Cùng với sự vào cuộc của chính phủ, hệ sinh thái khởi nghiệp (startup) công nghệ tại châu Phi cũng đang bùng nổ mạnh mẽ. Các thành phố như Lagos (Nigeria), Nairobi (Kenya), Cape Town (Nam Phi) hay Kigali (Rwanda) hiện đã vươn lên thành những "trung tâm đổi mới sáng tạo" sôi động nhất khu vực. Đáng chú ý, dòng vốn đầu tư mạo hiểm đổ vào các startup công nghệ châu Phi liên tục tăng, trung bình đạt mức 3 - 4 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn gần đây, trong đó các dự án AI luôn là tâm điểm thu hút vốn. Sự phổ biến của Internet và điện toán đám mây đã tạo điều kiện lý tưởng cho các doanh nghiệp trẻ này cất cánh.

Thay vì phát triển công nghệ viển vông, các startup AI tại châu Phi tập trung giải quyết những bài toán rất thực tế của địa phương. Họ dùng AI để phân tích dữ liệu, chấm điểm tín dụng, phòng chống lừa đảo trên mạng và tối ưu hóa quá trình giao hàng. Nhờ vậy, các doanh nghiệp nhỏ lẻ dễ dàng vay vốn và buôn bán hiệu quả hơn. Có thể nói, sự phát triển của công nghệ AI không chỉ tạo ra vô số việc làm chất lượng cao cho giới trẻ mà còn đóng vai trò là "chìa khóa" giúp châu Phi chuyển mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên số.

Một trong những lợi ích ưu việt của AI đó là góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ y tế. Châu Phi hiện đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt y bác sĩ trầm trọng, với tỷ lệ trung bình chỉ khoảng 1,5 nhân viên y tế trên 1.000 dân (theo dữ liệu của WHO). Trong bối cảnh này, AI đã trở thành giải pháp công nghệ mang tính bước ngoặt. Nổi bật nhất là tại Rwanda và Ghana, hệ thống máy bay không người lái (drone) điều phối bằng AI đã thực hiện hàng trăm ngàn chuyến bay, giúp rút ngắn thời gian giao máu và vật tư y tế khẩn cấp tới vùng sâu vùng xa từ vài ngày xuống chỉ còn 15 đến 30 phút. Tại Nam Phi và Kenya, các hệ thống AI được đưa vào bệnh viện để quét và phân tích phim X-quang, giúp phát hiện bệnh lao và ung thư trong vài giây với độ chính xác rất cao. Ngoài ra, dữ liệu lớn (Big Data) và AI cũng đang liên tục giám sát các đợt bùng phát dịch truyền nhiễm như sốt rét hay Ebola, giúp chính phủ các nước phản ứng kịp thời trước khi dịch lây lan rộng.

Bên cạnh đó, AI còn giúp rút ngắn khoảng cách giáo dục và xây dựng nguồn nhân lực số. Theo UNESCO, khu vực châu Phi cận Sahara cần bổ sung thêm khoảng 15 triệu giáo viên vào năm 2030 để đáp ứng nhu cầu giáo dục. Để lấp đầy khoảng trống này, các nền tảng học tập thông minh dùng AI đang được áp dụng để thiết kế bài giảng riêng cho từng học sinh, giúp các em ở vùng nông thôn có thể tự học hiệu quả không kém học sinh thành thị. Ở bậc giáo dục bậc cao, hàng loạt trường đại học tại Ai Cập, Kenya và Nam Phi đã chính thức đưa AI và học máy vào giảng dạy. Đặc biệt, sự xuất hiện của các tập đoàn công nghệ lớn như Google (với việc mở Trung tâm AI tại Ghana vào năm 2019), Microsoft và IBM đã mang đến các chương trình đào tạo kỹ năng số miễn phí cho hàng chục ngàn thanh niên. Nỗ lực này không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn trang bị cho châu Phi một lực lượng lao động công nghệ hiện đại, sẵn sàng cạnh tranh trong nền kinh tế toàn cầu.

Ngoài ra, AI còn góp phần lớn trong việc tạo bước ngoặt cho nông nghiệp châu Phi. Nông nghiệp hiện là sinh kế của khoảng 60% lực lượng lao động tại châu Phi nhưng năng suất còn thấp và chịu ảnh hưởng nặng nề bởi biến đổi khí hậu. Sự xuất hiện của AI đang tạo ra một bước ngoặt lớn. Thay vì canh tác dựa vào "trời" như trước đây, nông dân tại Kenya, Nigeria hay Ethiopia nay được hỗ trợ bởi các ứng dụng điện thoại phân tích dữ liệu vệ tinh. AI giúp họ biết chính xác thời điểm gieo hạt, dự báo thời tiết và phát hiện sớm sâu bệnh. Theo các báo cáo, việc ứng dụng công nghệ này có thể giúp nông dân châu Phi tăng năng suất cây trồng lên tới 30%, đồng thời tối ưu hóa lượng nước tưới và giảm thiểu đáng kể chi phí sản xuất.

Tuy nhiên, để công nghệ phát triển an toàn, một hành lang pháp lý rõ ràng là điều bắt buộc. Nhận thức được điều này, vào tháng 8/2024, AU đã chính thức thông qua Chiến lược AI toàn châu lục nhằm định hướng phát triển AI có đạo đức và bảo mật dữ liệu. Dù vậy, trên thực tế, mới chỉ có một nhóm nhỏ các quốc gia đi đầu như Nam Phi, Rwanda, Mauritius hay Kenya hoàn thiện chiến lược AI cấp quốc gia. Ở phần lớn các nước còn lại, các quy định pháp luật về bảo mật dữ liệu và quyền riêng tư vẫn còn rất sơ sài, trở thành rào cản khiến các doanh nghiệp công nghệ e ngại khi muốn mở rộng đầu tư.

Dù tiềm năng cực kỳ to lớn, rào cản lớn nhất của châu Phi vẫn là cơ sở hạ tầng số yếu kém. Theo số liệu từ Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) năm 2023, tỷ lệ tiếp cận Internet tại châu Phi mới chỉ đạt mức 37% – thấp nhất toàn cầu. Việc hàng trăm triệu người dân ở vùng sâu, vùng xa chưa có Internet, cộng thêm tình trạng thiếu điện thường xuyên và chi phí kết nối mạng đắt đỏ khiến AI khó tiếp cận đại đa số người dân. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực trình độ cao về khoa học dữ liệu cũng khiến châu lục này khó tự chủ công nghệ, dễ dẫn đến nguy cơ gia tăng bất bình đẳng xã hội.

Nhìn chung, AI đang mang đến một "cơ hội vàng" để châu Phi chuyển mình, từ việc hiện đại hóa nông nghiệp đến nâng cao chất lượng y tế và giáo dục. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự mang lại lợi ích bao trùm, các quốc gia tại đây cần giải quyết bài toán cốt lõi: đổ vốn đầu tư vào hạ tầng Internet, đẩy mạnh đào tạo nhân lực công nghệ cao và khẩn trương hoàn thiện các bộ luật về số hóa. Chỉ khi nền móng vững chắc, AI mới thực sự trở thành đòn bẩy thúc đẩy kinh tế châu Phi cất cánh.

Tài liệu tham khảo

1. African Union (AU) (2024), Continental Artificial Intelligence (AI) Strategy

2. International Telecommunication Union (ITU) (2023), Facts and Figures 2023.

3. Partech Africa (2023), Africa Tech Venture Capital Report

4. World Health Organization (WHO) (2022), Global Health Workforce statistics database.

5. UNESCO Institute for Statistics (UIS) (2023), Global report on teachers: Addressing the teacher shortage.

6. Google Africa (2019), Google opens its first AI research centre in Africa.