Từ triết lý của Mác: Tri thức trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp

Trong Phê phán khoa kinh tế chính trị (Bản sơ thảo những năm 1857 – 1858), Các Mác đã chỉ ra rằng: “Sự phát triển của tư bản cố định là chỉ số cho thấy tri thức xã hội phổ biến [Wissen, knowledge] đã chuyển hóa đến mức độ nào thành lực lượng sản xuất trực tiếp” [5; tr. 372]. Luận điểm này trên các sách báo thường được khái quát thành mệnh đề nổi tiếng: Tri thức trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Xem xét nó với tư cách là sự mô tả, có thể khẳng định, tri thức là yếu tố quan trọng, đóng góp không nhỏ cho chủ nghĩa tư bản trong việc tạo ra khối lượng của cải vật chất gấp nhiều lần so với các chế độ trước cộng lại. Hay nói theo cách của Mác: “Nếu như ngay mới thoạt nhìn, người ta cũng thấy rõ được rằng khi gắn những lực lượng tự nhiên khổng lồ và khoa học tự nhiên vào quá trình sản xuất, đại công nghiệp tất phải nâng cao năng suất lao động lên một cách khác thường [...]” [4; tr. 558].

Phân tích luận điểm ấy từ lăng kính là một dự báo thì ngày nay hoàn toàn có thể xác nhận, dự báo đó đã trở thành hiện thực và vẫn đang phản ánh một xu hướng nổi bật của thế giới. Quả thực, “theo đà phát triển của đại công nghiệp, việc tạo ra của cải thực tế trở nên ít phụ thuộc vào thời gian lao động và vào số lượng lao động đã chi phí hơn là vào sức mạnh của những tác nhân được khơi động trong thời gian lao động [...], mà đúng ra, chúng phụ thuộc vào trình độ chung của khoa học [...]” [5; tr. 368 – 369].

Bên cạnh đó, nhận định trên còn bao hàm một triết lý phát triển. Triết lý này được rút ra từ việc giải quyết câu hỏi: làm thế nào tri thức phổ biến (tri thức khoa học) lại có thể trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp? Câu trả lời chắc chắn là thông qua phát triển công nghệ, phát triển giải pháp xã hội và đổi mới sáng tạo. Như vậy, luận điểm của C. Mác cũng đã hàm chứa gợi mở cần chú trọng đổi mới sáng tạo trong phát triển xã hội.

Một vấn đề nữa cũng cần làm rõ ở đây là Mác đưa ra triết lý này từ xã hội tư bản, vậy liệu có thể áp dụng cho các quốc gia quá độ lên chủ nghĩa xã hội không? Câu trả lời là có mà thậm chí chỉ trong các xã hội ấy thì nó mới là triết lý thực sự. Bởi như Lênin nói: “Xét đến cùng, năng suất lao động là cái quan trọng nhất, chủ yếu nhất cho thắng lợi của chế độ xã hội mới” [3; tr. 25]. Đổi mới sáng tạo là nhân tố trực tiếp chuyển hóa tri thức vào “nâng cao năng suất lao động lên một cách khác thường”. Chưa kể, khác với chủ nghĩa tư bản, đổi mới sáng tạo trong giai đoạn quá độ không làm trầm trọng mà là hướng tới giải phóng con người thoát khỏi tình trạng “tha hóa”. Chính vì vậy, các nước đi theo ngọn cờ chủ nghĩa Mác cần đẩy mạnh hoạt động ấy trong quá trình hiện thực hóa lý tưởng của mình.

Đến Nghị quyết 57-NQ/TƯ: Bước đột phá mới về tư duy đổi mới sáng tạo

Trước Đại hội XIII, mặc dù chưa sử dụng thuật ngữ “đổi mới sáng tạo” trong các văn bản chính thức nhưng Đảng ta đã rất quan tâm đến vấn đề này. Ví dụ, Đại hội VI của Đảng đã đề ra chủ trương phải lựa chọn và tổ chức áp dụng rộng rãi các thành tựu khoa học và kỹ thuật thích hợp; hay Đại hội IX cũng đã có phương hướng cần tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học và công nghệ, từng bước phát triển kinh tế tri thức... [2]. Đến Đại hội XIII, cụm từ “đổi mới sáng tạo” lần đầu tiên được sử dụng trong văn kiện Đảng; nội dung đó đã được đưa vào quan điểm chỉ đạo và đột phá chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn tới.

Cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIII và chuẩn bị trước thềm kỷ nguyên mới, Nghị quyết 57-NQ/TW đã ra đời ngày 22/12/2024, đánh dấu bước ngoặt mới trong nhận thức của Đảng ta về đổi mới sáng tạo:

Một là, đổi mới sáng tạo đã được đặt ngang hàng với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đồng thời cùng với các lĩnh vực này trở thành “yếu tố quyết định”, là “điều kiện tiên quyết” và là “thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường” [1; tr. 1]. Ở đây dễ dàng có thể nhận thấy đổi mới sáng tạo không tách rời mà được nhìn nhận trong tính chỉnh thể với các thành tố khác. Theo đó, Nghị quyết tiếp tục xác định: đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất và đổi mới phương thức quản trị quốc gia... [1; tr. 1 – 2]. Những quan điểm trên cho thấy Đảng ta đã rất coi trọng đổi mới sáng tạo trong phát triển đất nước. Điều đó cũng chứng minh rằng nhận thức của Đảng về vị trí, vai trò của nhân tố ấy ngày càng trở nên sâu sắc và hoàn thiện.

Hai là, đổi mới sáng tạo không chỉ là khẩu hiệu mà đã trở thành đường lối thực tiễn bởi Nghị quyết 57 đã chỉ ra được chủ thể, mục tiêu và nhiệm vụ, giải pháp cụ thể cho đổi mới sáng tạo. Về chủ thể, người dân và doanh nghiệp được đặt ở trung tâm, còn Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển [1; tr. 2]. Mục tiêu được đưa ra đến năm 2030 và 2045, trong đó có một số định hướng tiêu biểu như: đến năm 2030, bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hằng năm cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia...; đến năm 2045, Việt Nam thuộc nhóm 30 nước dẫn đầu thế giới về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số [1; tr. 3 – 4]. Về nhiệm vụ giải pháp, Nghị quyết đã xem xét đẩy mạnh đổi mới sáng tạo từ việc tháo gỡ các điểm nghẽn về nhận thức, thể chế, hạ tầng, đầu tư, nhân lực... Qua đó có thể thấy, giống như C. Mác và Ph. Ăngghen đã đưa chủ nghĩa xã hội từ không tưởng thành khoa học nhờ việc chỉ ra đúng chủ thể, con đường..., Nghị quyết 57 cũng có thể xem là văn bản có tính khoa học cao và chắc hẳn sẽ tạo ra được bước chuyển mạnh mẽ trong thực tiễn.

Ba là, phát triển đổi mới sáng tạo nhanh và bền vững, gắn với đảm bảo an ninh, an toàn xã hội và đóng góp vào phát triển con người. Trong Nghị quyết, phát triển đổi mới sáng tạo không chỉ được quan tâm về mặt lượng mà còn cả về mặt chất. Phát triển đổi mới sáng tạo được yêu cầu phải tiến kịp với những bước chuyển nhanh chóng của thời đại nhưng vẫn phải luôn ưu tiên cho năng lực tự chủ và tiến bộ xã hội của đất nước. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, nhân tố này cần đóng góp tích cực vào bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu... [1; tr. 2]. Và trên hết, như Nghị quyết đã đề ra, cùng với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo phải góp phần quan trọng vào xây dựng và phát triển giá trị văn hoá, xã hội và chuẩn mực con người Việt Nam, đóng góp vào duy trì chỉ số phát triển con người (HDI) trên mốc 0,7 [1; tr. 3]. Như vậy có thể thấy, đằng sau những ngôn từ mang tính kỹ thuật, Nghị quyết 57 cũng đã phần nào thể hiện được tinh thần nhân đạo hoàn bị, xuất phát từ con người và nhằm mục tiêu giải phóng con người của chủ nghĩa Mác.

Tóm lại, có thể khẳng định, Nghị quyết 57 là sự cụ thể hóa xuất sắc triết lý đẩy mạnh đổi mới sáng tạo trong phát triển của Các Mác. Đây là một chủ trương đúng đắn, phù hợp với hiện thực nước ta và đã được chứng minh trong lịch sử phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới. Chính vì vậy mà toàn Đảng, toàn hệ thống chính trị và toàn dân cần chủ động nghiên cứu, quán triệt chủ trương trên, đồng thời tích cực đổi mới sáng tạo trong thực tiễn hoạt động của tổ chức, cá nhân mình, cùng hướng tới mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc theo như di nguyện của Bác Hồ vĩ đại.

Tài liệu tham khảo

1.      Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết 57-NQ/TƯ về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ban hành ngày 22/12/2024.

2.      C. Mác – Ph. Ăngghen (2025). Toàn tập, t. 23. Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

3.      C. Mác – Ph. Ăngghen (2025). Toàn tập, t. 46 (II). Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

4.      V.I. Lênin (2025). Toàn tập, t. 39. Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

Vũ Thị Thu Hằng (2021). “Quan điểm của Đảng về đổi mới sáng tạo qua các kỳ đại hội”, Tạp chí Cộng sản điện tử. Truy xuất tại: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cu/-/2018/824434/quan-diem-cua-dang-ve-doi-moi-sang-tao-qua-cac-ky-dai-hoi.aspx, ngày 05/10/2026.