Nghiên cứu dân tộc, tôn giáo: Góc nhìn từ Trưng bày lần thứ IX của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học
Từ nghiên cứu về các dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo đến những hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với đời sống cộng đồng, các kết quả đạt được của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học góp phần cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và thúc đẩy phát triển bền vững.
Từ hành trình nghiên cứu đến nhận diện giá trị văn hóa và
nguồn lực cộng đồng
Trong tiến trình xây dựng và phát triển đất nước, sự đa dạng
về dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa vừa là đặc điểm nổi bật của xã hội
Việt Nam, vừa tạo nên nguồn lực quan trọng cho phát triển. Nhận diện đầy đủ những
giá trị ấy, đồng thời hiểu rõ những vấn đề đang đặt ra trong đời sống cộng đồng
các dân tộc, là yêu cầu có ý nghĩa thiết thực đối với công tác nghiên cứu khoa
học xã hội và nhân văn, xây dựng và thực hiện chính sách.

Tại Trưng bày lần thứ IX, Đề án “Trưng bày thành tựu, nghiên
cứu khoa học xã hội và nhân theo chủ đề của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt
Nam”, không gian của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học đã giới thiệu hành trình
hình thành, phát triển, những thành tựu nghiên cứu nổi bật và đóng góp của các
thế hệ nhà khoa học trong lĩnh vực dân tộc học, nhân học và tôn giáo học. Qua hệ
thống hình ảnh, công trình, ấn phẩm và sản phẩm khoa học, không gian trưng bày
tái hiện quá trình tích lũy tri thức, từ những chuyến điền dã, khảo sát thực tế
đến các hoạt động hợp tác nghiên cứu và ứng dụng kết quả khoa học vào đời sống.
Điểm đáng chú ý là các nội dung trưng bày không chỉ phản ánh
chặng đường phát triển của đơn vị mà còn cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa
nghiên cứu khoa học với những vấn đề thực tiễn của đất nước. Nghiên cứu về các
dân tộc, cộng đồng quốc gia Việt Nam, tín ngưỡng và tôn giáo góp phần làm rõ đặc
điểm văn hóa, hệ giá trị và những điều kiện phát triển của từng cộng đồng; qua
đó hỗ trợ việc nhận diện, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa trong bối cảnh xã
hội không ngừng biến đổi.
Các công trình nghiên cứu được giới thiệu tại trưng bày lần thứ IX thu hút sự quan tâm tìm đọc của các bạn sinh viên đến từ các trường Đại học trên địa bàn thủ đô Hà Nội (Ảnh: Lục Mạnh Hùng, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học)
Theo định hướng được thể hiện tại Trưng bày lần thứ IX, tri
thức khoa học cần được chuyển hóa thành những giá trị cụ thể, phục vụ cộng đồng
và đóng góp cho sự phát triển của đất nước. Điều này đòi hỏi hoạt động nghiên cứu
không chỉ dừng lại ở việc mô tả, phân tích các hiện tượng xã hội mà còn phải
góp phần lý giải những vấn đề đặt ra trong thực tiễn, cung cấp cơ sở khoa học
cho việc xây dựng và thực hiện chính sách về dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo.
Đây cũng là ý nghĩa được GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung
ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn
mạnh tại Lễ khai mạc: những thành tựu nghiên cứu của Viện Dân tộc học và Tôn
giáo học không chỉ ghi dấu ấn trong mạch nguồn văn hóa quốc gia mà còn góp phần
luận giải nhiều vấn đề thực tiễn cấp thiết về dân tộc, tôn giáo hiện nay. Qua
đó, tri thức khoa học trở thành một nguồn lực quan trọng phục vụ cộng đồng và
phát triển đất nước.
Trong bối cảnh yêu cầu phát triển ngày càng gắn chặt với việc
phát huy nội lực, bảo đảm hài hòa lợi ích và củng cố sự đồng thuận xã hội,
nghiên cứu dân tộc học và tôn giáo học có vai trò quan trọng trong việc cung cấp
những hiểu biết khoa học về đặc điểm, nhu cầu, nguồn lực và những vấn đề của
các cộng đồng. Đây là cơ sở để các chính sách được xây dựng sát thực tiễn hơn,
tôn trọng sự đa dạng và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Đưa tri thức đến cộng đồng, phát huy giá trị văn hóa trong
phát triển
Một điểm nhấn của không gian trưng bày là khu vực giới thiệu
hoạt động hợp tác nghiên cứu và ứng dụng tri thức, với thông điệp “Từ tri thức
đến cộng đồng”. Thông điệp này thể hiện rõ yêu cầu gắn kết giữa nghiên cứu khoa
học với thực tiễn, để những kết quả được hình thành từ quá trình khảo sát, phân
tích và nghiên cứu không chỉ lưu lại trong các công trình chuyên môn mà còn có
thể được vận dụng, chia sẻ và phát huy trong đời sống.
Khu vực giới thiệu hoạt động hợp tác nghiên cứu và ứng dụng tri thức, với thông điệp “Từ tri thức đến cộng đồng” của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học
Trong lĩnh vực dân tộc học, nhân học, các hoạt động điền dã,
khảo sát và tiếp xúc trực tiếp với cộng đồng có ý nghĩa quan trọng đối với việc
nhận diện những giá trị văn hóa, tri thức bản địa và các nguồn lực phát triển.
Từ nền tảng đó, nghiên cứu ứng dụng có thể góp phần hỗ trợ cộng đồng bảo tồn di
sản, phát huy nghề truyền thống, nâng cao năng lực và tìm kiếm những hướng phát
triển phù hợp với điều kiện thực tế.
Tại trưng bày, hai dự án nghiên cứu ứng dụng được tài trợ bởi
Quỹ Đổi mới sáng tạo VINIF đã được Viện Dân tộc học và Tôn giáo học giới thiệu
tới công chúng. Dự án thứ nhất tập trung vào bảo tồn nghề thủ công truyền thống
gắn với phát triển du lịch tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng; dự án thứ
hai hướng tới bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống của hai dân tộc Brâu và
Rơ-măm.
Đối với dự án tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, hoạt
động nghiên cứu không chỉ dừng ở khảo sát, nhận diện giá trị của các nghề thủ
công truyền thống mà còn bao gồm tổ chức các lớp truyền dạy nghề, tập huấn kỹ
năng du lịch, xây dựng cẩm nang du lịch làng nghề và tư vấn phát triển sản phẩm
mới từ nghề truyền thống. Cách tiếp cận này cho thấy khả năng kết nối giữa tri
thức khoa học, kinh nghiệm của cộng đồng và yêu cầu phát triển sinh kế.
Sản phẩm giấy bản truyền thống của người Nùng ở Cao Bằng được giới thiệu tại không gian trưng bày của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học
Những sản phẩm giấy bản truyền thống của người Nùng ở Cao Bằng
được giới thiệu tại không gian trưng bày là một hình ảnh tiêu biểu cho giá trị
văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đằng sau chất liệu mộc mạc là tri thức
dân gian, kỹ năng thủ công và ký ức văn hóa của cộng đồng. Việc nghiên cứu, bảo
tồn và phát huy những giá trị đó không chỉ góp phần gìn giữ di sản mà còn mở ra
cơ hội kết nối văn hóa truyền thống với các hoạt động phát triển phù hợp.
Bên cạnh các dự án ứng dụng, hoạt động hợp tác quốc tế của
Viện cũng được giới thiệu như một hướng đi nhằm mở rộng tri thức và nâng cao
năng lực nghiên cứu. Những chương trình hợp tác với các tổ chức, cơ sở học thuật
như Ford Foundation, Rockefeller Foundation và Viện Harvard-Yenching đã tạo điều
kiện cho các thế hệ cán bộ tham gia đào tạo, trao đổi học thuật, tiếp cận
phương pháp nghiên cứu mới và mở rộng mạng lưới khoa học.
Sự kết hợp giữa nghiên cứu cơ bản, hợp tác học thuật và
nghiên cứu ứng dụng cho thấy yêu cầu phát triển đồng bộ năng lực khoa học: vừa
nâng cao hiểu biết về các cộng đồng và những vấn đề xã hội, vừa tìm kiếm phương
thức đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Qua đó, khoa học xã hội và nhân văn
có thể đóng góp thiết thực hơn vào quá trình bảo tồn giá trị văn hóa, phát huy
nguồn lực cộng đồng và giải quyết những vấn đề phát sinh trong quá trình phát
triển.
Phát huy những kết quả đã đạt được, yêu cầu đặt ra đối với
nghiên cứu dân tộc học và tôn giáo học là tiếp tục tăng cường tính liên ngành,
gắn nghiên cứu với thực tiễn, nâng cao năng lực phản biện, tham mưu chính sách
và dự báo sớm các vấn đề xã hội. Đồng thời, cần mở rộng việc kết nối, chia sẻ
tri thức để các kết quả nghiên cứu đến được với cơ quan hoạch định chính sách,
địa phương và cộng đồng có liên quan.
Thông qua Trưng bày lần thứ IX, những thành tựu nghiên cứu của
Viện Dân tộc học và Tôn giáo học được giới thiệu trong mối liên hệ giữa bảo tồn
bản sắc văn hóa, nhận diện nguồn lực cộng đồng và phục vụ phát triển. Đây cũng
là minh chứng cho nỗ lực đưa tri thức khoa học đến gần hơn với đời sống, góp phần
củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy sự thống nhất trong đa dạng và
thực hiện mục tiêu phát triển bao trùm, bền vững./.
Bạn đọc quan tâm bình chọn trưng bày mời truy cập đường link
sau:
PHIẾU BÌNH CHỌN TRƯNG BÀY "PHÁT HUY NGUỒN LỰC NHÂN VĂN – PHÁT TRIỂN BAO TRÙM, BỀN VỮNG" - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam