Đổi mới mô hình phát triển, đặt tri thức và nhân lực chất lượng cao vào vị trí trung tâm

Chương trình tọa đàm được tổ chức thành hai phiên vào buổi sáng và buổi chiều ngày 11/9/2026, với sự tham gia của khoảng 300 học viên mỗi phiên. Nội dung trao đổi tập trung vào hai vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với hoạt động khoa học và công nghệ hiện nay: mô hình tổ chức, định hướng nghiên cứu và các lĩnh vực khoa học, công nghệ trọng điểm của Viện Hàn lâm; phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu khoa học trong bối cảnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tại tọa đàm, đại diện Viện Hàn lâm giới thiệu khái quát quá trình hình thành, phát triển, chức năng, cơ cấu tổ chức, đội ngũ cán bộ, những đóng góp và định hướng chiến lược của Viện Hàn lâm trong giai đoạn mới.

Theo đó, tiền thân của Viện Hàn lâm là Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học được thành lập ngày 2/12/1953 tại chiến khu Việt Bắc. Năm 2012, Chính phủ ban hành Nghị định số 109/2012/NĐ-CP, chính thức đổi tên thành Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Đến năm 2026, Quyết định số 12-QĐ/TW ngày 30/3/2026 của Bộ Chính trị xác định Viện Hàn lâm là đơn vị sự nghiệp thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp và thường xuyên của Bộ Chính trị, Ban Bí thư.

Hiện Viện Hàn lâm có 26 đơn vị, gồm 18 viện nghiên cứu, 4 đơn vị sự nghiệp và 4 đơn vị chuyên môn. Đội ngũ cán bộ, viên chức của Viện Hàn lâm gồm 1.333 người, trong đó lực lượng có trình độ thạc sĩ và tiến sĩ chiếm tỷ lệ cao, tạo nền tảng quan trọng cho hoạt động nghiên cứu chuyên sâu, liên ngành về khoa học xã hội và nhân văn.

Những kết quả được chia sẻ tại tọa đàm cho thấy vai trò nổi bật của Viện Hàn lâm trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, tư vấn chính sách, đào tạo và lan tỏa tri thức. Trong giai đoạn 2021-2025, số lượng báo cáo tư vấn chính sách cho các cơ quan Trung ương và địa phương, cũng như các nghiên cứu được xác nhận sử dụng kết quả, đều tăng đáng kể so với giai đoạn 2016-2020. Hoạt động công bố khoa học cũng có bước phát triển, trong đó số bài báo đăng trên các tạp chí quốc tế thuộc danh mục WoS, Scopus tăng từ 192 bài giai đoạn 2016-2020 lên 435 bài giai đoạn 2021-2025.

Từ thực tiễn đó, định hướng phát triển của Viện Hàn lâm được xác định trên cơ sở lấy chất lượng học thuật làm nền tảng cốt lõi, đồng thời gắn kết nghiên cứu lý luận với tổng kết thực tiễn; tập trung nghiên cứu những vấn đề lớn, có tính liên ngành; xây dựng đội ngũ trí thức hiện đại và chủ động hội nhập quốc tế. Các định hướng này hướng tới nâng cao chất lượng các công trình nghiên cứu, tăng cường đóng góp cho hệ thống tri thức khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời phục vụ hiệu quả hơn công tác tư vấn chính sách.

Phát triển năng lực sáng tạo tri thức, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh

Một nội dung trọng tâm của tọa đàm là báo cáo “Phát triển nguồn nhân lực và nhân lực KHCN trong bối cảnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” do PGS.TSKH. Lương Đình Hải, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu con người trình bày. Báo cáo đặt vấn đề phát triển nguồn nhân lực trong mối quan hệ với những thay đổi nhanh chóng của cách mạng khoa học và công nghệ, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, kinh tế tri thức, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.

Theo báo cáo, mô hình phát triển dựa chủ yếu vào lợi thế về lao động chi phí thấp, tài nguyên, đất đai, vốn đầu tư, gia công và xuất khẩu đang ngày càng giảm hiệu quả. Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình dựa trên tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhân lực chất lượng cao và năng suất; đồng thời từng bước nâng vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, từ gia công lên thiết kế, nghiên cứu, sáng chế, xây dựng thương hiệu và phát triển nền tảng công nghệ.

Từ yêu cầu đó, phát triển nguồn nhân lực không thể chỉ được nhìn nhận dưới góc độ gia tăng số lượng lao động hay số người có bằng cấp. Vấn đề đặt ra là phải phát triển, nâng cao chất lượng, tái cơ cấu, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực; đồng thời thu hút, giữ chân nhân lực chất lượng cao và hình thành đội ngũ nhân tài phù hợp mô hình phát triển mới.

Đặc biệt, báo cáo nhấn mạnh cần nhìn nhận nhân lực nghiên cứu khoa học ở chiều sâu hơn so với nguồn nhân lực nói chung. Đây không chỉ là những người có trình độ cao mà phải là lực lượng có khả năng phát hiện vấn đề mới, đặt câu hỏi nghiên cứu, sử dụng phương pháp khoa học, tạo ra tri thức mới, công bố và trao đổi tri thức, giải quyết những bài toán thực tiễn và đào tạo thế hệ nghiên cứu tiếp theo. Phát triển nhân lực nghiên cứu khoa học, vì vậy, thực chất là phát triển năng lực sáng tạo tri thức của quốc gia.

Một điểm đáng chú ý được đặt ra tại tọa đàm là yêu cầu chuyển từ tư duy phát triển những cá nhân nghiên cứu đơn lẻ sang xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh. Theo đó, một nhóm nghiên cứu hiệu quả cần có sự kết hợp giữa nhà khoa học trưởng nhóm, nhà khoa học trẻ, kỹ sư, nghiên cứu sinh, kỹ thuật viên, cùng với hạ tầng nghiên cứu, dữ liệu, nguồn tài chính và mạng lưới quốc tế. Năng lực khoa học quốc gia không thể chỉ dựa vào một số cá nhân xuất sắc mà cần được tổ chức thành những cộng đồng và nhóm nghiên cứu có khả năng giải quyết các bài toán lớn.

Báo cáo đồng thời đề xuất chuyển từ cách tiếp cận “đề tài” sang giải quyết “bài toán lớn”, tăng cường kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và Nhà nước; đồng thời phát triển nhân lực R&D trong doanh nghiệp. Cùng với đó là đổi mới cơ chế tuyển dụng, sử dụng và đãi ngộ nhà khoa học, tạo môi trường nghiên cứu thuận lợi, tăng cường quyền tự chủ, bảo đảm điều kiện về kinh phí, dữ liệu, phòng thí nghiệm và cơ hội hợp tác quốc tế.

Đáng chú ý, đối với khoa học xã hội và nhân văn, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo không chỉ đặt ra yêu cầu ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu mà còn mở ra nhiều vấn đề mới cần được nghiên cứu như biến đổi quan hệ lao động, bất bình đẳng số, đạo đức trí tuệ nhân tạo, quản trị dữ liệu, niềm tin xã hội, biến đổi văn hóa, quản trị quốc gia bằng dữ liệu và quan hệ giữa con người với trí tuệ nhân tạo. Vì vậy, nhân lực nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn cũng cần được “số hóa”, đổi mới phương pháp và tăng cường năng lực nghiên cứu liên ngành.

Từ các nội dung trao đổi, tọa đàm khẳng định phát triển nhân lực nghiên cứu khoa học phải được đặt trong một hệ thống đồng bộ: đào tạo người nghiên cứu, hình thành nhóm nghiên cứu mạnh, xây dựng môi trường nghiên cứu, thu hút nhân tài, kết nối mạng lưới khoa học toàn cầu, gắn kết viện - trường - doanh nghiệp, đồng thời kết nối nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra tri thức mới, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ, đổi mới sản phẩm và phương thức sản xuất, qua đó góp phần nâng cao năng suất, năng lực tự chủ và sức cạnh tranh quốc gia.

Kết thúc chương trình, các học viên tham quan Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, qua đó có thêm điều kiện tìm hiểu thực tế hoạt động tổ chức nghiên cứu, triển khai nhiệm vụ khoa học và xây dựng nguồn nhân lực nghiên cứu trong một cơ quan nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn lớn của cả nước./.