Nhiệm vụ tập trung vào nghiên cứu quá trình thực hiện AfCFTA trong giai đoạn 2021–2025, kể từ khi hoạt động thương mại theo Hiệp định chính thức được triển khai từ ngày 1/1/2021. Nhiệm vụ nhằm mục tiêu đánh giá những kết quả trong 5 năm đầu thực hiện Hiệp định, làm rõ hạn chế và nguyên nhân, đồng thời xem xét tác động của Hiệp định đối với hội nhập kinh tế châu Phi và triển vọng trong thời gian tới. Qua đó, gợi mở chính sách hợp tác của Việt Nam với khu vực, gắn với những thay đổi trong cấu trúc phát triển của châu Phi.

Để đánh giá tiến trình này, nhóm nghiên cứu xây dựng khung phân tích theo chuỗi kết quả, xem xét mối liên hệ giữa cam kết và thể chế, năng lực thực thi, mức độ sử dụng trên thực tế, kết quả kinh tế và hội nhập.

Kết quả đánh giá cho thấy, trong 5 năm đầu triển khai, AfCFTA đã từng bước hình thành khuôn khổ pháp lý chung cho hội nhập kinh tế và thương mại toàn châu lục, đồng thời xây dựng một số công cụ, cơ chế hỗ trợ thực thi như Sổ tay biểu thuế điện tử, hướng dẫn quy tắc xuất xứ và Hệ thống Thanh toán và Quyết toán toàn châu Phi (PAPSS). Sáng kiến Thương mại có hướng dẫn (GTI) cũng đã tạo điều kiện để một số quốc gia và doanh nghiệp bước đầu tiến hành giao dịch theo cơ chế AfCFTA. Thương mại nội khối có những chuyển biến tích cực về cơ cấu, cho thấy tiềm năng thúc đẩy công nghiệp hóa, đa dạng hóa sản xuất và hình thành các chuỗi giá trị khu vực. Tuy nhiên, khoảng cách giữa cam kết và hoàn tất thủ tục ở cấp quốc gia, giữa năng lực thực thi và yêu cầu thực tế, cũng như giữa khả năng tiếp cận và mức độ sử dụng các ưu đãi AfCFTA vẫn còn đáng kể. Những hạn chế về hạ tầng logistics, thủ tục hải quan, thanh toán xuyên biên giới và phối hợp giữa các quốc gia tiếp tục là những điểm nghẽn lớn. Bên cạnh đó, chưa thể khẳng định những chuyển biến của thương mại nội khối hoàn toàn xuất phát từ AfCFTA, do còn chịu tác động của nhiều yếu tố khác.

Có thể thấy, 5 năm đầu triển khai AfCFTA đã tạo dựng được nền tảng thể chế và bước đầu thúc đẩy kết nối thương mại. AfCFTA ra đời không đơn thuần nhằm thúc đẩy tự do hóa thương mại, mà còn là bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa khát vọng lịch sử về thống nhất và tự chủ kinh tế của châu Phi. 5 năm đầu thực hiện cũng cho thấy, khoảng cách giữa cam kết, năng lực thực thi, mức độ sử dụng và kết quả kinh tế vẫn còn khá lớn.

Từ kết quả nghiên cứu, nhiệm vụ đề xuất Việt Nam lựa chọn thị trường và đối tác dựa trên điều kiện giao dịch thực tế. Kinh nghiệm của GTI gợi mở mô hình “giao dịch dẫn đường”, lựa chọn một số mặt hàng và doanh nghiệp có năng lực để thử nghiệm. Nhiệm vụ cũng gợi mở khả năng kết hợp xuất khẩu với đầu tư, sản xuất tại chỗ, phù hợp với điều kiện từng thị trường và các yêu cầu của AfCFTA.

Đánh giá về kết quả nghiên cứu của nhiệm vụ, các thành viên Hội đồng ghi nhận khối lượng sản phẩm, mức độ bám sát mục tiêu và việc khai thác các dữ liệu và báo cáo quốc tế của nhóm nghiên cứu. Hội đồng đánh giá cao việc xây dựng khung phân tích theo chuỗi kết quả, qua đó phân biệt rõ những tiến bộ về thể chế, năng lực thực thi, mức độ sử dụng các cơ chế ưu đãi và lợi ích kinh tế thực tế. Đồng thời, cách tiếp cận thận trọng trong xác định và đánh giá tác động của AfCFTA góp phần bảo đảm tính khách quan và sức thuyết phục của công trình. Đây là những đóng góp có ý nghĩa về phương pháp luận và cách tiếp cận đánh giá một tiến trình hội nhập kinh tế khu vực vẫn đang tiếp diễn. Khi trao đổi về kiến nghị, các thành viên Hội đồng đề nghị làm rõ hơn việc lựa chọn doanh nghiệp đầu tàu, nhóm sản phẩm ưu tiên và lộ trình triển khai. Hội đồng thống nhất nghiệm thu nhiệm vụ với kết quả xếp loại Khá.