1. Giới thiệu

Tại châu Phi, Fintech còn được hiểu theo nghĩa rộng hơn, gắn với mục tiêu thúc đẩy tài chính toàn diện. Tài chính toàn diện được hiểu là việc bảo đảm mọi cá nhân và doanh nghiệp, đặc biệt là các nhóm thu nhập thấp và dễ bị tổn thương, có khả năng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính chính thức với chi phí hợp lý và chất lượng phù hợp. Tài chính toàn diện không chỉ góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong giảm nghèo, thu hẹp bất bình đẳng và tăng cường ổn định xã hội (World Bank, 2018). 

Đối với châu Phi, khu vực có tỷ lệ người trưởng thành không có tài khoản ngân hàng thuộc nhóm cao nhất thế giới, Fintech nổi lên như một công cụ mang tính đột phá nhằm giải quyết những hạn chế cố hữu của hệ thống tài chính truyền thống. Fintech có tiềm năng mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho các nhóm dân cư trước đây bị loại trừ khỏi hệ thống ngân hàng chính thức, thông qua các giải pháp chi phí thấp, dễ tiếp cận và linh hoạt hơn so với các mô hình tài chính truyền thống (World Bank, 2020). Theo dữ liệu tổng hợp gần đây, số lượng công ty Fintech tại châu Phi đã vượt mốc 1.000, tập trung ở các quốc gia lớn như Kenya, Nam Phi, với dự báo doanh thu thị trường Fintech trên lục địa có thể tăng từ khoảng 10 tỷ USD năm 2023 lên gần 47 tỷ USD năm 2028 (Afritech Biz Hub, 2025). Để tạo môi trường và điều kiện cho Fintech phát triển, các quốc gia châu Phi phải hoạch định và đưa ra các chính sách cụ thể sao cho phù hợp với điều kiện hạ tầng và công nghệ của mình. 

2. Chính sách phát triển công nghệ tài chính của Kenya

Chiến lược phát triển tài chính số của Kenya được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa chuyển đổi số quốc gia, thúc đẩy tài chính toàn diện và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực dịch vụ tài chính. Khác với nhiều quốc gia châu Phi áp dụng cách tiếp cận quản lý chặt chẽ ngay từ đầu, Kenya lựa chọn mô hình “quản lý để thúc đẩy đổi mới”, trong đó Nhà nước tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi cho các doanh nghiệp Fintech phát triển đồng thời từng bước hoàn thiện cơ chế giám sát nhằm bảo đảm an toàn hệ thống tài chính. Chiến lược này được triển khai qua hệ thống các văn bản chính sách như Kenya Vision 2030, Digital Economy Blueprint, National Payments Strategy 2022–2025, National ICT Policy, Data Protection Act 2019 và các quy định của Ngân hàng Trung ương Kenya về thanh toán và tín dụng số. Mục tiêu là xây dựng một hệ sinh thái tài chính số an toàn, hiệu quả, có khả năng tiếp cận rộng rãi và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế số (Centre bank of Kenya, 2019)

Chính phủ Kenya coi trọng việc xây dựng và phát triển hạ tầng thanh toán số quốc gia. Trong National Payments Strategy 2022–2025, Ngân hàng Trung ương Kenya xác định tầm nhìn xây dựng một hệ thống thanh toán an toàn, nhanh chóng, hiệu quả và  đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế số hoạt động 24/7. Chiến lược tập trung vào bốn mục tiêu lớn gồm: (i) mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ thanh toán cho mọi nhóm dân cư nhằm thúc đẩy tài chính toàn diện; (ii) nâng cao tính an toàn và bảo mật của hệ thống thanh toán theo các tiêu chuẩn quốc tế; (iii) thúc đẩy đổi mới sáng tạo thông qua sự hợp tác giữa ngân hàng, doanh nghiệp Fintech và các nhà mạng viễn thông; (iv) hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để quản lý các tổ chức tài chính truyền thống và các chủ thể Fintech mới nổi. Đồng thời, Kenya cũng đẩy mạnh khả năng liên thông giữa các hệ thống thanh toán, giúp khách hàng của các ngân hàng và nhà cung cấp Mobile Money có thể thực hiện giao dịch trên cùng một hạ tầng, qua đó giảm chi phí và tăng tính cạnh tranh trên thị trường.

Nhờ định hướng phát triển cụ thể, Kenya đã trở thành một trong những thị trường đi đầu về thanh toán di động. M-Pesa, nền tảng thanh toán di động được Kenya phát triển, trở thành biểu tượng sáng giá nhất của Fintech châu Phi. M-Pesa đã trở thành cơ sở hạ tầng thanh toán quốc gia, xử lý khối lượng giao dịch tương đương tỷ lệ lớn GDP Kenya và đóng vai trò then chốt trong thúc đẩy tài chính toàn diện tại nông thôn và khu vực thu nhập thấp. Hệ sinh thái Fintech ở Kenya phát triển đa dạng từ các giải pháp thanh toán số đến cho vay kỹ thuật số và dịch vụ tài chính cho doanh nghiệp nhỏ. Dẫn đầu xu hướng là việc khai thác dữ liệu di động để mở rộng tín dụng, giảm rủi ro và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Ngoài ra, Nairobi, với biệt danh “Silicon Savannah”, đã thu hút nhiều nhà khởi nghiệp công nghệ và trở thành trung tâm đổi mới trong khu vực Đông Phi. 

Fintech đã góp phần mở rộng quy mô nền kinh tế số và nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực dịch vụ tài chính. Theo World Bank, khu vực dịch vụ tài chính và các dịch vụ liên quan là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng của Kenya trong những năm gần đây. Năm 2023, tăng trưởng GDP của Kenya đạt 5,6%, trong đó lĩnh vực dịch vụ, đặc biệt là tài chính và du lịch, là nhóm ngành đóng góp lớn nhất vào tăng trưởng kinh tế (WB, 2024). Đến năm 2025, hệ thống M-Pesa xử lý lượng giao dịch có giá trị tương đương gần 2/3 GDP của Kenya mỗi năm, phản ánh vai trò trung tâm của Fintech trong hoạt động thanh toán và lưu thông tiền tệ. Đồng thời, M-Pesa đã tiếp cận trên 80% người trưởng thành tại Kenya, tạo nền tảng cho sự phát triển của nền kinh tế số. Việc mở rộng mạng lưới M-Pesa đã giúp khoảng 194.000 hộ gia đình (tương đương khoảng 2% số hộ tại Kenya) thoát khỏi tình trạng nghèo, đồng thời làm tăng đáng kể mức tiết kiệm và đầu tư của các hộ gia đình, đặc biệt là các hộ do phụ nữ làm chủ (Suri, Jack, 2016).

Về phương diện xã hội, thành tựu nổi bật nhất của Fintech tại Keyna là thúc đẩy tài chính toàn diện. Trước khi Mobile Money phát triển, phần lớn người dân ở khu vực nông thôn và nhóm thu nhập thấp không có khả năng tiếp cận các dịch vụ ngân hàng. Tuy nhiên, với việc sử dụng điện thoại di động để thực hiện thanh toán, tiết kiệm và vay vốn, hàng triệu người Kenya lần đầu tiên được tham gia vào hệ thống tài chính chính thức. Sự phát triển của tài chính số đã giúp Kenya trở thành quốc gia dẫn đầu thế giới về tài chính toàn diện, đồng thời giảm đáng kể chi phí chuyển tiền, tăng khả năng chia sẻ rủi ro giữa các hộ gia đình và nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế. Các dịch vụ Mobile Money cũng giúp các hộ gia đình duy trì tiêu dùng ổn định khi gặp thiên tai, mất mùa hoặc thất nghiệp nhờ khả năng nhận hỗ trợ tài chính nhanh chóng từ người thân và cộng đồng (IMF, 2018). Fintech cũng tạo ra những tác động tích cực đối với giảm nghèo và nâng cao phúc lợi xã hội. Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng việc tiếp cận Mobile Money giúp các hộ gia đình tăng tích lũy tiết kiệm, mở rộng hoạt động kinh doanh nhỏ và cải thiện thu nhập. Đặc biệt, các hộ gia đình do phụ nữ làm chủ được hưởng lợi nhiều hơn khi có thể tiếp cận các dịch vụ tài chính, từ đó tăng khả năng tự chủ về kinh tế và giảm mức độ nghèo đói.

3. Chính sách phát triển công nghệ tài chính của Nam Phi

Về mặt chính sách, chính phủ Nam Phi đã triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ nhằm thúc đẩy sự phát triển của Fintech, bao gồm việc xây dựng lộ trình thanh toán số quốc gia và thiết lập các cơ chế thử nghiệm sandbox để khuyến khích đổi mới sáng tạo trong môi trường kiểm soát. Các cơ quan quản lý như Ngân hàng Dự trữ Nam Phi và Cơ quan Quản lý Khu vực Tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng giữa đổi mới và quản lý rủi ro. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số thách thức như khung pháp lý còn phức tạp, rủi ro an ninh mạng và sự chênh lệch trong tiếp cận công nghệ giữa các nhóm dân cư (Finasa, 2026). So với nhiều quốc gia châu Phi, Fintech tại Nam Phi phát triển trên nền tảng một hệ thống tài chính và ngân hàng hiện đại, vì vậy vai trò của Fintech chủ yếu là nâng cao hiệu quả hoạt động, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trong những năm gần đây, sự phát triển của các lĩnh vực thanh toán điện tử, ngân hàng số, InsurTech, WealthTech và các nền tảng cho vay trực tuyến đã góp phần thúc đẩy quá trình số hóa nền kinh tế, giảm chi phí giao dịch và nâng cao năng suất của khu vực dịch vụ tài chính. Các doanh nghiệp Fintech tại Nam Phi hoạt động đa dạng trên nhiều phân khúc, trong đó thanh toán số là lĩnh vực phát triển mạnh nhất nhờ môi trường pháp lý ngày càng hoàn thiện và sự tham gia tích cực của các ngân hàng thương mại. Sự kết hợp giữa các tổ chức tài chính truyền thống và các doanh nghiệp Fintech đã thúc đẩy cạnh tranh, cải thiện chất lượng dịch vụ và tạo động lực cho quá trình chuyển đổi số của toàn ngành tài chính.

Nam Phi là thị trường Fintech phát triển sớm nhất tại châu Phi nhờ hệ thống tài chính truyền thống mạnh và cơ sở hạ tầng pháp lý tương đối hoàn chỉnh. Hệ sinh thái Fintech ở Nam Phi tập trung nhiều vào ngân hàng số, thanh toán POS, wealthtech và insurtech với sự tham gia sâu rộng của cả các ngân hàng truyền thống lẫn các công ty khởi nghiệp. Tại Nam Phi, thanh toán số là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng Fintech, khi tổng giá trị giao dịch thẻ đạt khoảng 39 tỷ USD năm 2025, với tần suất trung bình 118 giao dịch/người/năm. Xu hướng chuyển dịch từ tiền mặt sang thanh toán điện tử, cùng với sự phổ biến của ví điện tử và các mô hình như mua trước trả sau, đã góp phần mở rộng quy mô thị trường (Finasa, 2025). Về doanh thu, thị trường Fintech Nam Phi được dự báo đạt khoảng 134 tỷ USD vào năm 2030, trong đó phân khúc thanh toán chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp theo là cho vay số và các dịch vụ tài chính nhúng, phản ánh xu hướng đa dạng hóa sản phẩm và gia tăng giá trị gia tăng trong ngành (The Report Cube, 2024).

Xét về hệ sinh thái doanh nghiệp, Nam Phi hiện có hơn 500 công ty Fintech, chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng số doanh nghiệp Fintech toàn châu Phi, đồng thời đóng góp khoảng 40% doanh thu Fintech của khu vực. Các doanh nghiệp này hoạt động trong nhiều lĩnh vực như thanh toán, cho vay số, bảo hiểm công nghệ và quản lý tài sản số (African Law, 2023; M&G, 2023). Sự phát triển của Fintech đã tạo ra những tác động tích cực đối với nền kinh tế Nam Phi, đặc biệt trong việc thúc đẩy tài chính toàn diện khi giúp các nhóm dân cư chưa tiếp cận đượchệ thống ngân hàng truyền thống tiếp cận dịch vụ tài chính với chi phí thấp hơn. Đồng thời, Fintech cũng góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua việc tạo việc làm, thu hút đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận nguồn vốn nhanh chóng hơn (M&G, 2023). Bên cạnh đó, sự cạnh tranh từ Fintech đã thúc đẩy các ngân hàng truyền thống đẩy mạnh chuyển đổi số, từ đó tái cấu trúc toàn bộ ngành tài chính theo hướng hiện đại và hiệu quả hơn (Scielo, 2024).

Kết luận

Sự phát triển của Hiệp định thương mại tự do lục địa châu Phi (AfCFTA) đang mở ra một thị trường tài chính số rộng lớn và tiềm năng tại châu Phi, trong đó Kenya, Nam Phi sẽ là các trung tâm Fintech quan trọng nhờ sở hữu hệ sinh thái số tương đối hoàn chỉnh, môi trường pháp lý thuận lợi và khả năng kết nối với các thị trường khu vực. Tuy nhiên, mỗi quốc gia lại có những lợi thế cạnh tranh và triển vọng phát triển khác nhau. Có thể nói, sự phát triển của AfCFTA và xu hướng gia tăng thương mại nội khối đang tạo ra một thị trường chung rộng lớn cho các dịch vụ tài chính số tại châu Phi. Trong dài hạn, Fintech không chỉ góp phần giảm chi phí giao dịch, thúc đẩy tài chính toàn diện và nâng cao hiệu quả của thương mại khu vực mà còn trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển đổi số và hội nhập kinh tế của châu Phi. Đây cũng là lĩnh vực mở ra nhiều cơ hội hợp tác cho các doanh nghiệp Việt Nam trong các lĩnh vực thanh toán số, mobile money, ngân hàng số, hạ tầng thanh toán và giải pháp tài chính phục vụ thương mại điện tử và nông nghiệp số.  


Tài  liệu tham khảo

1. Arner, D. W., Barberis, J., & Buckley, R. P. (2017). FinTech, RegTech, and the reconceptualization of financial regulation. Northwestern Journal of International Law & Business, 37(3), 371–413.

2. African Law. (2023). The growth of fintech in South Africa: Trends and regulatory challenges.

3. Bank for International Settlements. (2018). Sound practices: implications of fintech developments for banks and bank supervisors. Basel: BIS.

4. Disrupt Africa. (2023). Finnovating for Africa 2023: Reimagining the African financial services landscape. Disrupt Africa.

5. Financial Stability Board. (2017). Financial Stability Implications from FinTech. Basel: FSB.

6. Gomber, P., Kauffman, R. J., Parker, C., & Weber, B. W. (2018). On the fintech revolution: Interpreting the forces of innovation, disruption, and transformation in financial services. Journal of Management Information Systems, 35(1), 220–265.

6. Majid Bazarbash, and Kimberly Beaton. "Filling the Gap: Digital Credit and Financial Inclusion", IMF Working Papers 2020, 150 (2020)

7. M&G. (2023). The rise of fintech in Africa: Bridging the gap to financial inclusion and economic growth.

8. OECD. (2020). Digital disruption in banking and its impact on competition. Paris: OECD Publishing.

9. World Bank. (2023). Fintech and the future of finance. Washington, DC: World Bank.

10. World Economic Forum. (2019). The future of financial services. Geneva: WEF.

11. European Investment Bank. (2024). Finance in Africa: Unlocking investment in an era of digital transformation and climate transition.

12. Finasa. (2026). South African fintech ecosystem: Funding, regulation, and key developments.

13. GSMA. (2025). State of the Industry Report on Mobile Money 2025. London: GSMA.

14. Fintech News Africa. (2025). Key fintech trends in Africa to watch in 2025.

15. Afritech Biz Hub. (2025). Africa’s fintech rise: A new era of opportunity in 2025.