Tư liệu Hán Nôm với đa dạng phạm trù nội dung đang được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm gồm: Sách,  Thác bản văn bia, Sắc phong, Cổ chỉ…. Với hàng trăm ngàn đơn vị được đăng kí cá biệt, là một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa, chứa đựng những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa - xã hội và tư tưởng của dân tộc. Tuy nhiên, phần lớn tư liệu được hình thành từ nhiều thế kỷ trước, chủ yếu được chép tay, khắc in trên chất liệu giấy dó, một phần trong số đó là các loại giấy Tây, các loại giấy có khổ lớn chuyên biệt v.v... đang trên đà xuống cấp do chịu tác động của thời gian và tình trạng nội sinh của từng bản thể do môi trường khí hậu nóng ẩm và quá trình khai thác của con người. Trong bối cảnh Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát động hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026 với chủ đề “Đổi mới sáng tạo - Động lực phát triển của toàn xã hội”, công tác bảo quản tư liệu Hán Nôm cũng cần được tiếp cận bằng tư duy mới, phương pháp mới và công nghệ mới.

Đổi mới trước hết là chuyển từ tư duy “bảo quản thụ động” sang “bảo quản chủ động”. Thay vì chỉ xử lý khi tư liệu đã hư hỏng, cần chủ động kiểm tra, phân loại tình trạng vật lý, theo dõi các yếu tố môi trường trong kho, nhận diện sớm những nguy cơ có thể gây tổn hại và xây dựng phương án xử lý phù hợp. Nói cách khác, cần chuyển từ “chữa hỏng” sang “ngăn hỏng”, lấy phòng ngừa làm một trong những nguyên tắc quan trọng của công tác bảo quản kho di sản Hán Nôm.

Cùng với đó, công nghệ số mở ra những phương thức mới trong quản lý và bảo tồn tư liệu. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về tình trạng tư liệu, quản lý thông tin bảo quản và đẩy mạnh số hóa những tài liệu quý, yếu, dễ tổn thương sẽ góp phần giảm tần suất tiếp xúc trực tiếp với bản gốc, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc nghiên cứu và khai thác. Đây cũng là hướng phù hợp với yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, đa dạng hóa phương thức truyền thông và tăng cường tính hiện đại trong các hoạt động hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo của Viện Hàn lâm.

Ảnh: Một sản phẩm đã số hóa tại Viện NCHN

Một yêu cầu quan trọng khác của đổi mới sáng tạo là gắn bảo quản với khai thác và phát huy giá trị tư liệu. Bảo quản không nên được nhìn nhận như một khâu tách biệt ở phía sau quá trình nghiên cứu, mà cần trở thành một phần của toàn bộ chu trình quản lý tư liệu: từ kiểm kê, đánh giá tình trạng, tu bổ, số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu đến tổ chức khai thác. Khi mỗi tư liệu được quản lý bằng những thông tin đầy đủ về nội dung, niên đại, chất liệu và tình trạng vật lý, việc xác định mức độ ưu tiên bảo quản, lựa chọn phương thức xử lý và tổ chức khai thác sẽ khoa học, chính xác và hiệu quả hơn.

Đổi mới cũng cần được thể hiện ở việc tăng cường chia sẻ tri thức và kết nối giữa những người làm công tác bảo quản, thư viện, lưu trữ, số hóa và nghiên cứu trong hệ thống thư viện đang lưu trữ tài liệu Hán Nôm của Viện Hàn lâm. Mỗi sáng kiến, mỗi cải tiến trong quy trình nếu được tổng kết, chia sẻ và ứng dụng rộng rãi sẽ góp phần hình thành một phương thức bảo tồn hiện đại, phù hợp với đặc thù của mảng tư liệu đặc thù này.

Đổi mới sáng tạo trong bảo quản tư liệu Hán Nôm, vì thế, không chỉ nằm ở việc ứng dụng thêm thiết bị hay công nghệ, mà quan trọng hơn là đổi mới cách nhìn, cách quản lý và quy trình bảo tồn. Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ được tư liệu gốc, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tri thức quý giá này. Bảo quản để tư liệu không chỉ được giữ lại, mà còn tiếp tục “sống” trong đời sống khoa học; để những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ hôm nay có thể tiếp tục đồng hành cùng nghiên cứu và sáng tạo trong tương lai.