Tọa đàm do TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm và đồng chí Nguyễn Thị Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai đồng chủ trì với sự tham dự của đại diện lãnh đạo các ban chức năng của Viện Hàn lâm; lãnh đạo Viện Khảo cổ học; lãnh đạo Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Hội Khảo cổ học Việt Nam cùng sự tham dự đông đảo các giáo sư, chuyên gia, nhà khoa học trong lĩnh vực khảo cổ học, địa chất, lịch sử, văn hóa và đại diện các sở, ngành của tỉnh Gia Lai.

Phát biểu khai mạc, TS. Đặng Xuân Thanh nhấn mạnh, Tọa đàm không chỉ dừng lại ở việc góp ý hoàn thiện một dự thảo chương trình nghiên cứu, mà còn tạo bước chuyển mới trong quá trình nghiên cứu, khai quật, bảo tồn và phát huy giá trị Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê sau hơn một thập niên triển khai, những kết quả nghiên cứu đạt được từ năm 2014 đến nay là chứng minh khẳng định đây là một phát hiện khảo cổ học có tầm vóc lớn, song cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn, bài bản hơn với cách tiếp cận liên ngành và quy mô tương xứng với giá trị của di sản.

Khẳng định giá trị đặc biệt của một di sản mang tầm quốc gia và quốc tế

Trao đổi tại Tọa đàm, các đại biểu đánh giá, hệ thống di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê là một trong những phát hiện khảo cổ học quan trọng nhất của Việt Nam trong nhiều thập niên qua. Từ năm 2014 đến năm 2019, Viện Khảo cổ học (thuộc Viện Hàn lâm) phối hợp với các nhà khoa học Việt Nam và Liên bang Nga đã tiến hành khai quật 4 trong tổng số 25 địa điểm khảo cổ, phát hiện hàng nghìn hiện vật đá ghè hai mặt cùng nhiều dấu tích cư trú của người tiền sử, bước đầu xác định niên đại khoảng 80 vạn năm. Những kết quả này đã tạo tiếng vang lớn trong giới khảo cổ học quốc tế, mở ra nhiều nhận thức mới về tiến trình phát triển của loài người ở khu vực Đông Nam Á.

Theo dự thảo Chương trình nghiên cứu tổng thể do UBND tỉnh Gia Lai xây dựng, di tích không chỉ có giá trị nổi bật về khảo cổ học mà còn chứa đựng những bằng chứng quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử hình thành con người, môi trường cổ, địa chất, khí hậu, sinh thái và sự phát triển văn hóa tiền sử. Đây được xem là cơ sở quan trọng để hướng tới xây dựng hồ sơ đề cử Di sản văn hóa thế giới trong tương lai.

Tại tọa đàm, đồng chí Nguyễn Thị Thanh Lịch cho biết, địa phương xác định việc xây dựng Chương trình nghiên cứu tổng thể không chỉ nhằm thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ mà còn xuất phát từ nhận thức sâu sắc về giá trị đặc biệt của di tích. Trong những năm qua, tỉnh Gia Lai đã chủ động khoanh vùng bảo vệ hơn 100 ha khu vực di tích, hoàn thiện hạ tầng giao thông phục vụ nghiên cứu, lưu giữ hơn 8.000 hiện vật khảo cổ và từng bước xây dựng các điều kiện cần thiết để bảo tồn lâu dài. Tuy nhiên, địa phương cũng thẳng thắn nhìn nhận, những nội dung nghiên cứu chuyên sâu, các luận cứ khoa học và định hướng xây dựng hồ sơ di sản cần có sự đồng hành của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cùng đội ngũ các nhà khoa học đầu ngành trong và ngoài nước.

Theo báo cáo, dự thảo Chương trình nghiên cứu tổng thể được xây dựng theo ba hợp phần lớn gồm: nghiên cứu tổng thể, toàn diện di tích; quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị di tích; xây dựng cơ chế, chính sách quản lý và chuẩn bị các điều kiện khoa học phục vụ việc lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới. Cấu trúc này nhận được sự quan tâm đặc biệt của các nhà khoa học, đồng thời trở thành nội dung thảo luận sôi nổi tại tọa đàm.

Các chuyên gia cho rằng, trước khi hướng tới mục tiêu xây dựng hồ sơ di sản thế giới, điều quan trọng nhất là phải xây dựng được một chương trình nghiên cứu có cơ sở khoa học vững chắc, bảo đảm tính tổng thể, toàn diện và liên ngành. Điều đó không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị của di tích An Khê trong tiến trình lịch sử nhân loại mà còn tạo nền tảng khoa học cho các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

Phát huy trí tuệ liên ngành, hướng tới xây dựng hồ sơ Di sản văn hóa thế giới

Trong không khí làm việc thẳng thắn, trách nhiệm và giàu tính học thuật, các nhà khoa học đã tập trung phân tích nhiều vấn đề cốt lõi của dự thảo Chương trình nghiên cứu tổng thể, toàn diện Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê giai đoạn 2026-2030. Các ý kiến đều thống nhất cho rằng, để tương xứng với giá trị của một quần thể di tích có niên đại thuộc sơ kỳ Đồ đá cũ, chương trình cần được xây dựng theo hướng liên ngành, huy động đồng bộ các lĩnh vực khảo cổ học, địa chất, địa mạo, cổ sinh, nhân học, khảo cổ môi trường, công nghệ xác định niên đại tuyệt đối, công nghệ số và bảo tồn di sản.

Nhiều chuyên gia đề nghị tiếp tục mở rộng phạm vi khảo sát, khai quật tại các điểm di tích đã phát hiện; đồng thời bổ sung các nội dung nghiên cứu về tiến hóa môi trường cổ, kỹ nghệ chế tác công cụ đá, sự thích nghi của cư dân tiền sử và mối liên hệ giữa An Khê với các trung tâm cư trú của người tối cổ ở châu Á. Việc đối sánh với các địa điểm khảo cổ tiêu biểu trong khu vực được đánh giá là cơ sở khoa học quan trọng nhằm khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di tích, tạo nền tảng cho quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO trong thời gian tới.

Các đại biểu cũng cho rằng, bên cạnh nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, Chương trình cần xác định rõ các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển bền vững. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư trong việc khoanh vùng bảo vệ, quản lý hiện trạng, xây dựng thiết chế trưng bày, giáo dục di sản và phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch trên cơ sở bảo đảm nguyên tắc bảo tồn nguyên gốc.

Xây dựng chương trình nghiên cứu mang tầm quốc gia, tạo nền tảng cho mục tiêu dài hạn

Phát biểu kết luận tọa đàm, TS. Đặng Xuân Thanh, đánh giá cao tinh thần trách nhiệm, những ý kiến tâm huyết, có chiều sâu khoa học của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện các cơ quan, đơn vị tham dự. Theo Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, những góp ý tại tọa đàm đã làm sáng rõ nhiều nội dung quan trọng, từ mục tiêu, phạm vi, phương pháp nghiên cứu đến cơ chế tổ chức thực hiện, tạo cơ sở để tiếp tục hoàn thiện Chương trình nghiên cứu tổng thể, toàn diện Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê giai đoạn 2026-2030.

Phó Chủ tịch Đặng Xuân Thanh nhấn mạnh, giá trị của Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê không chỉ dừng lại ở những phát hiện khảo cổ học đã được công bố, mà còn chứa đựng nhiều tiềm năng nghiên cứu chưa được giải mã. Vì vậy, chương trình nghiên cứu cần được xây dựng với tầm nhìn dài hạn, bảo đảm tính tổng thể, liên ngành và có sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành trong nước cũng như quốc tế. Chỉ khi có được hệ thống luận cứ khoa học đầy đủ, khách quan và có sức thuyết phục, mới có thể từng bước khẳng định giá trị nổi bật của di tích trên bình diện khu vực và thế giới.

Đồng chí Đặng Xuân Thanh đề nghị Viện Khảo cổ học chủ trì, phối hợp với UBND tỉnh Gia Lai và các cơ quan liên quan tiếp thu đầy đủ các ý kiến tại tọa đàm để rà soát, chỉnh sửa, hoàn thiện Chương trình nghiên cứu theo hướng khoa học, khả thi và đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Trong đó, cần xác định rõ lộ trình triển khai, nhiệm vụ của từng giai đoạn, cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và phương án huy động nguồn lực phục vụ nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị di tích.

Viện Hàn lâm với vai trò là cơ quan nghiên cứu khoa học hàng đầu của cả nước trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn sẽ đồng hành cùng tỉnh Gia Lai trong quá trình triển khai chương trình nghiên cứu, cung cấp các luận cứ khoa học phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đồng thời, tăng cường hợp tác quốc tế, huy động đội ngũ chuyên gia có uy tín tham gia nghiên cứu nhằm từng bước xây dựng hồ sơ khoa học đạt tiêu chuẩn quốc tế.

Tọa đàm khép lại nhưng mở ra một giai đoạn mới trong quá trình nghiên cứu Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê, kết quả đạt được của tọa đàm có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần hiện thực hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa; khẳng định trách nhiệm của giới khoa học trong việc làm sáng tỏ những giá trị đặc sắc của lịch sử dân tộc.

Với quyết tâm của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, UBND tỉnh Gia Lai và cộng đồng các nhà khoa học hàng đầu của cả nước, Chương trình nghiên cứu toàn diện Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê, tỉnh Gia Lai giai đoạn 2026-2030 được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di tích Rộc Tưng - Gò Đá, Đá cũ An Khê, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng hồ sơ đề cử Di sản văn hóa thế giới, đưa một trong những phát hiện khảo cổ học tiêu biểu của Việt Nam vươn tới sự ghi nhận của cộng đồng khoa học và quốc tế./.