Với bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số mạnh mẽ, năng lực nội sinh của một nền khoa học không chỉ thể hiện ở số lượng các công trình nghiên cứu mà còn phụ thuộc vào mức độ hiện diện của các Tạp chí khoa học nội địa trên trường quốc tế. Để gia nhập các hệ thống chỉ mục và cơ sở dữ liệu uy tín như Scopus hay Web of Science (WoS), các tạp chí không chỉ cần nâng cao chất lượng nội dung mà phải đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế (xây dựng giao diện tiếng Anh, chuẩn hóa quy trình phản biện, đăng ký mã ISSN...). Trong số các tiêu chuẩn này, Mã định danh đối tượng kỹ thuật số (Digital Object Identifier - DOI) đóng vai trò là một hạ tầng kỹ thuật thiết yếu, quyết định khả năng liên kết dữ liệu và đo lường trích dẫn toàn cầu.

Lịch sử hình thành và đặc điểm cấu trúc của hệ thống DOI

Hệ thống DOI được xây dựng dựa trên sáng kiến chung của ba tổ chức nghề nghiệp lớn vào năm 1997: Hiệp hội các nhà xuất bản quốc tế (IPA), Hiệp hội các nhà xuất bản khoa học, kỹ thuật và y học quốc tế (STM), và Hiệp hội các nhà xuất bản Hoa Kỳ (AAP). Mục tiêu ban đầu của dự án là kiến tạo một khuôn mẫu thống nhất nhằm quản lý bản quyền và định danh nội dung đa phương tiện trên nền tảng số.

Năm 1997, Tổ chức DOI Quốc tế (International DOI Foundation - IDF) chính thức thành lập để chịu trách nhiệm quản lý và phát triển hệ thống này, với sự hợp tác kỹ thuật từ Tập đoàn Sáng kiến Nghiên cứu Quốc gia (CNRI). Từ năm 1998 đến năm 2000, IDF phối hợp với dự án INDECS để thiết lập Khung chỉ mục (Index Framework) và Khung ánh xạ từ vựng (Vocabulary Mapping Framework - VMF) – nền tảng cho mô hình dữ liệu DOI hiện đại.

Bước ngoặt lớn diễn ra vào năm 2000 khi Cơ quan đăng ký Crossref ứng dụng DOI để liên kết trích dẫn giữa các bài báo điện tử. Cú pháp của DOI sau đó đã được tiêu chuẩn hóa bởi Tổ chức Tiêu chuẩn Thông tin Quốc gia (NISO) và chính thức được phê duyệt thành tiêu Chuẩn quốc tế ISO 26324 vào năm 2012.

Về mặt cấu trúc, DOI là một chuỗi ký tự đặc biệt (bao gồm chữ cái, chữ số và ký hiệu) có chức năng định danh vĩnh viễn cho một thực thể kỹ thuật số (bài báo, sách, bộ dữ liệu, video...). Khác với địa chỉ URL thông thường vốn dễ bị lỗi liên kết khi thay đổi máy chủ hoặc cấu trúc website, DOI vận hành theo cơ chế phân giải tên miền động. Khi địa chỉ lưu trữ của tệp tin thay đổi, tổ chức xuất bản chỉ cần cập nhật siêu dữ liệu (metadata) trên hệ thống, mã DOI sẽ tự động chuyển hướng người dùng đến địa chỉ mới.

Hiện nay, các hệ thống quản lý xuất bản trực tuyến phổ biến như OJS (Open Journal Systems), ScholarOne hay Editorial Manager đều tích hợp sẵn API của các cơ quan cấp phát DOI (như Crossref). Cơ chế này cho phép các tạp chí tự động hóa quy trình đăng ký mã định danh ngay khi bài báo được xuất bản trên nền tảng điện tử.

Vai trò của DOI trong hoạt động nghiên cứu khoa học và thực trạng ứng dụng DOI trong hệ thống tạp chí khoa học tại Việt Nam

Đối với cộng đồng học thuật toàn cầu, việc áp dụng chỉ số DOI mang lại ba giá trị cốt lõi:

Tối ưu hóa và chuẩn hóa trích dẫn: DOI cung cấp một đường dẫn cố định, giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng truy cập chính xác nguồn tài liệu tham khảo, hạn chế tối đa các sai sót trong quá trình trích dẫn học thuật.

Tiêu chuẩn hóa năng lực của tạp chí: Việc gắn mã DOI là minh chứng cho thấy tạp chí tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật quốc tế. Đây là điều kiện tiên quyết để được xem xét gia nhập các CSDL danh tiếng như DOAJ, ProQuest, Cabell's Directories, và là bước đệm bắt buộc để tiếp cận hệ thống Scopus và Web of Science.

Đo lường chính xác chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor): Các hệ thống trích dẫn lớn (Google Scholar, Scopus, WoS) sử dụng thuật toán quét mã DOI để tự động cập nhật và tính toán tần suất trích dẫn của từng bài báo, từ đó định lượng chính xác chỉ số H-index của tác giả và hệ số ảnh hưởng của tạp chí.

Trong xu thế chuyển đổi số, đại đa số các tạp chí khoa học uy tín tại Việt Nam (nằm trong danh mục được Hội đồng Giáo sư Nhà nước tính điểm cao) đã chủ động tích hợp DOI, có thể kể tới các tạp chí đã gia nhập Scopus như Journal of Asian Business and Economic Studies, Journal of Economics and Development, hoặc đang trong lộ trình như Journal of International Economics and Management đều đã vận hành thành công hệ thống này.

Hiện nay, hoạt động quản lý và cấp phát DOI tại Việt Nam chủ yếu dựa vào hai nền tảng hạ tầng kỹ thuật lớn:

Hệ thống VOJS (Vietnam Online Journal System): Vận hành khoảng 30 - 40 tạp chí chuyên ngành. Hệ thống này tích hợp cổng cấp DOI tự động thông qua đại lý Crossref.

Hệ thống VJOL (Vietnam Journals Online): Do Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia quản lý, đóng vai trò đầu mối điều phối lộ trình tích hợp DOI cho hệ thống tạp chí thành viên.

Tiến trình triển khai chỉ số DOI tại Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam

Nhận thức rõ tầm quan trọng của chuẩn hóa kỹ thuật, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam đã thực hiện cấu trúc định dạng mã DOI đã được thống nhất chuẩn hóa như sau: Mã DOI được viết hoa, dạng chữ đứng, in đậm, đặt tại góc trên bên trái, phía trên đường kẻ lề (fillet) tại trang hiển thị đầu tiên của bài báo. Cấu trúc cụ thể bao gồm: 10.56794 (mã tiền tố cố định định danh cho Vietnam Social Sciences Review); Tên viết tắt của tạp chí; Số xuất bản trong năm; Tổng số kỳ phát hành; Trang bắt đầu - Trang kết thúc. DOI chính thức được áp dụng từ số 4/2022 đối với Vietnam Social Sciences Review và số 8/2022 đối với Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam. Đây được xem là bước đi cơ bản, đầu tiên nhằm gia tăng hiện diện số và cơ hội được trích dẫn của các bài báo khoa học xã hội.

Kết luận

Việc tích hợp mã định danh kỹ thuật số DOI không thuần túy là một giải pháp công nghệ, mà là sự khẳng định về mặt trách nhiệm học thuật của cơ quan xuất bản đối với tác giả và cộng đồng khoa học. DOI đảm bảo tính toàn vẹn, khả năng lưu trữ và tối ưu hóa năng lực chia sẻ tri thức trên không gian số. Đối với Vietnam Social Sciences Review/Khoa học xã hội Việt Nam nói riêng và các tạp chí thuộc Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam nói chung, việc chuẩn hóa cấu trúc và vận hành thành công mã DOI chính là một trong những bước đi đầu tiên đưa nghiên cứu khoa học xã hội của Việt Nam tiệm cận và hội nhập sâu rộng vào dòng chảy học thuật toàn cầu.