Ngày 13/8/2026 , tại Hội trường Viện Khảo cổ học, Viện Khảo cổ học đã tổ chức Tọa đàm khoa học “Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật hợp tác và chỉnh lý di tích, di vật di chỉ Mái đá Đồng Vành (xã Cẩm Thạch, tỉnh Thanh Hóa), năm 2025-2026” trong khuôn khổ Chương trình hợp tác nghiên cứu giữa Viện Khảo cổ học trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam với Khoa Lịch sử & Di sản văn hóa, Đại học Hạ Môn, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc và Viện Khảo cổ học & Bảo vệ di tích tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc ký kết ngày 25/01/2024.

Tại tọa đàm, TS. Deng Wanwen (Đặng Uyển Văn), Viện Lịch sử và Di sản văn hóa, Đại học Hạ Môn, Trung Quốc đã trình bày những kết quả bước đầu của quá trình khai quật, chỉnh lý và nghiên cứu di tích Mái đá Đồng Vành trong khuôn khổ chương trình hợp tác khảo cổ học giữa Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) với Đại học Hạ Môn và Viện Khảo cổ học & Bảo vệ di tích Quảng Tây, Trung Quốc. Chương trình hướng tới tăng cường nghiên cứu văn hóa Hòa Bình, làm rõ hơn đời sống của cư dân tiền sử trong bối cảnh biến đổi môi trường giai đoạn cuối Pleistocene - đầu Holocene, đồng thời thúc đẩy trao đổi học thuật và phương pháp nghiên cứu giữa các nhà khảo cổ học Việt Nam và Trung Quốc.

TS. Deng Wanwen (Đặng Uyển Văn) trình bày báo cáo tại tọa đàm - Ảnh: Đỗ Thị Hồng Nhung 

Kết quả qua các đợt khai quật cho thấy Mái đá Đồng Vành là một di chỉ tiền sử có tầng văn hóa dày, được bảo tồn tương đối tốt và có tiềm năng nghiên cứu lâu dài. Địa tầng hiện đã xác định nhiều lớp trầm tích chứa di tồn văn hóa thuộc các giai đoạn sớm, muộn khác nhau. Các dấu tích và di vật cho thấy đây từng là không gian cư trú, chế tác công cụ và mai táng người chết của cộng đồng cư dân tiền sử. Sưu tập công cụ đá mang nhiều đặc trưng gần gũi với kỹ nghệ Hòa Bình, qua đó góp phần bổ sung nguồn tư liệu quan trọng cho nghiên cứu văn hóa Hòa Bình ở miền Tây Thanh Hóa cũng như trong không gian rộng hơn của Bắc Việt Nam và khu vực.

Một trong những phát hiện đáng chú ý của đợt khai quật thứ hai, tiến hành từ 22/12/2025 đến 10/01/2026, là việc phát hiện hai di tích mộ táng M1 và M2. Mộ M1 có di cốt còn khá nguyên vẹn, được chôn trong tư thế nằm nghiêng co – kiểu táng thức phổ biến trong một số văn hóa tiền sử như Hòa Bình, Bắc Sơn, Đa Bút và Quỳnh Văn. Tại mộ M2, di cốt bị vỡ nhiều nhưng vẫn có thể nhận biết một phần tư thế giải phẫu; đáng chú ý, nhiều phần di cốt có dấu vết cháy đen, xung quanh có đất cháy và các mảng tro kết vón, đặt ra vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về khả năng liên quan đến hiện tượng hỏa táng.

Đoàn khai quật và cán bộ Sở VHTTDL Thanh Hóa tại địa điểm khai quật - Ảnh: Nguyễn Gia Đối và đoàn khai quật

Gần khu vực mộ M2, đoàn khai quật còn phát hiện một khu vực đất cháy đỏ, lẫn tro than, có khả năng là di tích bếp lửa. Bên cạnh đó là số lượng khá lớn di cốt động vật, gồm xương thú, bò sát, vỏ ốc suối, ốc núi, trai, trùng trục, càng cua đá…, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu môi trường sinh thái và phương thức khai thác nguồn thức ăn của cư dân tiền sử.

Về di vật, trong địa tầng nguyên vẹn đã phát hiện hơn 1.000 mẫu, trong đó phần lớn là mảnh tước, cùng các công cụ cuội ghè đẽo, công cụ mảnh tước, công cụ xương, công cụ từ vỏ nhuyễn thể và thổ hoàng. Ngoài ra, khoảng 200 hiện vật được phát hiện trên bề mặt gồm các loại công cụ chopper, công cụ ghè một mặt kiểu Sumatralith, công cụ ghè hai mặt, phác vật rìu, công cụ mảnh cuội bổ, hạch đá, chày, hòn ghè…

Những kết quả bước đầu cho thấy Mái đá Đồng Vành lưu giữ nguồn tư liệu có giá trị trong việc nghiên cứu kỹ thuật chế tác công cụ, phương thức cư trú và kiếm sống, đời sống tinh thần, táng thức cũng như sự thích ứng của con người với những biến đổi về môi trường và khí hậu trong giai đoạn cuối Pleistocene – đầu Holocene. Tính chất của di chỉ được nhận định là khá gần gũi với văn hóa Hòa Bình.

Một số loại hình hiện vật từ cuộc khai quật - Ảnh: Nguyễn Gia Đối và đoàn khai quật

Tọa đàm góp phần giới thiệu, trao đổi những tư liệu mới thu được từ chương trình khai quật hợp tác Việt Nam - Trung Quốc, qua đó mở ra những hướng nghiên cứu sâu hơn về Mái đá Đồng Vành nói riêng và tiền sử khu vực miền Tây Thanh Hóa nói chung. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy sự cần thiết của việc tiếp tục khai quật, nghiên cứu liên ngành và có giải pháp bảo vệ di tích, trong bối cảnh khu vực mái đá đang chịu tác động của hiện tượng sụt lún và xói lở do nước lũ.