xưa
có thể đã bị xáo trộn do kết quả của quá trình thay đổi dần dần của dòng sông.
Một trường hợp tương tự đã được quan sát thấy trong quá trình tác giả nghiên
cứu thực địa ở Bai, Laguna, nơi di chỉ khảo cổ có lọ đất nung được chôn cất bị
lấn dần bởi dòng sông, gây thiệt hại một phần di chỉ khảo cổ đó. Giả thuyết
này, do đó, có thể cần đến nghiên cứu sâu hơn sử dụng các kỹ thuật khảo cổ học
dưới nước.
Một khía cạnh khác thú vị có thể phỏng
đoán từ tài liệu của Mallari (1990). Ông mô tả khu vực cạnh khu rừng dày đặc là
nơi trú ẩn của bọn cướp Moro, vẫn tiếp tục cho đến khi khu vực này đã được bình
định vào những năm 1700. Vì thời kỳ của cướp biển Moro không dài, các đồ sứ của
Trung Quốc mà họ đã lấy đi có thể được sử dụng làm đồ dùng và bỏ đi ngay dọc
theo sông, nơi bọn chúng vừa sử dụng làm bến đỗ vừa sử dụng làm đường tẩu
thoát. Việc mang theo những đồ gốm sứ Trung Quốc này để buôn bán hay làm đồ
dùng xa xỉ có thể cản trở cướp biển Moro trên đường tháo chạy. Dòng sông này đã
thay đổi dòng chảy đồng thời bờ biển đang rút bớt để dòng sông dài hơn, nhưng
trong quá khứ có thể có con sông này ngắn hơn, hay, gần với bờ biển hơn.
Trong tất cả các trường hợp này, định
hướng chi tiết quan trọng là cần thiết vì vô số những thay đổi đang gộp cấp độ
nhận biết về các địa điểm dưới nước so với địa tầng đơn giản của địa điểm khảo
cổ trên mặt đất. Đây là những rủi ro hoặc các vấn đề có thể gặp phải. Tuy
nhiên, nếu có sự hiểu biết và kiến thức kỹ càng và sâu sấc về biến đổi địa
chất thì có thể chỉ ra sự khác biệt bởi vì nó sẽ hướng dẫn các nhà nghiên cứu
trong việc thực hiện cẩn thận khi xác định bối cảnh cơ bản về sự năng động của
những người có định hướng hàng hải về những gì để trở thành người Philippines.
Xem xét các tài liệu ở Philippines cho
thấy rất ít tài liệu được thực hiện cho loại nghiên cứu này. Dizon (2003) cung
cấp bối cảnh cho khảo cổ học hàng hải và dưới nước cho Philippines. Ông đã đưa
ra một cuộc khảo sát về những gì đã được thực hiện trong thời gian ngắn khi
khảo cổ học dưới nước được tiến hành ở Philippines. Sự chú ý được dành cho các
con tàu đắm với rất nhiều tài liệu. Việc xem xét lại các khảo cổ học hàng hải
cũng nhấn mạnh việc Philippines có trao đổi thương mại với Trung Quốc trong
thời kỳ tiền thuộc địa. Tuy nhiên, tôi cho rằng vẫn còn một yêu cầu nghiên cứu
khoa học có giá trị để khám phá khả năng về các di chỉ dưới nước thời tiền sử
được chất đầy lý thuyết bởi các nguyên tắc địa chất âm thanh và nghiên cứu thực
tế được thực hiện ở cấp quốc tế. Với việc thảo luận đó, bài viết này đánh giá
một số quan điểm của các nghiên cứu khảo cổ học dưới nước có thể được áp dụng
tương tự và tuyên truyền về nghiên cứu khảo cổ học dưới nước của Philippines.
Điều này đánh giá cao khảo cổ học dưới nước trong việc tạo ra những tiến bộ
trong cả lý thuyết và thực hành trong lĩnh vực khảo cổ học.
Một số nghiên cứu thành công kết hợp
mạng lưới hàng hải đường dài và các kết nối đã được thực hiện với sự tư vấn các
kỹ thuật khảo cổ khác nhau. Francis (2002) đã chứng minh sự liên quan của hàng
hải trong các nghiên cứu của ông về chuỗi hạt thông qua phương thức sản xuất và
thiết kế. Torrence (2004 ) cho thấy các giao dịch hàng hải ở Thái Bình Dương
thông qua địa hóa đá vỏ chai. Solheim (2002) đã dùng mô hình phong cách của gốm
đất nung để lập luận về sự phân bố rộng rãi của văn hóa Sa Huỳnh - Kalanay dựa vào
nước. Trước đó, Fox (1970) và Hutterer (1977) đã tìm kiếm nguồn gốc kim loại
đầu đến Palawan, Philippines từ nước ngoài.
Kết luận
Các di chỉ dưới nước
cũng đem đến nhận thức về một khuynh hướng bao quát về định hướng hay triết lý
hàng hải nơi mà các sản phẩm và ý tưởng đều liên quan đến nước. Vì trước đây
không hề có máy bay hay tuyến đường kết nối tới các hòn đào nên thực sự rất cần
thiết và thực tế để đề xuất lập luận kết nối với vùng nước và tác động mà nó
đem lại cho con người và hệ quả tác động lên cách ứng xử. Tác động của việc xem
xét tài liệu khảo cổ học với định hướng hàng hải, đặc biệt là trước khi có
đường xá và vận chuyển đường bộ, không nên bị đánh giá thấp mà cần phải được
xem xét phân tích cụ thể bởi vì chúng ảnh hưởng đến chất lượng thể hiện cụ thể.
Giao dịch ở quần đảo và cách ứng xử của con người với các văn hóa khảo cổ học
đã mất cũng vô cùng quan trọng, bởi vì các trào lưu và những thay đổi trong
việc định cư thường xuyên diễn ra.
Điều này đem lại cho
chúng ta những bằng chứng cần thiết để có những quan sát về việc định cư ở bờ
biển và cuối cùng là sự kết nối hay mô hình hàng hải để gắn kết một hòn đảo và
một nhóm người này với một hòn đảo hoặc nhóm người khác khi cần. Việc sử dụng
khảo cổ học dưới nước có thể làm thay đổi khảo cổ học Philippines từ chỗ chủ
yếu là khảo cổ học trên cạn hướng tới trở thành khảo cổ học định hướng hàng hải
nơi mà vùng nước đóng vai trò rất quan trọng nếu không nói là vai trò trung
tâm.
Tóm lại, những quan
điểm địa chất có thể giúp các nhà khảo cổ học biết được khung cảnh môi trường
chính xác hơn theo thời gian bởi vì con người làm thay đổi khung cảnh văn hóa
nhân loại. Bất cứ khi nào có những thay đổi địa mạo liên quan đến vùng nước,
khảo cổ học dưới nước giúp ích rất nhiều trong việc giải mã các chi tiết về cách
ứng xử của con người thời tiền sử. Điều này cho chúng ta cơ sở để hiểu cách sắp
xếp các bán đảo nơi mà vùng nước đóng vai trò là ‘con đường’ khi không có đường
bộ kết nối các đảo. Như vậy, một quan điểm hàng hải thực thụ sẽ cho thấy định
hướng chính trị, kinh tế, văn hóa-xã hội vô cùng quan trọng trong văn hóa và xã
hội Philippines.
TÀI LIỆU DẪN
ABELLA, D. 1954. Bikol Annals . (Vol. I). Manila.
BENJAMIN, J. 2010.
Submerged prehistoric landscapes and underwater site discovery: Reevaluating
the ‘Danish Model’ for international practice. Journal of Island &
Coastal Archaeology , 5:253–270.
BEYER, H.O. 1947.
Outline review of Philippine archaeology by islands and provinces. The
Philippine Journal of Science 77 (3-4): 205-390.
CONSTANTION, R. 1975. The
Philippines: A past revisited (Pre-spanish – 1941). (Vol. I).Quezon City:
Renato Constantino.
DERY, L.C. 1991. From
Ibalon to Sorsogon: A historical survey of Sorsogon Province to 1905. Quezon
City: New Day.
DIZON, E.Z. 2003.
Underwater and maritime archaeology in the Philippines. Philippine Quarterly
of Culture and
Society , Vol.31, No. 1/2, pp. 1-25.
FAUGHT, M. K. & CARTER,
B.1998. Early human occupation and environmental change in Northwestern
Florida. In As the World warmed: Human adaptations across the
Pleistocene-Holocene Boundary , edited by B. Eriksen and L. G. Straus. Quaternary
International 49/50:167-176.
FAUGHT, M. K. &
DONOGHUE, J. F. 1997. Marine inundated archaeological sites and paleofluvial
systems: Examples from a karst controlled continental shelf setting in the
Apalachee Bay, northeastern Gulf of Mexico. Geoarchaeology 12
(5):417-458.
FRANCIS, P. 2002. Asia’s
maritime bead trade: 300 B.C. to the present . Honolulu, Hawaii: University
of Hawaii Press.
FOX, R. B. 1967. Pre-history
of the Philippines . Manila: National Museum of the Philippines.
FOX, R. B. 1970. The
Tabon Caves: An archaeological exploration and excavations on Palawan Islands,
Philippines. Monograph of the National Museum, No. 1. Manila.
GENERAL, L., SAN JOSE,
L.S.D., & PARRONE, R.A. 1972. Readings on Bikol Culture . Naga
City:University of Nueva Caceres.
GENERAL, D.M. 1988. From
epic to history: A brief introduction to Bicol History . Naga: Ateneo de
Naga.
GENERAL, D.M. 2013. La
Ciudad de Nueva Caceres: The rise of a sixteenth century Spanish city .
Philippines: Galleon Publisher.
GUSICK, A. E. & FAUGHT,
M. K. 2011. Prehistoric archaeology underwater: A nascentsubdiscipline critical
to understanding early coastal occupations and migration routesIn N.F. Bicho et
al. (eds.). Trekking the shore: Changing coastlines and the antiquity of
coastal settlement , Interdisciplinary Contributions to Archaeology.
HODDER, I. 1983. The
present past: An introduction to anthropology for archaeologists. New York:
Pica Press
HUERTA, F. D. 1865. Estado
geografico, topografico, estadistico, historico-religioso de la Santa y
Apostolica Provincia de San Gregorio Magno . Binondo: Imprenta de M.
Sanchez y Compañia.
HUTTERER, K. L. 1977.
Prehistoric trade and evolution of Philippine societies: A reconstruction. In
K.L. Hutterer (ed.). Economic exchange and societal interaction in Southeast
Asia . Michigan Papers on South and Southeast Asia No. 13. Ann Arbor. Pp.
117-196.
JUNKER, L. 1999. Raiding,
trading, and feasting: The political economy of Philippine chiefdoms. Honolulu,
Hawaii: University of Hawaii Press.
LYELL, C. 1875. Principles
of geology . 12 th Edition. London: Murray.
MALLARI, F. 1990. Ibalon
under storm and siege: Essays on Bicol history: 1565-1860 . Cagayan de Oro:
Xavier University.
O’BRIEN, J. 1968. The
Historical and Cultural Heritage of the Bicol People . (2 nd Ed.). Naga City: Ateneo
de Naga.
PERALTA, J.T. (Ed.) 2001. Reflections on Philippine culture and society:
Festschrift in honor of William Henry Scott. Quezon City: ADMU Press.
RAGRAGRIO, A.M.M.
2012. Archaeology and emerging kabikolan . Quezon City: The University
of the Philippines Press.
RAPP G. & HILL,
C.L. 2006. Geoarchaeology: The Earth-science approach to archaeological
interpretation . (Second ed.). USA: Yale University Press.
RENFREW, C. &
BAHN, P. (Eds) 2005. Archaeology: The key concepts . London: Routledge.
REYES, J.C. 1992. Bikol
Maharlika . (First Ed.). Philippines: JMC Press.
SALAZA, Z. 2004. Liktao
at Epiko . Quezon City: Palimbagan ng Lahi.
SCHIFFER, M. B. 1987. Formation
processes of the archaeological record . Albuquerque: University of New
Mexico Press.
SCOTT, W.H. 1984. Pre-Hispanic
source materials for the study of Philippine history . (Revised Ed.).
Quezon City: New Day Publication, 1984.
SCOTT, W.H. 1992. Barangay:
Sixteenth-century Philippine culture and society . Quezon City: Ateneo de
Manila University Press.
SOLHEIM, W.G. ,II.
2002. The archaeology of Central Philippines: A study chiefly of the iron
age and its relationship (Revised Ed.). Quezon City: Archaeological Studies
Program and CSSRP, University of the Philippines-Diliman.
TENAZAS, R.C.P. 1968. A
report on excavations in two sites in the Barrio of Pinagbayanan, Municipality
of Pila, Laguna . Archaeological Report: Locsin-University of San Carlos
Excavations.
TORRENCE, R. 2004. Now
you see it, now you don’t: changing obsidian source use in the Willaumez
Peninsula, Papua New Guinea. In J. Cherry, C. Scarre and S. Shennan (eds), Explaining
social change: Studies in honour of Colin Renfrew, pp. 115-125. Cambridge:
McDonald Institute.
WANG, Z. 2003. Reading
Song-Ming records on the pre-colonial history of the Philippines .
Manuscript. Singapore: International Convention for Asia Scholars.
UNCOVERING SUBMERGED PROTO-HISTORIC LANDSCAPE
IN MARITIME SOUTHEAST ASIAN CONTEXT
REYNALDO R. AVELLANA
Scholars often depict
early Filipino settlements as belonging to coastal, riverine, and lacustrine
environments but little attention has been asserted in consulting the
archaeological basis for this. Moreover, few archaeological investigations
factor in the constant hydrological changes that constantly alter these
near-body-of-water settlements geophysically especially during the
proto-historic period. In line with this, the prospect of applying
underwater/maritime archaeology is highlighted as it is a specialization that
deals with partially submerged landscape that complementarily utilizes the
methods of terrestrial archaeology. Incorporating hydrological changes in
taphonomic process of settlement-related sites is central to quality
archaeological analysis. The correspondence of the theoretical basis of using
underwater archaeology methods and its methodological practicalities to
submerged proto-historic sites that are taphonomically affected by hydrological
forces will be established. To concretize this, practical and specific local
archaeological problems and cases in Bicol Region, Philippines are offered. By
using the principles of underwater archaeology, material evidences are hoped to
be recovered in substantiating claims for near-body- of-water settlement and
associated behavior and adaptation.
Belonging to Island
Southeast Asia, Philippine proto-historic sites should consult maritime
orientation in making archaeological interpretations whenever applicable rather
than seeing an archaeological record or assemblage, especially the terrestrial
ones, as independent by themselves. The maritime connections with another
island-polity or interisland network should be explored which can involve
referring to database of both short and long distance maritime culture in
Southeast Asia and beyond. The application of a maritime orientation in
reconstructing the proto-historic past will all the more contribute to the
development of a clearer and more accurate cultural landscape for the past.
Nguồn
bài viết: Tạp chí Khảo cổ học, số 6/2014