Phát biểu khai mạc, PGS. TS. Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học khẳng định việc xây dựng báo cáo kiến nghị, tư vấn chính sách là một trong những nhiệm vụ trọng tâm gắn nghiên cứu với thực tiễn của Viện, là sự liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản và tư vấn chính sách vĩ mô. Do đó, một báo cáo có giá trị phải dựa trên nền tảng nghiên cứu khoa học cơ bản vững chắc, có lập luận sắc bén và phương pháp chuẩn xác. Đồng thời, để báo cáo thực sự thuyết phục các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu cần có ý tưởng rõ ràng, lý luận logic và bám sát thực tế cuộc sống. Buổi sinh hoạt khoa học là dịp để đại diện nhóm tác giả có cơ hội chia sẻ với cán bộ nghiên cứu trong Viện về quy trình và kinh nghiệm thực tiễn trong việc xây dựng sản phẩm tư vấn chính sách nhận được sự đánh giá cao của Chính phủ vừa qua.

Thay mặt nhóm tác giả thuộc Phòng An sinh xã hội và Công tác xã hội, PGS. TS. Nguyễn Đức Vinh đã chia sẻ ngắn gọn quy trình xây dựng Báo cáo “Đề xuất cải cách chính sách nhà ở xã hội ở đô thị và các khu công nghiệp giai đoạn 2026–2035” dựa trên việc chú trọng các nguyên tắc khuyến nghị chính sách như: có tính rõ ràng, cụ thể; trực tiếp giải quyết cơ bản các vấn đề đang đặt ra; có tính khả thi cao; bảo đảm tính bền vững cũng như cân nhắc các nhạy cảm về yếu tố chính trị, bên cạnh đó, cũng cần có sự chuẩn bị trước các giải pháp cho những trở ngại tiềm năng.

Bằng việc chủ động sử dụng dữ liệu thực chứng có độ tin cậy từ các cơ quan báo chí chính thống của Đảng và Nhà nước, kết hợp báo cáo của Chính phủ và các tổ chức quốc tế để tăng tính thuyết phục, báo cáo đã thẳng thắn chỉ ra nghịch lý của chính sách nhà ở xã hội (NOXH) hiện nay: giá bán NOXH quá cao vượt quá khả năng chi trả của người thu nhập thấp. Từ đó, báo cáo bóc tách các bất cập như: nguồn cung NOXH thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế, sự thiếu công bằng giữa người được mua và chưa được mua NOXH, nguy cơ lạm dụng, thiếu tính bền vững và rào cản di chuyển lao động nhập cư.

Dựa trên những bất cập được chỉ ra, báo cáo đưa ra 8 đề xuất nhằm cải cách chính sách NOXH trong giai đoạn tới. Một trong những khuyến nghị đột phá, thay đổi tư duy của báo cáo là đã kiến nghị chuyển từ sở hữu nhà ở xã hội sang bảo đảm quyền có chỗ ở hợp pháp thông qua mô hình chung cư NOXH cho thuê bền vững theo cơ chế thị trường. Tổng cộng đã có 3 đề xuất được Chính phủ và các Bộ, ban, ngành trực tiếp tiếp thu, 2 đề xuất được đưa vào quá trình thảo luận, xem xét.

Tiếp nối những chia sẻ của PGS. TS. Nguyễn Đức Vinh về nội dung chính của báo cáo cũng như kinh nghiệm xây dựng báo cáo, TS. Đặng Thị Việt Phương – Trưởng phòng An sinh xã hội và Công tác xã hội, đại diện nhóm nghiên cứu chia sẻ thêm về quá trình đề xuất báo cáo trong khoảng thời gian 5 tháng (từ tháng 3/2026 đến tháng 7/2026). Theo TS. Đặng Thị Việt Phương, trong quá trình xây dựng và chỉnh sửa báo cáo, nhóm nghiên cứu đã thực hiện 11 lần sửa đổi bản thảo, cập nhật liên tục bối cảnh chính sách, các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước để đưa ra được bản báo cáo có được sự ghi nhận và đánh giá cao của lãnh đạo Chính phủ, các Bộ, ngành liên quan và đại diện các địa phương. Kết quả báo cáo tư vấn chính sách được nhóm đánh giá là có thành công bước đầu vì đã làm thay đổi lộ trình ban hành chính sách liên quan đến nhà ở xã hội và nhà ở cho thuê. Báo cáo chỉ thực sự thành công khi chính sách được ban hành và thực thi đúng hướng, bởi nguy cơ việc triển khai cung ứng nhà ở cho thuê mang tính hình thức hoặc bị đẩy sang chất lượng thấp vẫn còn.

Từ thực tiễn thành công của báo cáo, TS. Đặng Thị Việt Phương và PGS. TS. Nguyễn Đức Vinh đã đúc kết 5 bài học kinh nghiệm thực tế trong việc xây dựng một báo cáo tư vấn chính sách có giá trị tham khảo cao:

-  Chọn đúng vấn đề cấp thiết, có tính thời sự;

-  Ưu tiên sử dụng dữ liệu thực chứng từ các báo chính thống, báo cáo của Chính phủ hoặc các tổ chức quốc tế để đảm bảo độ tin cậy và tính pháp lý cao trước phản biện;

-  Kiến nghị cần có lộ trình, dự toán nguồn lực và chuẩn bị sẵn phương án ứng phó trước các phản kháng hay xung đột lợi ích phát sinh;

-  Phát huy tinh thần đồng lòng và chủ động cập nhật bối cảnh chính trị, trong đó, sự thống nhất tư tưởng trong tập thể, làm việc nhóm cường độ cao và bám sát các văn kiện, chính sách của Đảng là chìa khóa then chốt;

- Tăng cường tham vấn chuyên gia và truyền thông lan tỏa: phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia chuyên ngành, đồng thời tận dụng báo chí để lan tỏa rộng rãi quan điểm, tạo sự đồng thuận trong dư luận xã hội.

Buổi sinh hoạt diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến thảo luận, trao đổi thẳng thắn, góp phần hình thành văn hóa học thuật cởi mở. Từ thực tiễn xây dựng một sản phẩm nghiên cứu có khả năng chuyển hóa thành luận cứ tư vấn chính sách, việc chia sẻ kinh nghiệm, phương pháp và quy trình thực hiện có ý nghĩa thiết thực đối với đội ngũ cán bộ nghiên cứu của Viện. Đây cũng là cơ hội để các nhà khoa học trao đổi về cách lựa chọn vấn đề nghiên cứu, khai thác dữ liệu thực chứng, xây dựng luận cứ và đề xuất giải pháp có tính khả thi, phù hợp với yêu cầu thực tiễn và bối cảnh chính sách.

Phát biểu kết luận tọa đàm, PGS. TS. Đặng Thị Hoa đã tổng kết và định hướng hành động cho tập thể các chuyên gia, nhà nghiên cứu của Viện. Phó Viện trưởng chúc mừng và đánh giá cao kết quả mà nhóm nghiên cứu đã đạt được, đặt kỳ vọng nhóm tiếp tục đề xuất các chương trình nghiên cứu xứng tầm để đồng hành cùng chính sách đến cùng. Phó Viện trưởng cũng một lần nữa nhấn mạnh, ngoài những nguyên tắc trong xây dựng báo cáo tư vấn chính sách mà đại diện nhóm tác giả chia sẻ, một báo cáo tư vấn chính sách tốt cần có một kết cấu ngắn gọn, luận điểm sắc bén, ngôn ngữ trực diện, minh chứng chặt chẽ và người viết phải thực sự “sống”, cập nhật hơi thở chính trị hàng ngày.

Buổi chia sẻ đã khép lại thành công, khằng định định hướng của Viện Xã hội học và Tâm lý học trong thời gian tới: tiếp tục tăng cường các nghiên cứu gắn chặt với thực tiễn, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho công tác hoạch định chính sách, đồng thời đẩy mạnh chia sẻ tri thức và kinh nghiệm nghiên cứu trong nội bộ Viện./.