Đề tài do ThS. Phạm Thị Hiền làm chủ nhiệm, hai thành viên của đề tài là TS. Chu Thị Thanh An và TS. Nguyễn Thu Dung. Người chủ trì buổi sinh hoạt khoa học là TS. Phạm Thị Hương Lan, Trưởng phòng Phòng Pháp luật Kinh tế.

Đề tài bao gồm 03 nội dung chính:

-     Những vấn đề lý luận về điều chỉnh pháp luật đối với thị trường hàng hóa phái sinh ở Việt Nam;

-     Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật điều chỉnh thị trường hàng hóa phái sinh ở Việt Nam;

-     Khuyến nghị hoàn thiện pháp luật điều chỉnh thị trường hàng hóa phái sinh ở Việt Nam hiện nay.

Ở nội dung thứ nhất, ThS. Phạm Thị Hiền làm rõ quá trình hình thành, khái niệm, đặc điểm, vai trò của thị trường hàng hóa phái sinh cũng như sự cần thiết phải có một khuôn khổ pháp lý chuyên biệt để quản lý lĩnh vực này. Hàng hóa phái sinh là các công cụ tài chính được thể hiện dưới dạng hợp đồng, có giá trị phụ thuộc vào sự biến động giá của một loại hàng hóa cơ sở. Các công cụ này bao gồm chủ yếu hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Đặc điểm nổi bật của hàng hóa phái sinh là các bên giao dịch không nhất thiết phải sở hữu hàng hóa cơ sở tại thời điểm xác lập hợp đồng; giá trị của hợp đồng được xác định và biến động theo giá của hàng hóa cơ sở cho đến khi hợp đồng được thực hiện hoặc thanh toán.

Thị trường hàng hóa phái sinh có tính chất đặc thù khi kết hợp giữa hoạt động thương mại hàng hóa và hoạt động tài chính, đồng thời vận hành trên các cơ chế như ký quỹ, thanh toán bù trừ, quản lý vị thế và đòn bẩy tài chính. Chính những đặc điểm này làm phát sinh rủi ro đối tác, rủi ro hệ thống, nguy cơ thao túng giá và lạm dụng thị trường nếu thiếu cơ chế điều tiết phù hợp. Vì vậy, pháp luật cần thiết lập khuôn khổ điều chỉnh nhằm bảo đảm thị trường thực hiện đúng chức năng phòng hộ rủi ro, duy trì tính minh bạch, công bằng và ổn định của thị trường.

Mục tiêu của pháp luật không phải là hạn chế sự phát triển của thị trường mà là xây dựng một khuôn khổ pháp lý minh bạch, an toàn và hiệu quả. Theo đó, pháp luật cần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia thị trường; kiểm soát và hạn chế rủi ro; phòng ngừa gian lận và thao túng giá; đồng thời tạo điều kiện để thị trường phát huy các chức năng phòng hộ giá, xác lập giá và hỗ trợ phát triển hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đây cũng là những nội dung được trình bày trong Dự thảo Tờ trình Chính sách của Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh do Bộ Công Thương chủ trì xây dựng ở nước ta hiện nay.

Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, pháp luật cần chuyển từ tư duy quản lý giao dịch sang quản lý rủi ro, tăng cường giám sát bằng công nghệ, thúc đẩy đổi mới sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh của thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam. Trên cơ sở đó, đề tài xác định pháp luật điều chỉnh thị trường hàng hóa phái sinh là hệ thống quy phạm liên ngành, kết hợp giữa pháp luật thương mại và tài chính để điều chỉnh toàn diện hoạt động giao dịch, quản trị rủi ro, giám sát và quản lý nhà nước. Cuối cùng, tác giả đề xuất nội dung pháp luật nên được cấu trúc thành bốn nhóm chính sách gồm: Tạo lập thị trường, vận hành thị trường, bảo đảm tính toàn vẹn của thị trường và hội nhập quốc tế, qua đó hình thành khuôn khổ pháp lý toàn diện, minh bạch, an toàn và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Tiếp theo, TS. Nguyễn Thu Dung trình bày tóm tắt nội dung thứ hai của đề tài. Tác giả phân tích thực trạng phát triển của thị trường hàng hóa phái sinh ở Việt Nam, trong đó nhấn mạnh vai trò của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV), sự gia tăng về quy mô giao dịch và xu hướng liên thông với các sở giao dịch quốc tế, đồng thời chỉ ra những hạn chế về thanh khoản, sản phẩm và hàng hóa cơ sở. Đề tài hệ thống hóa khung pháp luật hiện hành điều chỉnh thị trường hàng hóa phái sinh, bao gồm Luật Thương mại năm 2005, các nghị định, thông tư hướng dẫn (Nghị định số 158/2006/NĐ-CP, Nghị định số 51/2018/NĐ-CP, Thông tư số 15/2023/TT-BCT…) và phân tích các quy định về sở giao dịch, hàng hóa cơ sở, sản phẩm phái sinh, thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro, thành viên giao dịch và giao nhận hàng hóa.

Tác giả đồng thời chỉ ra nhiều bất cập của pháp luật hiện hành như sự nhầm lẫn giữa hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai, quy định chưa đầy đủ về thành viên môi giới, cơ chế giao dịch còn hạn chế và hệ thống giám sát thị trường chưa hiện đại, làm giảm hiệu quả vận hành và sức hấp dẫn của thị trường.

TS. Nguyễn Thu Dung cũng phân tích nguyên nhân khiến thị trường phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, đặc biệt là chất lượng và tính minh bạch của hàng hóa cơ sở còn thấp, sản phẩm giao dịch chưa đa dạng, doanh nghiệp tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít và thị trường vẫn phụ thuộc nhiều vào các sở giao dịch nước ngoài. Từ đó, tác giả kiến nghị hoàn thiện Luật về giao dịch hàng hóa phái sinh theo hướng xây dựng khuôn khổ pháp lý đồng bộ, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế; phát triển hàng hóa cơ sở, đa dạng hóa sản phẩm, tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước nhằm thúc đẩy thị trường phát triển bền vững.

Sau đó, tọa đàm lắng nghe TS. Chu Thị Thanh An phân tích kinh nghiệm quốc tế về điều chỉnh pháp luật đối với thị trường hàng hóa phái sinh và gợi mở cho Việt Nam. Tác giả lựa chọn ba quốc gia để tìm hiểu là Malaysia, Singapore và Hoa Kỳ, những quốc gia có những thành công nhất định trong việc điều chỉnh pháp luật theo nhóm chính sách mà đề tài đã nêu ở nội dung thứ nhất. Trong đó, Malaysia là một ví dụ thành công trong việc tạo lập thị trường từ một ngành hàng vật chất đặc trưng là dầu cọ. Hợp đồng tương lai dầu cọ thô (FCPO) đã được đưa vào giao dịch từ những năm 1980 và dần trở thành giá tham chiếu quan trọng trong thương mại dầu cọ quốc tế. Pháp luật Malaysia về tạo lập thị trường có các quy định về cấp phép thị trường với đạo luật điều chỉnh thị trường hàng hóa phái sinh là đạo luật về thị trường vốn và dịch vụ (CMSA) năm 2007. Đạo luật này đặt hoạt động phái sinh trong khuôn khổ thống nhất của thị trường vốn.

Việc hợp nhất thị trường vốn và dịch vụ nằm trong sự quản lý của Ủy ban Chứng khoán Malaysia. Theo đạo luật CMSA, việc phê chuẩn của Sở giao dịch phái sinh phụ thuộc vào khả năng của tổ chức đề nghị hình thành thị trường có trật tự, công bằng, có khả năng quản lý, có hành động vì lợi ích công cộng, bảo vệ nhà đầu tư, xử lý thành viên vi phạm đồng thời duy trì các nguồn lực tài chính, nhân sự, cơ sở vật chất và công nghệ. Các tiêu chí này cho thấy mối liên hệ giữa tạo lập thị trường và năng lực vận hành. Ngoài ra, cơ chế phê chuẩn dựa trên các tiêu chí này còn giúp hạn chế nguy cơ tạo lập thị trường bằng một quyết định hành chính, trong đó Sở giao dịch được thành lập trước khi xác định rõ sản phẩm, nhóm người sử dụng và thanh khoản.

Về việc phê duyệt sản phẩm, Ủy ban Chứng khoán Malaysia là cơ quan đầu mối phê duyệt quy tắc và sản phẩm. Hàng hóa cơ sở cần được tham vấn cơ quan ngành hàng. Về hạ tầng giao nhận, như đã giới thiệu, từ bài học của sản phẩm cơ sở là dầu cọ thô với hợp đồng tương lai dầu cọ dần trở thành giá tham chiếu trong thương mại dầu cọ quốc tế, việc chuẩn hóa quy mô, chất lượng, thời gian giao hàng, địa điểm giao nhận đã làm giảm chi phí thương lượng riêng lẻ đồng thời cho phép nhu cầu của nhiều chủ thể tập trung vào cùng một hợp đồng. Đây là điều kiện quan trọng để hình thành thanh khoản.

Từ những nghiên cứu trên, tác giả đưa ra một số gợi mở cho Việt Nam. Trong việc chọn hàng hóa cơ sở, quy mô thị trường vật chất cần phải đủ lớn; chất lượng có thể tiêu chuẩn hóa; dự đoán được giá biến động để từ đó thiết kế phòng ngừa rủi ro và nguồn cung có thể giao nhận đủ rộng. Về hệ sinh thái hỗ trợ tạo lập thị trường, cần có cơ chế phê duyệt dựa trên dữ liệu ngành hàng; có các tiêu chuẩn liên quan đến kho, kiểm định, chứng từ, địa điểm giao nhận; trung gian hiểu chuỗi ngành hàng và đo được hiệu quả bằng hội tụ giá và phòng ngừa rủi ro. Nội dung khuyến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật điều chỉnh thị trường hàng hóa phái sinh ở Việt Nam sẽ được các thành viên đề tài sớm thống nhất và hoàn thiện.

Trao đổi tại tọa đàm, theo TS. Phạm Thị Hương Lan, đề tài cần làm rõ nội dung pháp luật điều chỉnh về thị trường hàng hóa phái sinh. Hiện nay, các doanh nghiệp ở Việt Nam đã tham gia thị trường này rồi, với sự điều chỉnh bằng luật của Nghị định số 158/2006/BCT và một số thông tư. Tuy nhiên, vẫn cần có các quy định được đưa lên thành luật. Vì thế, đề tài phải nghiên cứu rõ, cụ thể hơn nữa thị trường này cần được pháp luật điều chỉnh như thế nào.

Đề tài cũng đón nhận ý kiến của ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương. Ông cho rằng, về thực trạng pháp luật, ngoài việc bàn về Luật Thương mại năm 2005, Nghị định số 158/2006/NĐ-CP, Nghị định số 51/2018/NĐ-CP sửa đổi Nghị định số 158/2006/NĐ-CP và một số thông tư liên quan mà thành viên đề tài đã tìm hiểu thì hiện không còn văn bản quy phạm nào để nêu ra nữa. Trên thực tế, nhu cầu của thị trường là có nhưng chưa có đủ luật để điều chỉnh. Đó chính là lý do Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh rất được quan tâm không chỉ từ giới tài chính học mà còn từ giới kinh tế học thể chế và đặc biệt là các doanh nghiệp lớn. Đề tài cũng nên tìm hiểu về hoạt động của Sở Giao dịch hàng hóa và Cục Quản lý thị trường trong nước (Bộ Công Thương) trong 3 năm qua để có thêm nguồn tài liệu tham khảo.