Sưu tầm thêm được tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh là điều hết sức quý báu.

Chúng tôi trân trọng giới thiệu bài viết của tác giả Trần Đắc Thọ. Tác giả cho biết bài thơ chữ Hán này do cụ Lê Tư Lành ở Vụ Bảo tồn bảo tàng chép của đồng chí Xuân Thủy và tặng tác giả. Hôm tặng, cụ Lành có nói cũng sẽ gửi biếu cả Bảo tàng Hồ Chí Minh, không rõ việc đó có được thực hiện không.

Do sao đi chép lại, bài thơ "Điếu Huỳnh Bộ trưởng" có thể có nhầm lẫn ở một vài chữ Hán do hiện tượng đồng âm, chúng tôi đã mạnh dạn hiệu chính và công bố, mong được bạn đọc chỉ giáo.

Hồi cụ Huỳnh Thúc Kháng, nguyên quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa, trên đường đi công tác năm 1947 ở Quảng Ngãi, thọ bệnh qua đời, Bác Hồ vô cùng thương tiếc khi hay tin dữ. Bác đã làm hai bài thơ điếu, một bài bằng chữ Hán và một bài bằng quốc âm. Bài bằng chữ Hán được Bác làm trước. Song, trong lễ truy điệu chính thức làm ở Việt Bắc trong Chính Phủ, Bác chỉ đọc thơ điếu bằng tiếng Việt, nên bản viết bằng chữ Hán không được mấy người biết đến. Rồi lâu lâu, người ta quên đi, không ai nhắc tới. Các tập thơ Hồ Chí Minh ngoài Ngục trung nhật ký do Nhà xuất bản Văn học phát hành. Không có bài này ở phần thơ chữ Hán... Tập thơ Hồ Chí Minh nói chung chỉ in bài thơ điếu bằng tiếng Việt trong mục thơ tiếng Việt của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tôi xin chép sau đây nguyên văn bài thơ viết bằng chữ Hán. Cả hai bài, tác giả không ghi đầu đề.

弔 黃 部 長 詩
嗚 呼
雲 風(1) 雲 氣 暗
沱 海 潮 聲 悲
四 月 淚 雲 訴
黃 部 長 安 歸?
內 務 部 今 日
才 德 者 其 誰?
同 胞 卅 餘 兆
痛 哭 淚 淋(2) 漓
一 九 四 七 年 四 月 二 十 一 日

Phiên âm:

Điếu Huỳnh Bộ trưởng thi
Ô hô !
Vân phong vân khí ám
Đà hải triều thanh bi !
Tứ nguyệt lệ vân tố
Huỳnh Bộ trưởng an qui ?
Nội vụ Bộ kim nhật
Tài đức giả kỳ thùy ?
Đồng bào tạp dư triệu
Thống khốc lệ lâm ly !
Nhất cửu tứ thất niên tứ nguyệt nhị thập nhất nhật

Dịch nghĩa:

Than ôi !
Trời gió mây mù mịt
Tiếng thủy triều biển Đà Nẵng bi ai !
Tháng tư mây lệ báo tin buồn
Huỳnh Bộ trưởng sao đã ra đi ?
Ngày nay Bộ Nội vụ
Người tài đức là ai ?
Hơn ba mươi triệu đồng bào (**)
Đau xót lệ não nùng !
Ngày 21-4-1947

Sau đây là bài thơ điếu bằng tiếng Việt đã được mang đọc trong lễ truy điệu:

Than ôi !
Biển Đà Nẵng triều thảm
Đèo Hải Vân mây sầu !
Tháng tư tin buồn đến
Huỳnh Bộ trưởng đi đâu ?
Trông vào Bộ Nội vụ
Tài đức tiếc thương nhau !
Đồng bào ba chục triệu
Đau đớn lệ rơi châu!
Ngày 21- 4- 1947

Nội dung hai bài thơ điếu có những điểm khác nhau. Bác Hồ đã làm hai bài thơ điếu riêng biệt. Bài viết bằng quốc âm không phải dịch từ bài chữ Hán ra.

Cả hai bài đều có những lâm ly đau xót của hai người bạn già vĩnh biệt nhau. Tôi xin ghi mấy nét về thân thế cụ Bộ trưởng Huỳnh Thúc Kháng.

Cụ sinh năm 1876 và mất ngày 21-4-1947. Cụ là một nhà yêu nước, một chí sĩ nổi tiếng một thời. Cụ có nhũ danh là Huỳnh Hanh, tự Đới Sinh, hiệu Minh Viên. Quê làng Thanh Bình, tổng Tiên Giang thượng, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Cụ nhà nghèo, học giỏi, đỗ Giải nguyên năm Canh Tý (1900), đỗ Hoàng giáp năm Giáp Thìn (1904). Không chịu ra làm quan, cụ ở nhà viết báo với nhiều bút danh như Ưu Thời Khách, Sử Bình Tử, Tha Sơn Thanh, Ngư Sơn, Hải âu... Kết giao rộng rãi với nhiều chí sĩ đương thời như Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu, Trần Quý Cáp... cụ là một trong những người đứng đầu phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ, từng bị Pháp bắt đày ra Côn Đảo trong 13 năm (1908-1921). Sau khi ra tù năm 1925, giặc Pháp, với ý đồ lợi dụng cụ, đã đưa cụ ra làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Suốt ba năm liền, cụ đề xuất nhiều kiến nghị cải cách, song không được chấp nhận, nên đã từ chức Viện trưởng và chuyển sang làm báo Tiếng Dân. Cụ chủ trì tờ báo đến năm 1943 thì báo bị đóng cửa. Thời Nhật thuộc, cụ đã từ chối Bảo Đại, không nhận đứng ra thành lập Nội các chính quyền thân Nhật.

Cách mạng Tháng Tám thành công, nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ đã vui vẻ ra tham chính, nhận chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp theo lời mời của Chính phủ Pháp, cụ là Quyền Chủ tịch nước VNDCCH. Cụ còn là một trong những người sáng lập Hội liên hiệp quốc dân Việt Nam (Liên Việt) mà về sau cụ là Hội trưởng.

Giặc Pháp phản phúc. Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, cụ là Đặc phái viên của Chính phủ ở Liên khu 5. Tuổi già, sức yếu, cụ đã thất lộc ở Quảng Ngãi.

CHÚ THÍCH

(*) Tiêu đề đã thay đổi cho phù hợp. Tiêu đề gốc là "Một bài thơ chữ Hán của Bác Hồ mới sưu tầm được".

(**) Số dân Việt Nam lúc đó, theo thống kê của thực dân Pháp.

(1) Tác giả bài báo viết chữ  phong là gió, chúng tôi cho là nhầm từ chữ đồng âm   phong  là núi, Vân phong là Đèo Hải Vân, đối với  Đà hảI  là Biển Đà Nẵng ở câu 2 - BTV.

(2) Tác giả bài báo viết chữ  lâm là đến, chữa lại chữ  trong  lâm li là dầm dề, đầm đìa - BTV