* Lê Quý Đôn – một danh nhân văn hóa tiêu biểu của dân tộc Việt Nam

Lê Quý Đôn (1726–1784), tên khai sinh là Lê Danh Phương, quê ở làng Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có trí nhớ đặc biệt. Năm 1752, ông đỗ Bảng nhãn và nhanh chóng trở thành một trong những trí thức xuất sắc của triều Lê – Trịnh. Không chỉ là một vị quan thanh liêm, một nhà ngoại giao và nhà giáo dục có uy tín, Lê Quý Đôn còn được xem là nhà bác học tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVIII. Trong suốt cuộc đời hoạt động, ông luôn dành tâm huyết nghiên cứu, sưu tầm, hệ thống hóa và truyền bá tri thức, để lại hơn bốn mươi công trình có giá trị trên nhiều lĩnh vực khoa học.

Các tác phẩm như Vân đài loại ngữ, Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục, Đại Việt thông sử, Toàn Việt thi lục… không chỉ phản ánh tầm vóc học thuật của một học giả uyên bác mà còn lưu giữ nhiều tư liệu quý giá về lịch sử, văn hóa, xã hội, kinh tế và đời sống của người Việt qua các thời kỳ. Đến nay, nhiều công trình vẫn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Điểm nổi bật trong di sản của Lê Quý Đôn là tư duy bách khoa và phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn. Ông không chỉ kế thừa tinh hoa tri thức đương thời mà còn chú trọng khảo sát thực tiễn, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, phân tích và kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra nhận định. Cách tiếp cận ấy cho thấy tinh thần khoa học tiến bộ, khách quan và cẩn trọng, có giá trị tham khảo đối với hoạt động nghiên cứu hiện đại.

Nhắc đến Lê Quý Đôn là nhắc đến biểu tượng của truyền thống hiếu học và khát vọng chinh phục tri thức. Ông từng quan niệm rằng tri thức là nền tảng để quản trị quốc gia, phát triển xã hội và nâng cao đời sống nhân dân. Suốt cuộc đời, dù đảm nhiệm nhiều trọng trách trong triều đình, ông vẫn không ngừng đọc sách, khảo cứu, ghi chép và biên soạn các công trình khoa học. Tinh thần học tập suốt đời, lao động khoa học nghiêm túc và ý thức phụng sự đất nước bằng tri thức của Lê Quý Đôn là bài học còn nguyên giá trị đối với đội ngũ trí thức Việt Nam ngày nay. Bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đặt ra yêu cầu về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều đó càng khẳng định ý nghĩa thời đại của những giá trị mà Lê Quý Đôn đã dày công vun đắp. Đối với đội ngũ cán bộ nghiên cứu khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, tinh thần nghiên cứu độc lập, thái độ làm việc nghiêm túc, ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng và khát vọng cống hiến của Lê Quý Đôn luôn là tấm gương sáng cần được kế thừa và phát huy.

* Phát huy giá trị di sản Lê Quý Đôn trong giai đoạn phát triển mới

Đảng và Nhà nước luôn xác định phát triển văn hóa, con người và khoa học, công nghệ là nền tảng, động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết chuyên đề về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đều nhấn mạnh vai trò của tri thức, của đội ngũ trí thức và của việc xây dựng xã hội học tập.

Trong bối cảnh đó, việc tổ chức các hoạt động kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ nhằm tri ân công lao của một bậc hiền tài mà còn góp phần lan tỏa những giá trị bền vững của truyền thống hiếu học, khuyến học, khuyến tài và tôn trọng nhân tài của dân tộc Việt Nam. Đây cũng là dịp để tuyên truyền sâu rộng các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; thúc đẩy nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và ứng dụng thành tựu khoa học - công nghệ phục vụ phát triển đất nước. Đối với Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, việc nghiên cứu, khai thác và phát huy giá trị di sản học thuật của Lê Quý Đôn có ý nghĩa thiết thực trong việc tiếp tục làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa, dân tộc và tôn giáo của Việt Nam; đồng thời góp phần cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác hoạch định chính sách về dân tộc, tôn giáo, văn hóa và phát triển bền vững.

Việc kế thừa tinh thần nghiên cứu nghiêm túc, liên ngành và gắn lý luận với thực tiễn của Lê Quý Đôn cũng là yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ cán bộ nghiên cứu hiện nay trong bối cảnh khoa học xã hội ngày càng cần những cách tiếp cận đa chiều, liên thông và có khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn của đất nước.

* Lan tỏa giá trị di sản, khơi dậy khát vọng cống hiến

300 năm đã trôi qua kể từ ngày Lê Quý Đôn ra đời, nhưng những giá trị mà ông để lại vẫn tiếp tục tỏa sáng trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần hiếu học, ý chí tự học, sự say mê nghiên cứu và trách nhiệm của người trí thức đối với quốc gia. Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên và người dân nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của tri thức đối với sự phát triển đất nước; tiếp tục phát huy truyền thống tôn sư trọng đạo, trọng dụng nhân tài và xây dựng xã hội học tập. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để lan tỏa những giá trị tốt đẹp của di sản văn hóa dân tộc đến bạn bè quốc tế, góp phần khẳng định vị thế của nền văn hiến Việt Nam trong tiến trình phát triển của nhân loại.

Đối với đội ngũ cán bộ nghiên cứu của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, việc học tập tấm gương Lê Quý Đôn không chỉ dừng lại ở sự ngưỡng mộ đối với một học giả lớn, mà còn là động lực để không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, đổi mới tư duy nghiên cứu, giữ vững đạo đức khoa học và phát huy trách nhiệm của người trí thức trong việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, dân tộc và tôn giáo của Việt Nam. Đó cũng chính là cách thiết thực để tiếp nối truyền thống học thuật mà Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã dày công vun đắp, góp phần xây dựng nền khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam ngày càng phát triển, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.