Hội đồng gồm 7 thành viên, do TS. Đinh Thị Mai (Phó chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) làm Chủ tịch, GS.TS. Vũ Dũng (Hội Tâm lý học Việt Nam) làm Phó Chủ tịch, GS.TS. Lê Thị Minh Loan (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) và PGS.TS. Trần Thị Lệ Thu (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) đảm nhiệm vai trò phản biện. Tham dự phiên họp có đại diện các đơn vị quản lý, tổ chức chủ trì và nhóm nghiên cứu.

Nhận diện đặc điểm tâm lý xã hội của thế hệ trẻ

Báo cáo kết quả nghiên cứu, TS. Đỗ Thị Lệ Hằng cho biết, thế hệ sinh từ năm 1995–2012 (còn gọi là thế hệ Z) trưởng thành cùng những thay đổi sâu sắc về công nghệ và đời sống xã hội, đặc biệt là sự phát triển của internet, công nghệ số và mạng xã hội. Do đời sống của thế hệ này gắn kết chặt chẽ với môi trường số tạo nên bản sắc cá nhân khác biệt với các thế hệ trước.

Nghiên cứu tập trung làm rõ đặc điểm cảm xúc xã hội, hành vi xã hội và trách nhiệm xã hội của thế hệ Z đang cư trú tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Đồng thời xem xét các mối quan hệ giữa những đặc điểm này, từ đó đề xuất các giải pháp phát huy những mặt tích cực của thế hệ Z. Nhóm nghên cứu đã tiến hành khảo sát 1.242 người thuộc ba nhóm học sinh, sinh viên và người lao động. Dữ liệu thu thập được xử lý bằng các phương pháp thông kê mô tả và mô hình phương trình cấu trúc (SEM). Kết quả nghiên cứu đã công bố được 07 bài trên các tạp chí khoa học chuyên ngành có uy tín được Hội đồng GSNN tính điểm.

Theo báo cáo, các nhóm khách thể nhìn chung biểu hiện những khía cạnh tâm lý xã hội tích cực như nhu cầu kết nối với người thân, hợp tác, sự quan tâm đến người khác và ý thức về trách nhiệm với cộng đồng. Tuy vậy, nghiên cứu cũng chỉ ra khoảng cách giữa nhận thức và hành động ở một số nội dung như ý thức trách nhiệm xã hội không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành mức độ tham gia thực tế tương ứng hay năng lực kiểm soát cảm xúc, ứng xử khi xảy ra xung đột và duy trì gắn kết xã hội còn khác nhau giữa các cá nhân, nhóm.

Kết quả nghiên cứu đã làm rõ những đặc điểm tâm lý xã hội nổi bật ở từng nhóm khách thể. Đối với học sinh, các đặc điểm nổi bật thể hiện ở cảm xúc trong mối quan hệ với bạn bè, gia đình và nhà trường, cũng như phản ứng trước sự đánh giá của người khác. Ở nhóm sinh viên, kết quả nghiên cứu phản ánh nhu cầu giao tiếp, khẳng định bản thân và sự chưa tương đồng giữa thái độ và hành vi thể hiện trách nhiệm xã hội. Trong khi đó, ở nhóm người lao động, các đặc điểm tâm lý xã hội gắn liền với môi trường làm việc, quan hệ đồng nghiệp và trách nhiệm đối với gia đình, cộng đồng. Bên cạnh việc xác định những đặc điểm riêng của từng nhóm, nghiên cứu còn phân tích mối liên hệ giữa cảm xúc xã hội, hành vi xã hội, trách nhiệm xã hội và sức khỏe tinh thần của các nhóm khách thể được khảo sát.

Trên cơ sở kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu đề xuất tăng cường giáo dục cảm xúc và kỹ năng xã hội; tạo môi trường học tập, lao động hỗ trợ, tôn trọng và hợp tác; mở rộng cơ hội tham gia hoạt động tập thể, cộng đồng; đồng thời quan tâm hơn đến các yếu tố bảo vệ sức khỏe tinh thần cho người trẻ.

Hội đồng ghi nhận kết quả nghiên cứu và góp ý hoàn thiện

Tại phiên họp, các thành viên Hội đồng đánh giá nhiệm vụ lựa chọn vấn đề có tính thời sự và ý nghĩa thực tiễn, góp phần bổ sung dữ liệu về tâm lý xã hội của thế hệ trẻ tại hai đô thị lớn. Báo cáo có khối lượng công việc đáng ghi nhận trong việc tiếp cận với các nhóm học sinh, sinh viên và người lao động, sử dụng nhiều công cụ và kỹ thuật phân tích nhằm nhận diện các đặc điểm nổi bật cũng như những yếu tố có liên quan.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Hội đồng đề nghị nhóm nghiên cứu tiếp tục rà soát bổ sung thêm quy trình xây dựng thang đo mà nhóm đã thực hiện, phân tích rõ hơn các đặc điểm cảm xúc xã hội, hành vi xã hội và trách nhiệm xã hội giữa 3 nhóm khách thể và lý giải các phát hiện từ bối cảnh gia đình, nhà trường, môi trường lao động và các quan hệ xã hội.

Một số ý kiến đề nghị rà soát cấu trúc trình bày, thống nhất thuật ngữ và số liệu, cập nhật các nghiên cứu liên quan, đồng thời cụ thể hóa giải pháp theo từng môi trường học tập, làm việc và sinh hoạt. Những kiến nghị cần xuất phát trực tiếp từ bằng chứng khảo sát, xác định rõ đối tượng, chủ thể thực hiện và điều kiện áp dụng, qua đó nâng cao giá trị tham khảo của nhiệm vụ đối với hoạt động giáo dục, hỗ trợ tâm lý và công tác thanh niên.

Kết luận phiên họp, Chủ tịch Hội đồng TS. Đinh Thị Mai tổng hợp ý kiến của các thành viên, ghi nhận sự nghiêm túc và nỗ lực của nhóm nghiên cứu trong quá trình triển khai nhiệm, cùng những kết quả bước đầu có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn. Đồng thời, Chủ tịch Hội đồng yêu cầu nhóm tiếp thu giải trình đầy đủ các nhận xét của hội đồng. Việc hoàn thiện hồ sơ, sản phẩm nhiệm vụ cần thực hiện theo quy định của Viện Hàn lâm.

Thay mặt nhóm nghiên cứu, TS. Đỗ Thị Lệ Hằng giải trình những vấn đề Hội đồng nêu và cam kết tiếp tục chỉnh sửa, hoàn thiện báo cáo và các sản phẩm khoa học của nhiệm vụ.

Kết quả nghiệm thu và ý nghĩa nghiên cứu

Hội đồng tiến hành đánh giá bằng phiếu kín theo quy định. Kết quả, nhiệm vụ được nghiệm thu với số điểm là 87,5 điểm, xếp loại Khá. Nghiên cứu góp phần cung cấp thêm luận cứ thực nghiệm về cảm xúc, hành vi và trách nhiệm xã hội của một bộ phận thế hệ trẻ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh chuyển đổi số và biến đổi xã hội. Các kết quả là nguồn tham khảo cho việc xây dựng môi trường giáo dục, lao động và sinh hoạt lành mạnh, bồi dưỡng kỹ năng và phát huy sự tham gia tích cực của người trẻ vào đời sống cộng đồng.