Trong cấu trúc vận động của xã hội đương đại, chuyển đổi số và sự tái cấu trúc các phương thức truyền thông mới đang định hình những xung lực căn bản đối với sự phát triển của ngành du lịch. Đối với phân khúc du lịch văn hóa, không gian số không đơn thuần dừng lại ở vai trò công cụ tiếp thị, quảng bá điểm đến hay nâng cao trải nghiệm thụ cảm của du khách, mà thực chất đã trở thành một môi trường văn hóa mới – nơi diễn ra quá trình tái biểu đạt, chuyển dịch và lan tỏa các giá trị di sản trong đời sống công chúng.

Tuy nhiên, sự giao thoa giữa truyền thông nền tảng và khai thác di sản cũng làm nảy sinh nhiều nghịch lý học thuật và thách thức chính sách cấp thiết: nguy cơ biến dạng tính chân thực và tính toàn vẹn của ký ức đô thị - văn hóa truyền thống trước áp lực thị trường hóa; sự tham gia và quyền lợi của chủ thể văn hóa bản địa; cùng bài toán cân bằng sinh thái giữa bảo tồn thích ứng và khai thác kinh tế di sản theo hướng bền vững. Trước yêu cầu thực tiễn và tính bức thiết về mặt lý luận đó, tọa đàm được tổ chức nhằm nhận diện toàn diện các chiều kích tác động của công nghệ số lên hệ sinh thái du lịch văn hóa hiện nay. Về phía lãnh đạo Viện, tọa đàm vinh dự đón tiếp TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên - Phó Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ đến dự và chỉ đạo. Cùng tham dự và báo cáo tại toạ đàm có: TS. Huỳnh Vĩnh Phúc, ThS. Nguyễn Thị Bảo Hà, ThS. Lê Thị Huyền, ThS. Phạm Thị Mỹ Trinh…

Mở đầu tọa đàm, các đại biểu cùng xem đoạn phim tài liệu “Công nghệ đánh thức di sản” do Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) thực hiện, phát sóng trên kênh VTV5 ngày 1/10/2026. Đoạn phim giới thiệu những cách thức ứng dụng công nghệ số trong phát huy giá trị di sản, tiêu biểu là hình thức trải nghiệm tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Tại khu bia Tiến sĩ, du khách có thể tương tác với một “người dẫn chuyện” đặc biệt – “Cụ Rùa AI”, có khả năng tương tác và giải đáp trực tiếp các câu hỏi liên quan đến di sản. Đây là một trong những trải nghiệm thuộc tour đêm “Tinh hoa Đạo học”, cho thấy cách thức lịch sử và văn hóa đang được truyền tải bằng ngôn ngữ số, góp phần mở rộng phương thức tiếp cận di sản đối với công chúng.

Tiếp đó, tọa đàm tập trung trao đổi các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến mối quan hệ giữa truyền thông số, du lịch văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Bốn tham luận được trình bày tại tọa đàm đã tiếp cận chủ đề từ nhiều góc độ khác nhau, qua đó làm rõ những cơ hội cũng như thách thức đặt ra trong quá trình ứng dụng công nghệ số vào hoạt động du lịch và truyền thông văn hóa. Tham luận của TS. Nguyễn Thị Trúc Bạch với chủ đề “Di sản đô thị trong không gian số: Thực hành “check-in” và thách thức bảo tồn tính chân thực (Nghiên cứu trường hợp Chợ Bến Thành – Thành phố Hồ Chí Minh)” tập trung phân tích sự thay đổi trong cách thức công chúng tiếp cận và tương tác với di sản đô thị trong bối cảnh chuyển đổi số. Theo nghiên cứu, Chợ Bến Thành đang có xu hướng dịch chuyển từ một không gian giao thương sống động trở thành một “phông nền thị giác” cho các thực hành “check-in” trên mạng xã hội. Điều này tạo ra một nghịch lý giữa hình ảnh được kiến tạo trong không gian số và thực tại vật lý của di sản. Những giá trị của “tính chân thực sống”, thể hiện qua hoạt động giao thương, ẩm thực và tương tác cộng đồng, có nguy cơ bị giản lược, thậm chí “phẳng hóa” trong quá trình truyền thông trên nền tảng số. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy các tiểu thương không hoàn toàn bị động trước sự thay đổi này mà đang từng bước chủ động thích ứng thông qua mô hình cộng sinh số, biến áp lực từ truyền thông thành cơ hội quảng bá và tái định vị vai trò của cộng đồng trong việc tạo dựng và duy trì giá trị di sản. Từ đó, tham luận đề xuất chuyển từ hình thức “check-in thị giác” đơn thuần sang các trải nghiệm tương tác số đa chiều như AR, QR và kể chuyện di sản. Đây được xem là hướng tiếp cận nhằm dung hòa giữa nhu cầu thể hiện cá nhân của du khách trên không gian số với yêu cầu bảo tồn bền vững “hồn nơi chốn” của Chợ Bến Thành.

Với tham luận “Vai trò của TikTok và Instagram trong quảng bá và kiến tạo hình ảnh du lịch TP.HCM”, ThS. Nguyễn Thị Bảo Hà tập trung phân tích vai trò của các nền tảng mạng xã hội trong việc hình thành và lan tỏa hình ảnh du lịch Thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu chỉ ra rằng hình ảnh du lịch Thành phố Hồ Chí Minh trên TikTok và Instagram hiện có xu hướng ưu tiên thẩm mỹ thị giác, cảnh quan kiến trúc và nhu cầu “check-in”. Điều này góp phần làm cho các di sản văn hóa được “nhìn thấy” nhiều hơn, nhưng chưa chắc đã giúp công chúng “hiểu” sâu hơn về giá trị lịch sử và văn hóa của di sản. Từ thực trạng trên, tham luận cảnh báo nguy cơ giản lược giá trị văn hóa trong quá trình sản xuất và lan truyền các nội dung ngắn trên mạng xã hội. Để khắc phục, nghiên cứu đề xuất tăng cường sự kết nối giữa nhà sáng tạo nội dung, các thiết chế văn hóa và cơ quan quản lý du lịch, đồng thời bổ sung thông tin và ngữ cảnh lịch sử chính xác vào các sản phẩm truyền thông số. Việc kết hợp giữa nội dung văn hóa có chiều sâu với các công nghệ số được xem là giải pháp quan trọng nhằm hướng tới phát triển truyền thông văn hóa bền vững.

Tham luận “Chuyển đổi số trong phát triển du lịch hiện nay: Dưới góc nhìn di sản văn hóa” của ThS. Phạm Thị Mỹ Trinh nhấn mạnh vai trò ngày càng quan trọng của chuyển đổi số đối với phát triển kinh tế – xã hội nói chung và ngành du lịch nói riêng. Theo tham luận, du lịch là một trong những lĩnh vực có khả năng tiếp nhận và ứng dụng mạnh mẽ các thành tựu của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và dữ liệu số. Đối với Việt Nam, chuyển đổi số trong du lịch không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, quảng bá điểm đến, cung cấp dịch vụ và cải thiện trải nghiệm của du khách, mà còn gắn với yêu cầu bảo tồn, phát huy và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa. Trên cơ sở đó, tham luận đề xuất một số định hướng nhằm khai thác dữ liệu di sản như một nguồn lực cho phát triển du lịch theo hướng thông minh, sáng tạo và bền vững, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa mục tiêu phát triển du lịch với yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa.

Tham luận “Du lịch sáng tạo – hướng tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản” tập trung làm rõ vai trò của du lịch sáng tạo trong việc chuyển hóa các giá trị di sản thành nguồn lực của công nghiệp sáng tạo, trong đó con người văn hóa, cộng đồng địa phương và bản sắc văn hóa trở thành những yếu tố trung tâm của trải nghiệm du lịch. Du khách không chỉ là đối tượng tiếp nhận các giá trị di sản mà còn có thể tham gia trực tiếp vào quá trình trải nghiệm, tương tác và sáng tạo các sản phẩm văn hóa. Qua đó, du lịch sáng tạo có khả năng tạo ra những phương thức mới để cộng đồng tham gia vào quá trình bảo tồn, phát huy và lan tỏa giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Tại phiên thảo luận, các nhà khoa học và đại biểu tham dự đã tập trung phân tích những bình diện lý luận và thực tiễn nảy sinh trong tiến trình số hóa, diễn giải và lan tỏa các giá trị văn hóa trên các nền tảng truyền thông mới. Trọng tâm của các trao đổi xoay quanh mối tương quan biện chứng giữa tính hấp dẫn thị giác, khả năng tương tác của truyền thông số với nguyên tắc cốt lõi: bảo đảm tính chính xác lịch sử, tính toàn vẹn và tính chân thực của di sản.

Phát biểu chỉ đạo và định hướng học thuật tại tọa đàm, TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên – Phó Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ nhấn mạnh hiện tượng đáng quan ngại trong bối cảnh đương đại là nguy cơ “công nghệ hóa quá mức” đối với di sản văn hóa. Trong nhiều trường hợp, quá trình sản xuất nội dung truyền thông số có biểu hiện bị dẫn dắt bởi thuật toán nền tảng, tư duy chạy theo lưu lượng truy cập và sự thị hiếu hóa nhằm tối ưu hóa tính giật gân, hấp dẫn công chúng. Dù phương thức tiếp cận này mang lại hiệu ứng lan tỏa nhanh và sức hút thị giác sinh động tức thời, song lại tiềm ẩn rủi ro làm méo mó, phi thực thể hóa hoặc sai lệch nghiêm trọng các dữ liệu văn hóa - lịch sử gốc. Từ góc độ quản trị tri thức và thực hành bảo tồn thích ứng, TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên lưu ý giới nghiên cứu cần khẩn trương đề xuất các cơ chế kiểm soát chất lượng nội dung số, thiết lập các bộ chỉ số đánh giá và chuẩn mực chuyên môn chặt chẽ nhằm duy trì giá trị nguyên bản, tính chân xác khoa học của di sản trong suốt chu trình số hóa và truyền thông đại chúng.

Tiếp nối định hướng trên, các ý kiến trao đổi của các nghiên cứu viên đã làm rõ tính chất hai mặt của quá trình số hóa đối với hệ sinh thái du lịch văn hóa: Về mặt cơ hội: Truyền thông số tạo lập không gian mở cho việc dân chủ hóa khả năng tiếp cận di sản, cá nhân hóa trải nghiệm du khách và khơi thông các nguồn lực sáng tạo trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa. Về mặt thách thức và giới hạn đạo đức học thuật: Đòi hỏi việc tích hợp công nghệ phải đặt trong một trật tự cân bằng hài hòa giữa đổi mới sáng tạo, thị hiếu công chúng với tinh thần trách nhiệm bảo vệ tính nguyên vẹn của văn hóa bản địa, tránh biến không gian di sản thành những phông nền trình diễn thuần túy phục vụ thương mại hóa.

Tổng kết tọa đàm, TS. Nguyễn Thị Trúc Bạch ghi nhận và đánh giá cao các đóng góp học thuật nghiêm túc của các cán bộ nghiên cứu. Tọa đàm không chỉ là diễn đàn học thuật nội bộ có ý nghĩa thiết thực nhằm chia sẻ các kết quả khảo sát thực địa, phương pháp tiếp cận định tính và kinh nghiệm ứng dụng công nghệ, mà còn mở ra những khoảng trống nghiên cứu mang tính liên ngành sâu sắc giữa Nghiên cứu Văn hóa, Truyền thông số và Kinh tế Di sản bền vững.

Sự kiện đã khép lại thành công với những khuyến nghị gợi mở quan trọng, đặt nền móng cho các đề tài, công trình nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo của Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa và Hội nhập và Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn cho công tác tư vấn chính sách phát triển công nghiệp văn hóa và quản trị chuyển đổi số tại khu vực Nam Bộ trong giai đoạn mới./.