Về phía khách mời, có sự tham dự của Đại sứ, PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn, Học viện Ngoại giao; PGS.TS. Nguyễn Chí Hiếu, Học viện Báo chí và Tuyên truyền; TS. Lý Hoàng Mai, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới; TS. Quách Thị Huệ, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi; cùng đông đảo cán bộ nghiên cứu đến từ Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi và Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới.

Về phía Viện Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ, có sự hiện diện của TS. Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng; PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu EU; TS. Vũ Thụy Trang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Nga và SNG; TS. Nguyễn Lan Hương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ và Canada; TS. Lê Thị Vân Nga, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ Latinh; TS. Nguyễn Ngọc Mạnh, Phó Tổng Biên tập phụ trách Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu và Châu Mỹ; TS. Nghiêm Tuấn Hùng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và An ninh quốc tế; cùng toàn thể cán bộ nghiên cứu của Viện.

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, TS. Nguyễn Thị Oanh chỉ ra trong thời đại Internet, dữ liệu, mạng lưới và các nền tảng số ngày càng trở thành những nguồn lực có giá trị đặc biệt. Công nghệ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả của các hoạt động kinh tế, mà còn có khả năng làm thay đổi cách thức tổ chức sản xuất, phân phối giá trị và tái cấu trúc các quan hệ kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số nổi lên như một vấn đề quan trọng cần được nghiên cứu từ góc độ kinh tế chính trị. Nghiên cứu về Hoa Kỳ - quốc gia có lợi thế về các lĩnh vực này có ý nghĩa đặc biệt. Sự phát triển chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số của Hoa Kỳ nên được xem xét như một mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ và là một sự biến đổi trong phương thức tổ chức sản xuất, cũng như sự vận động của các quan hệ kinh tế - xã hội trong chủ nghĩa tư bản hiện đại.

Mở đầu phiên tham luận, TS. Lý Hoàng Mai chỉ ra mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất ngày càng mang tính xã hội hóa cao với quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất. Điều này là mâu thuẫn cơ bản của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Trong quá trình vận động, mâu thuẫn này không chỉ tạo ra những biến đổi trong cấu trúc kinh tế - xã hội của chủ nghĩa tư bản mà còn là nguồn gốc của các cuộc khủng hoảng kinh tế định kỳ. Đồng thời, nó cũng đặt ra yêu cầu khách quan cho chủ nghĩa tư bản phải điều chỉnh và cải cách quan hệ sản xuất cho phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất mới. Vì vậy, việc nhận thức đúng và hiểu rõ được bản chất của mâu thuẫn này có ý nghĩa quan trọng trong việc lý giải sự vận động và xu hướng phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử.

Trong tham luận của PGS.TS Nguyễn Chí Hiếu, chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số Hoa Kỳ đánh dấu một giai đoạn phát triển mới khi công nghệ số, trở thành cơ sở chung của tích lũy, tổ chức lao động và thực thi quyền lực. Dữ liệu, nền tảng, thuật toán, công nghệ đám mây và trí tuệ nhân tạo làm tăng năng suất, mở rộng năng lực phối hợp và tạo nhiều giá trị sử dụng mới. Đồng thời, chúng cho phép tư bản kiểm soát các “điểm nút” của đời sống kinh tế - xã hội, mở rộng hàng hóa hóa sang dữ liệu và thu hút sự quan tâm của xã hội, tăng khả năng giám sát và củng cố quyền lực của tài sản trí tuệ. Các mâu thuẫn mới không phủ định quy luật vận động cơ bản, vốn có của chủ nghĩa tư bản. Chúng là sự phát triển cụ thể của mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất mang tính xã hội hóa ngày càng cao với hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, trong điều kiện không gian sản xuất đã mở rộng từ nhà máy sang nền tảng số và đời sống kết nối trên bình diện toàn cầu.

Phân tích của TS. Nghiêm Tuấn Hùng cho thấy tác động của nền tảng số đến quyền lực Hoa Kỳ diễn ra đồng thời trong bốn cấu trúc. Trong cấu trúc sản xuất, doanh nghiệp Hoa Kỳ nắm giữ nhiều tầng giá trị cao, từ đám mây, phần mềm, hệ điều hành và nền tảng thị trường đến thiết kế chip và AI. Trong cấu trúc tài chính, vốn mạo hiểm, thị trường vốn và đồng USD hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng nhanh, đầu tư lớn và duy trì ưu thế mạng lưới. Trong cấu trúc tri thức, dữ liệu, thuật toán, tiêu chuẩn và AI định hình khả năng hiển thị, tương thích và tiếp cận tri thức. Trong cấu trúc an ninh, bán dẫn, dữ liệu, hạ tầng đám mây và kiểm soát xuất khẩu biến công nghệ thành nguồn lực địa chiến lược.

Trong phiên thảo luận của Tọa đàm, nhiều ý kiến bình luận chuyên sâu đã được ghi nhận. PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn bình luận chủ nghĩa tư bản số thực chất là bước phát triển cao hơn của chủ nghĩa tư bản truyền thống. Dù kinh tế thị trường là sản phẩm của văn minh nhân loại, phương thức sở hữu và tư liệu sản xuất hiện nay đã thay đổi khác trước rất nhiều. Tuy nhiên, bản chất cốt lõi của hệ thống này vẫn không hề thay đổi. Đó là không ngừng bóc lột và tham vọng chiếm đoạt khối lượng giá trị thặng dư ngày càng lớn. Mục đích của sự bành trướng này đang hướng tới việc hình thành chủ nghĩa đế quốc kỹ thuật số, dùng công nghệ để khống chế các quốc gia khác. Hệ quả tất yếu là một cục diện toàn cầu phân cực vô cùng phức tạp, nổi bật nhất là sự va chạm gay gắt về bản chất giữa chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số Mỹ và Trung Quốc.

Theo nhận định từ TS. Quách Thị Huệ, sự trỗi dậy của các tập đoàn khổng lồ tại các nước phát triển đã tạo nên tư bản kỹ thuật số. Đây là một mô hình mới nhưng bản chất không hề thay đổi. Trước bối cảnh đó, Việt Nam đang duy trì trạng thái vừa tồn tại vừa hợp tác dù thường nằm ở thế yếu. Thực tế này đòi hỏi chúng ta phải giải quyết tốt bài toán “vừa hợp tác, vừa đấu tranh”. Dù tiếp tục lĩnh hội và hợp tác chuyển giao khoa học công nghệ cụ thể, Việt Nam bắt buộc phải từng bước nâng cao năng lực tự chủ. Công nghệ số không thể được coi là một công cụ độc lập, riêng lẻ mà phải được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ, hữu cơ với hệ sinh thái điện toán và dữ liệu. Trong toàn bộ tiến trình này, yếu tố an ninh phải luôn được đặt lên hàng đầu. Việc bảo đảm an ninh con người, an ninh mạng và an ninh dữ liệu chính là một trong các điều kiện để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho an ninh quốc gia.

Phát biểu bế mạc, TS. Nguyễn Cao Đức đánh giá cao các nội dung đóng góp tâm huyết của các chuyên gia và nhà khoa học. Từ các tham luận và trao đổi tại Tọa đàm, Ban Chủ nhiệm đề tài đã thu nhận được nhiều ý kiến chuyên sâu, đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện nhiệm vụ nghiên cứu, cũng như công tác tham mưu chính sách đối ngoại trong kỷ nguyên số./.