Hội thảo do TS. Nguyễn Thị Quế Hương, Chủ nhiệm nhiệm vụ và PGS.TS. Hoàng Thị Lan, Viện trưởng Viện Dân tộc và Tôn giáo (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) đồng chủ trì. Tham dự Hội thảo có PGS.TS. Nguyễn Văn Minh, Chủ nhiệm Chương trình; các nhà khoa học, nhà quản lý và chuyên gia nghiên cứu trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa và chính sách xã hội.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, TS. Nguyễn Thị Quế Hương nhấn mạnh, trong tiến trình dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã hình thành, bồi đắp những truyền thống tốt đẹp như yêu nước, đoàn kết, nhân ái, hiếu nghĩa, cần cù, sáng tạo và tương trợ cộng đồng. Những giá trị ấy được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành nền tảng tinh thần và nguồn sức mạnh quan trọng của đất nước. Trong quá trình đó, các cộng đồng tín ngưỡng, tôn giáo vừa tiếp nhận những giá trị chung của dân tộc, vừa góp phần gìn giữ, bổ sung và lan tỏa thông qua những hình thức thực hành phong phú. Đặc biệt, chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức tiếp cận thông tin, tổ chức hoạt động, kết nối xã hội và huy động nguồn lực, đặt ra yêu cầu nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chuyển hóa các giá trị truyền thống thành nguồn lực phục vụ phát triển đất nước.

Hội thảo nhận được 28 bài tham luận, tập trung vào bốn nhóm vấn đề chính: cơ sở lý luận và thể chế về phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo; thực tiễn phát huy nguồn lực của các cộng đồng tôn giáo; văn hóa, di sản và thực hành tín ngưỡng trong không gian số; công nghệ mới và yêu cầu đổi mới quản trị nguồn lực. Các tham luận tiếp cận chủ đề từ nhiều góc độ, kết hợp nghiên cứu lý luận, phân tích chính sách và khảo sát những trường hợp cụ thể, góp phần làm rõ tiềm năng, điều kiện và phương thức phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo trong đời sống xã hội.

Tại Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương trình bày tham luận phân tích về truyền thống dân tộc và việc phát huy nguồn lực Công giáo Việt Nam. Tác giả nhấn mạnh đường hướng “Sống Phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”, qua đó làm rõ sự gắn bó giữa đời sống đức tin Công giáo với các giá trị truyền thống của dân tộc. Những đóng góp của Công giáo được thể hiện trên nhiều lĩnh vực như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, bảo trợ xã hội, hỗ trợ người yếu thế và các hoạt động thiện nguyện. Theo tác giả, triết lý giáo dục nhân bản, hướng đến các giá trị Chân - Thiện - Mỹ, cùng tinh thần bác ái và dấn thân phục vụ đã góp phần chuyển hóa các giá trị đạo đức tôn giáo thành những hoạt động xã hội thiết thực. Từ đó, báo cáo khẳng định vai trò của các giá trị truyền thống như lòng yêu nước, đoàn kết, nhân ái và tinh thần tương trợ trong quá trình Công giáo đồng hành cùng dân tộc.

Tiếp cận từ lý thuyết vốn xã hội, TS. Nguyễn Văn Quý trình bày tham luận về cơ sở phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo trong kỷ nguyên số qua trường hợp Phật giáo và Công giáo. Tác giả phân tích nguồn lực tôn giáo trên các phương diện văn hóa - tinh thần, con người, mạng lưới xã hội, kinh tế - vật chất và vốn biểu tượng. Qua đối chiếu hai tôn giáo, tham luận làm rõ những điểm tương đồng về mục tiêu phụng sự cộng đồng, khả năng huy động nguồn lực, tham gia an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và ứng phó với những tình huống khủng hoảng. Bên cạnh những đóng góp tích cực, tác giả cũng chỉ ra một số thách thức như nguy cơ thương mại hóa hoạt động tâm linh, tính tự phát trong một số hoạt động từ thiện và những vướng mắc về cơ chế, chính sách đối với việc phát huy nguồn lực tôn giáo.

Trong tham luận về phát huy truyền thống đại đoàn kết toàn dân tộc nhằm tăng cường nguồn lực tôn giáo trong kỷ nguyên số, PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Ngọc phân tích những cơ hội và thách thức đặt ra đối với đời sống tín ngưỡng, tôn giáo khi công nghệ số ngày càng phát triển. Theo tác giả, môi trường số mở rộng khả năng truyền thông, kết nối cộng đồng, số hóa di sản, kinh sách, nâng cao hiệu quả quản trị và tổ chức hoạt động tôn giáo. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những nguy cơ về thông tin sai lệch, mạo danh chức sắc tôn giáo bằng trí tuệ nhân tạo, thương mại hóa tâm linh, hình thành các nhóm thông tin khép kín và gia tăng khoảng cách số giữa các cộng đồng. Từ đó, tác giả đề xuất hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực số cho chức sắc, chức việc và tín đồ, tăng cường đối thoại liên tôn và phát huy các giá trị văn hóa, nhân đạo trên không gian mạng.

Bên cạnh các báo cáo trình bày, phần thảo luận diễn ra với nhiều ý kiến trao đổi về cơ sở lý luận, phương pháp tiếp cận và những vấn đề thực tiễn trong phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo. TS. Nguyễn Đức Đức cho rằng, việc phát huy nguồn lực cần được xem xét trong mối quan hệ với quá trình bồi dưỡng, tái tạo và nâng cao năng lực của các cộng đồng tôn giáo. Bên cạnh việc khẳng định những đóng góp tích cực, cần nhận diện khách quan những hạn chế, biểu hiện mê tín dị đoan, lãng phí và các thực hành không còn phù hợp, từ đó có những giải pháp điều chỉnh trên cơ sở tôn trọng đặc điểm của từng cộng đồng.

TS. Lê Tâm Đắc trao đổi về việc nhận diện các giá trị truyền thống trong những bối cảnh lịch sử, văn hóa và tộc người khác nhau. Ví dụ, cần phân biệt truyền thống hiếu học của các cộng đồng dân tộc với những ảnh hưởng cụ thể của Nho học, Hán học, tránh cách tiếp cận đồng nhất hoặc khái quát hóa. Đồng thời, tác giả gợi mở việc nghiên cứu kinh nghiệm lịch sử và quốc tế về vai trò của tôn giáo trong đối ngoại nhân dân, giáo dục và các hoạt động phục vụ xã hội, qua đó bổ sung cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng những cơ chế phát huy nguồn lực phù hợp.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Văn Minh, Chủ nhiệm Chương trình, đánh giá cao những kết quả nghiên cứu và ý kiến trao đổi của các đại biểu, đồng thời nhấn mạnh một số vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Trước hết, nhiệm vụ cần phân biệt rõ nội hàm các khái niệm “truyền thống” và “giá trị”, làm rõ sự vận hành của những giá trị truyền thống trong từng cộng đồng dân tộc, tôn giáo cụ thể, chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt. Đặc biệt, chuyển đổi số cần được xác định là nội dung trọng tâm xuyên suốt, không chỉ dừng lại ở việc đề cập đến các ứng dụng công nghệ mà phải phân tích những tác động của dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và phương thức quản trị mới đối với việc huy động, chuyển hóa và phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo. Trên cơ sở đó, các kết quả nghiên cứu cần hướng đến những giải pháp có tính khả thi, góp phần nâng cao hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Qua các tham luận và ý kiến thảo luận, Hội thảo đã làm rõ thêm yêu cầu tiếp cận nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo một cách toàn diện, không chỉ giới hạn ở số lượng tín đồ, cơ sở thờ tự, tài sản hay quy mô các hoạt động xã hội. Việc đánh giá cần quan tâm đến vai trò của chủ thể, thiết chế, phương thức tổ chức, khả năng huy động và hiệu quả đóng góp thực tế. Đồng thời, phát huy nguồn lực trong bối cảnh chuyển đổi số cần gắn với bảo tồn giá trị văn hóa, bảo đảm tính minh bạch, nâng cao năng lực quản trị, tôn trọng đặc điểm của từng cộng đồng và hạn chế những tác động tiêu cực từ môi trường số.

Phát biểu tổng kết Hội thảo, TS. Nguyễn Thị Quế Hương trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, nhà quản lý và đại biểu đã tham gia đóng góp tham luận, chia sẻ những kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn. Ban Tổ chức nghiêm túc tiếp thu các ý kiến chỉ đạo, góp ý và trao đổi tại Hội thảo để tiếp tục hoàn thiện khung lý thuyết, hệ thống tiêu chí đánh giá và các định hướng nghiên cứu của nhiệm vụ, đặc biệt là những nội dung liên quan đến cơ chế phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo trong bối cảnh chuyển đổi số.

Hội thảo đã góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho việc nhận diện mối quan hệ giữa truyền thống tốt đẹp của dân tộc và nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo; đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu về cơ chế huy động, chuyển hóa và phát huy các nguồn lực này trong điều kiện hiện nay. Những kết quả trao đổi là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, đề xuất giải pháp và kiến nghị chính sách nhằm phát huy hiệu quả những đóng góp tích cực của tín ngưỡng, tôn giáo đối với sự phát triển bền vững của đất nước.