Theo ghi chép từ Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam (MEDDOM), tuổi thơ của GS Đỗ Long gắn liền với tình yêu văn chương mãnh liệt. Vốn có trí nhớ tốt, ông yêu thích thi ca đến mức chỉ cần đọc qua những câu thơ hay là thuộc lòng. Lớn lên trong một gia đình có truyền thống cách mạng, năm 1953, chàng thanh niên Đỗ Long mang theo giấc mơ văn chương ấy sang học tập tại Trung Quốc.

Tưởng chừng cuộc đời sẽ gắn bó với con đường văn học, nhưng cơ duyên và sự phân công của tổ chức đã đưa ông đến với Tâm lý học – một lĩnh vực đòi hỏi sự logic của khoa học tự nhiên hòa quyện cùng sự tinh tế của khoa học xã hội. Chuyến tu nghiệp tại Đại học Sư phạm Riadan và sau này là những năm tháng làm Nghiên cứu sinh tại Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô đã giúp ông rèn giũa "công cụ" lý luận. Chính tâm hồn văn chương thuở nhỏ đã trở thành chất xúc tác tuyệt vời, giúp các nghiên cứu tâm lý học của ông không khô khan mà luôn thấm đẫm tình người, thấu hiểu sâu sắc bản chất "nhân cách" và "cái tôi" của con người Việt Nam.

Điều này được thể hiện rất rõ qua việc bên cạnh tên thật, ông còn sử dụng hàng loạt bút danh mang đậm triết lý nhân sinh và trữ tình trong các bài viết của mình như: Hoàng Kim, Thiện Tâm, Hiếu Minh, Thiện Nhân, Đào Hồng Xuân.

Gia tài khoa học: Hơn 30 năm miệt mài với những con số biết nói

Trong hơn 30 năm hoạt động khoa học, GS.TS Đỗ Long đã thể hiện tinh thần làm việc nghiêm túc và bền bỉ. Các công trình ông để lại là nguồn tài liệu có giá trị, góp phần phục vụ hoạt động nghiên cứu và đào tạo của các thế hệ sau. Tổng hợp từ kỷ yếu Viện Tâm lý học - 30 năm xây dựng và phát triển, gia tài khoa học của GS Đỗ Long bao gồm:

14 cuốn sách, giáo trình và chuyên khảo: Tiêu biểu như Tâm lý học xã hội - những lĩnh vực ứng dụng (1991), Tâm lý cộng đồng làng và di sản (1993), Tâm lý nông dân trong thời kỳ đầu phát triển kinh tế thị trường (2002) và đặc biệt là cụm công trình nghiên cứu về Hồ Chí Minh - Những vấn đề tâm lý học nhân cách (1995, 1998). Ngoài ra, ông còn góp mặt trong các tuyển tập Tâm lý học bằng tiếng Nga xuất bản tại Liên Xô.

78 bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành: Đăng tải liên tục từ năm 1973 đến năm 2004 trên các Tạp chí Triết học, Xã hội học và Tâm lý học. Các bài viết trải dài từ lý luận Tâm lý học Mác - Lênin đến các ứng dụng thực tiễn trong quản lý, giáo dục và đời sống.

06 bài viết trên các Kỷ yếu Hội thảo quốc gia.

Ông đã chủ nhiệm 05 đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước và cấp Bộ.

Bên cạnh đó, ông đã trực tiếp giảng dạy tại các cơ sở đào tạo hàng đầu trong nước (Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Chính trị Quốc gia...) và hướng dẫn thành công 07 Tiến sĩ.

Những đóng góp to lớn cho sự phát triển của Viện Tâm lý học và ngành Tâm lý học ở Việt Nam

Trong vai trò Trưởng ban Tâm lý học xã hội (đơn vị tiền thân của Viện Tâm lý học) thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam (1989-1991), Giám đốc Trung tâm Tâm lý học xã hội thuộc Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia (1991-1993), Viện trưởng Viện Tâm lý học (1993-2004) và Tổng Biên tập Tạp chí Tâm lý học (1996-2005), GS.TS Đỗ Long đã có nhiều đóng góp cho sự phát triển của Viện Tâm lý học và ngành Tâm lý học Việt Nam. Trong thời gian ông lãnh đạo, Viện Tâm lý học từng bước trưởng thành và đạt được nhiều thành tích: Huân chương Lao động hạng Ba năm 1999; Bằng khen của Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia và danh hiệu Tập thể lao động xuất sắc năm 2002; Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam dành cho tập thể cán bộ nữ của Viện năm 2003; cùng nhiều bằng khen của Công đoàn Viên chức Việt Nam. Trong thời gian ông làm Tổng Biên tập, Tạp chí Tâm lý học đã xuất bản hơn 70 số, từng bước khẳng định vị thế là một diễn đàn khoa học có uy tín của ngành.

Những đóng góp của GS.TS Đỗ Long không chỉ thể hiện trong công tác xây dựng tổ chức, quản lý khoa học và phát triển tạp chí, mà còn được ghi nhận qua các công trình nghiên cứu gắn với những vấn đề thực tiễn của con người và xã hội Việt Nam. Có thể khái quát những đóng góp chuyên môn của ông đối với ngành Tâm lý học Việt Nam trên ba phương diện chính:

GS Đỗ Long là một trong những người đi tiên phong "bắt mạch" diễn biến tâm lý của người nông dân dưới tác động của cơ chế thị trường. Các đề tài nghiên cứu về sự hình thành ý thức sản xuất hàng hóa ở đồng bào dân tộc thiểu số, tâm lý nông dân về vấn đề đất đai, hay mối quan hệ cộng đồng - cá nhân ở làng xã... đã cung cấp luận cứ khoa học quan trọng cho Đảng và Nhà nước trong quá trình hoạch định chính sách nông nghiệp, nông thôn.

GS Đỗ Long đã dành nhiều tâm huyết để nghiên cứu nhân cách Hồ Chí Minh dưới góc độ tâm lý học (như vấn đề ý chí, tư tưởng người đầy tớ của nhân dân). Đồng thời, ông đi sâu mổ xẻ hiện tượng "phi nhân cách hóa" ở tuổi vị thành niên, trẻ lang thang, từ đó đề xuất các giải pháp tư vấn tâm lý – giáo dục cho gia đình và nhà trường.

Cuối cùng, chuỗi bài viết của ông về tính cộng đồng, tính cá nhân và cái tôi của người Việt Nam đã giải quyết một vấn đề cốt lõi của tâm lý học. Ông cũng đưa tâm lý học vào phục vụ trực tiếp cho quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa thông qua đề tài nghiên cứu về năng lực quản lý của cán bộ phường xã, hay ảnh hưởng của giao lưu hội nhập quốc tế đến nhân cách người giám đốc doanh nghiệp.

Lời kết

Mặc dù đã nghỉ hưu từ tháng 12 năm 2004 và qua đời năm 2021, những đóng góp của GS.TS Đỗ Long vẫn để lại dấu ấn trong sự phát triển của ngành Tâm lý học ở Việt Nam. Hơn 90 công trình đã công bố cùng nhiều thế hệ học trò được ông đào tạo không chỉ cho thấy tâm huyết và năng lực của một nhà khoa học, mà còn thể hiện trách nhiệm của một người thầy luôn quan tâm đến con người và xã hội Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

Viện Tâm lý học (2019). Viện Tâm lý học - 30 năm xây dựng và phát triển (1989 - 2019). NXB Khoa học Xã hội.

https://meddom.org/di-tim-hat-uoc-mo-ewxj/