An ninh khu vực bước vào giai đoạn tái định hình

Diễn biến nổi bật nhất trong nửa đầu năm 2026 là cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Mỹ, Israel và Iran – sự kiện được nhiều chuyên gia đánh giá là biến động an ninh quan trọng nhất của Trung Đông kể từ sau Chiến tranh Iraq năm 2003. Khác với các giai đoạn trước, khi cạnh tranh giữa Iran và Israel chủ yếu diễn ra thông qua các lực lượng ủy nhiệm tại Syria, Lebanon, Iraq và Yemen, cuộc khủng hoảng năm 2026 đã phát triển thành đối đầu quân sự trực tiếp giữa các chủ thể trung tâm của cấu trúc an ninh khu vực (UK House of Commons Library, 2026).

Tác động lớn nhất của cuộc chiến không chỉ nằm ở các hoạt động quân sự mà còn ở sự thay đổi nhận thức chiến lược của các quốc gia Trung Đông. Sự đan xen ngày càng chặt chẽ giữa các điểm nóng địa chính trị đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ trạng thái tồn tại song song của các cuộc khủng hoảng sang một môi trường an ninh khu vực có mức độ phụ thuộc lẫn nhau cao. Trong bối cảnh đó, những biến động tại Iran, Israel hay Vùng Vịnh không còn mang ý nghĩa cục bộ mà có thể nhanh chóng tạo ra các tác động lan tỏa, tái định hình tương quan chính trị, an ninh và kinh tế trên phạm vi toàn Trung Đông (ACLED, 2026; Chatham House, 2026).

Song song với cuộc đối đầu Mỹ – Israel – Iran, chiến sự Gaza tiếp tục kéo dài sang năm thứ ba và chuyển dần từ một cuộc xung đột quân sự sang một cuộc khủng hoảng chính trị – nhân đạo kéo dài. Tình trạng mất an ninh lương thực, thiếu hụt dịch vụ y tế, khủng hoảng người di dời và suy giảm điều kiện sống tại Gaza tiếp tục là một trong những thách thức nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới hiện nay. Đồng thời, cuộc chiến cũng làm chậm đáng kể tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các quốc gia Arab, qua đó tái khẳng định vị trí trung tâm của vấn đề Palestine trong đời sống chính trị và nhận thức xã hội của thế giới Arab (Middle East Institute, 2025; International Crisis Group, 2026).

Kinh tế khu vực chịu sức ép từ xung đột và gián đoạn năng lượng

Bất ổn an ninh đã nhanh chóng chuyển hóa thành những thách thức kinh tế hiện hữu. Theo dự báo của Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tăng trưởng kinh tế khu vực MENAAP năm 2026 chỉ đạt khoảng 1,8%, giảm mạnh so với mức 4,0% của năm 2025. Đối với nhóm các quốc gia GCC, tăng trưởng được dự báo giảm từ 4,4% xuống còn khoảng 1,3% (World Bank, 2026; IMF, 2026).

Nguyên nhân trực tiếp đến từ sự gián đoạn hoạt động vận tải và xuất khẩu năng lượng tại eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu. Việc lưu lượng tàu chở dầu qua Hormuz giảm mạnh sau khi xung đột bùng phát đã tạo ra cú sốc đối với thị trường năng lượng thế giới, đẩy giá dầu Brent vượt ngưỡng 100 USD/thùng và làm gia tăng đáng kể chi phí vận tải, logistics cũng như rủi ro lạm phát toàn cầu (IMF, 2026; PwC, 2026).

Tác động của cú sốc năng lượng diễn ra không đồng đều giữa các quốc gia. Trong khi các nước xuất khẩu dầu như Saudi Arabia, UAE, Kuwait và Qatar được hưởng lợi nhất định từ giá dầu tăng cao, các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng như Ai Cập và Jordan lại phải đối mặt với áp lực lạm phát, gia tăng chi phí nhập khẩu và suy giảm du lịch. Đáng chú ý, Iran được dự báo là quốc gia chịu tác động nghiêm trọng nhất với mức điều chỉnh lạm phát tăng thêm 13,7 điểm phần trăm – cao nhất khu vực (IMF Middle East and Central Asia Department, 2026).

Không chỉ ảnh hưởng đến tăng trưởng và lạm phát, cuộc khủng hoảng năm 2026 còn gây ra một trong những cú sốc chuỗi cung ứng nghiêm trọng nhất kể từ sau đại dịch COVID-19. Hoạt động hàng không, logistics và tái xuất hàng hóa tại các trung tâm trung chuyển lớn của GCC suy giảm đáng kể, qua đó cho thấy mức độ phụ thuộc của nền kinh tế toàn cầu vào các tuyến vận tải chiến lược tại Trung Đông (World Bank, 2026; PwC, 2026).

Văn hóa nổi lên như một nguồn lực chiến lược

Bên cạnh những thách thức về an ninh và kinh tế, lĩnh vực văn hóa tiếp tục khẳng định vai trò ngày càng quan trọng trong chiến lược phát triển của các quốc gia Trung Đông. Trong bối cảnh xung đột kéo dài tại Gaza, Syria và Lebanon, công tác bảo tồn di sản văn hóa không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ các giá trị lịch sử mà còn trở thành một phần của quá trình phục hồi cộng đồng, củng cố bản sắc dân tộc và thúc đẩy hòa giải xã hội (UNESCO, 2026a; United Nations Office at Geneva, 2026).

Đáng chú ý, nhiều quốc gia vùng Vịnh đang coi công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo là động lực mới cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng hậu dầu mỏ. Thông qua các chương trình như Vision 2030 của Saudi Arabia, Chiến lược Kinh tế sáng tạo của UAE hay các dự án bảo tàng và nghệ thuật quy mô lớn của Qatar, văn hóa ngày càng được tích hợp vào chiến lược phát triển kinh tế quốc gia, góp phần thu hút đầu tư, phát triển du lịch và nâng cao sức mạnh mềm (UNCTAD, 2024; Almakaty, 2025; UNESCO, 2024).

Song song với đó, ngoại giao văn hóa và chuyển đổi số đang mở ra những không gian phát triển mới cho khu vực. Các dự án số hóa di sản, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong bảo tồn văn hóa, phát triển bảo tàng số và thúc đẩy sáng tạo nội dung trên các nền tảng trực tuyến đang góp phần mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa, đồng thời gia tăng ảnh hưởng quốc tế của các quốc gia Trung Đông (UNESCO, 2024; Ochai, 2022).

Triển vọng nửa cuối năm 2026

Nhìn tổng thể, Trung Đông trong nửa đầu năm 2026 tiếp tục vận động dưới tác động đan xen của cạnh tranh quyền lực, bất ổn an ninh và nhu cầu phát triển kinh tế. Dù nguy cơ bùng phát một cuộc chiến tranh khu vực toàn diện chưa phải là kịch bản có xác suất cao nhất, các nguyên nhân cốt lõi của những cuộc khủng hoảng hiện nay vẫn chưa được giải quyết. Cuộc đối đầu Mỹ – Israel – Iran, hồ sơ Gaza, những thách thức tại Syria và Lebanon cùng với các rủi ro đối với an ninh năng lượng sẽ tiếp tục là những biến số quan trọng định hình cục diện khu vực trong thời gian tới (International Crisis Group, 2026; OCHA, 2026). Trong bối cảnh đó, xu hướng nổi bật nhất của Trung Đông là duy trì trạng thái “cạnh tranh và bất ổn có kiểm soát”, trong đó các quốc gia vừa tìm cách hạn chế nguy cơ xung đột lan rộng, vừa nỗ lực bảo đảm môi trường ổn định cần thiết cho các chương trình phát triển dài hạn. Đây nhiều khả năng sẽ tiếp tục là đặc trưng cơ bản của Trung Đông trong những tháng cuối năm 2026.

Tài liệu tham khảo

 ACLED. (2026). Middle East overview: April 2026.

Almakaty.S.S. (2025). Preserving and Promoting Saudi Heritage Nationally and Globally: The Role of the Saudi Heritage Commission. Journal of Ecohumanism 4(1).  DOI:10.62754/joe.v4i1.5935

Carnegie Middle East Center. (2026). Syria’s post-conflict governance challenges and regional implications. Beirut: Carnegie Middle East Center.

Chatham House. (2026). US–Israel strikes on Iran: What next for the Middle East? Chatham House.

International Crisis Group. (2026). CrisisWatch: Israel/Palestine and regional spillover risks. International Crisis Group.

International Crisis Group. (2026). CrisisWatch: Middle East and North Africa. International Crisis Group.

International Crisis Group. (2026). Lebanon: State fragility and regional pressures. International Crisis Group.

International Crisis Group. (2026). Preventing further escalation in Syria’s North-East. International Crisis Group.

International Institute for Strategic Studies. (2026). A new Middle Eastern quadrilateral is taking shape. International Institute for Strategic Studies.

International Institute for Strategic Studies. (2026). The war against Iran. Survival.

International Monetary Fund (IMF). (2026). Regional economic outlook: Middle East and Central Asia. Washington, DC: International Monetary Fund.

IMF Middle East and Central Asia Department. (2026). Economic impact assessment of the 2026 Middle East conflict. Washington, DC: International Monetary Fund.

Middle East Institute. (2025). Unfinished business will drive the Mideast agenda in 2026. Middle East Institute.

Ojoma Ochai. (2022).  New opportunities and challenges for inclusive cultural and creative industries in the digital environment. http://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380495

PricewaterhouseCoopers (PwC). (2026). Global economic implications of Middle East supply chain disruptions. London: PwC.

The Soufan Center. (2026). Middle East forecast for 2026. The Soufan Center.

UK House of Commons Library. (2026). Israel/US–Iran conflict 2026: Background and UK response. UK House of Commons Library.

United Nations Office at Geneva. (2026). UNESCO grants “enhanced protection” to cultural heritage sites in the Middle East. http://www.ungeneva.org/en/news-media/new/2026/04/117744/unesco-grants-enhanced-protection-cultural-heritage-sites-middle.

UNCTAD. (2024). Creative Economy Outlook 2024. https://unctad.org/system/files/official-document/ditctsce2024d2_en.pdf

UNESCO. (2024). National and Local Cultural and Creative Industries Strategies. https://www.unesco.org/creativity/en/policy-monitoring-platform/national-and-local-cultural-and-creative-industries-strategies

UNESCO. (2026a). Middle East: UNESCO Deploys First Emergency Measures amid Escalating Violence. http://unesco.org/en/articles/middle-east-unesco-deploys-first-emergency-measures-amid-escalating-violence.

World Bank. (2026). Middle East and North Africa economic update 2026. Washington, DC: World Bank.