Trong quá trình khảo sát, nhóm nghiên cứu đã làm việc với chính quyền địa phương, cán bộ khuyến nông, già làng, người có uy tín và các hộ gia đình người Mạ; tiến hành phỏng vấn sâu, quan sát tham dự nhằm tìm hiểu thực trạng tri thức địa phương trong sản xuất nông nghiệp, những biến đổi dưới tác động của quá trình phát triển kinh tế - xã hội và khả năng phát huy nguồn lực tri thức địa phương trong phát triển nông nghiệp bền vững.

 Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy, người Mạ vẫn duy trì được một hệ thống tri thức địa phương trong sản xuất nông nghiệp. Hệ thống tri thức này bao gồm: tri thức về nhận biết và lựa chọn đất canh tác; tri thức về nông lịch, dự báo thời tiết; kỹ thuật canh tác lúa rẫy, xen canh nhiều loại cây trồng cùng hệ thống tín ngưỡng nông nghiệp gắn với chu kỳ sản xuất. Đây là những kinh nghiệm được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ trong quá trình thích ứng với điều kiện tự nhiên của vùng Nam Tây Nguyên, góp phần bảo đảm sinh kế và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

Khảo sát cũng cho thấy, dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, kinh tế thị trường, các chính sách quản lý đất đai, bảo vệ rừng và biến đổi khí hậu, tri thức địa phương của người Mạ đang có nhiều thay đổi. Nhiều hộ gia đình đã chuyển từ sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa với các cây công nghiệp như cà phê, chè, điều và hồ tiêu. Các tiến bộ khoa học kỹ thuật, giống cây trồng mới, cơ giới hóa sản xuất và hệ thống thông tin khí tượng từng bước được tiếp nhận và kết hợp với kinh nghiệm truyền thống. Quá trình này phản ánh khả năng thích ứng linh hoạt của cộng đồng trước những điều kiện sản xuất mới, thay vì sự thay thế hoàn toàn các tri thức địa phương.

        Một kết quả đáng chú ý của nghiên cứu là nhiều tri thức truyền thống vẫn giữ vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp bền vững như: kinh nghiệm phân loại đất, sử dụng nguồn nước, xen canh cây trồng, bảo vệ rừng đầu nguồn, duy trì đa dạng sinh học và khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên vẫn được người Mạ vận dụng trong sản xuất. Những tri thức này không chỉ góp phần nâng cao khả năng thích ứng với điều kiện tự nhiên mà còn chứa đựng nhiều giá trị đối với bảo vệ môi trường và phát triển sinh kế bền vững của cộng đồng.

Hình 4: Vườn dâu tằm của người Mạ tại xã Bảo Lâm 5

 Bên cạnh những giá trị tích cực, nghiên cứu cũng chỉ ra một số thách thức trong việc bảo tồn và trao truyền tri thức địa phương. Sự chuyển dịch sinh kế, quá trình đô thị hóa, xu hướng lao động ngoài địa phương, khoảng cách thế hệ cùng sự suy giảm vai trò của các thiết chế truyền thống đang làm thu hẹp không gian thực hành và truyền dạy tri thức. Nhiều kinh nghiệm gắn với rừng, canh tác truyền thống và tín ngưỡng nông nghiệp đứng trước nguy cơ mai một nếu không có các giải pháp bảo tồn phù hợp./.