Từ tri thức cộng đồng đến giáo dục di sản: Phát huyy vai trò chủ thể văn hoá tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và hướng tới kỷ niệm 73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (02/12/1953 - 02/12/2026), Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và giáo dục di sản gắn với sự tham gia của cộng đồng. Từ những hoạt động giao lưu, trình diễn nghề thủ công truyền thống đến các chương trình trải nghiệm dành cho công chúng, Bảo tàng chú trọng phát huy vai trò của nghệ nhân, những người trực tiếp nắm giữ, thực hành và trao truyền tri thức văn hóa qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân – những người thầy trong cộng đồng
Trong đời sống của các dân tộc Việt Nam, nhiều tri thức và kỹ
năng truyền thống được lưu giữ, trao truyền thông qua hoạt động lao động, sinh
hoạt và thực hành văn hóa. Từ kỹ thuật làm giấy, dệt vải, dựng nhà đến những
làn điệu dân ca, nghệ thuật trình diễn dân gian, mỗi thực hành đều gắn với kinh
nghiệm và sự sáng tạo của các thế hệ người dân trong cộng đồng.
Những người nắm giữ và thực hành di sản, đặc biệt là các nghệ
nhân, không chỉ góp phần duy trì những giá trị văn hóa truyền thống mà còn giữ
vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn, truyền dạy cho thế hệ kế tiếp. Bằng
kinh nghiệm và kỹ năng tích lũy trong quá trình lao động, họ trở thành những
người thầy trong cộng đồng, trao truyền tri thức thông qua lời hướng dẫn, thao
tác thực hành và những câu chuyện gắn với nghề.
Vai trò ấy được thể hiện rõ qua các hoạt động nghiên cứu,
trình diễn và trải nghiệm nghề thủ công tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo
tàng). Trong đó, Hội thảo quốc tế “Nghề làm giấy Hanji của Hàn Quốc và giấy Dó
của Việt Nam: Bảo tồn, diễn giải và đối thoại văn hóa”, do Bảo tàng phối hợp với
Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc tổ chức ngày 13/11/2026, là một hoạt động
tiêu biểu.
Hội thảo có sự tham gia của nghệ nhân An Chi-yong đến từ Hàn
Quốc; các nghệ nhân Phạm Văn Tâm, Nguyễn Thị Hướng, Nguyễn Thị Độ đến từ làng Đống
Cao, tỉnh Bắc Ninh; nghệ nhân Nông Văn Thành và Nông Thị Kính, người Nùng đến từ
Cao Bằng.
Thông qua hoạt động trình diễn, các nghệ nhân trực tiếp giới
thiệu nguyên liệu, dụng cụ và những công đoạn làm giấy truyền thống. Công chúng
được quan sát cách xử lý nguyên liệu, seo giấy và tìm hiểu những kinh nghiệm được
tích lũy qua nhiều thế hệ làm nghề.
Điều đặc biệt là những tri thức này không chỉ được truyền đạt
bằng lời nói mà còn thông qua thao tác và trải nghiệm thực tế. Từ cách lựa chọn
và chuẩn bị nguyên liệu đến kỹ thuật seo giấy để tạo thành tờ giấy, mỗi công đoạn
đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ. Đây là những kỹ năng cần
được thực hành, hướng dẫn và tiếp nối để nghề truyền thống có thể duy trì trong
đời sống cộng đồng.
Nghệ nhân Nông Văn Thành, người Nùng ở Cao Bằng hướng dẫn khách tham quan kỹ thuật làm giấy Dó truyền thống tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Từ trao truyền nghề đến giao lưu văn hóa Việt Nam - Hàn Quốc
Không chỉ là dịp giới thiệu nghề làm giấy truyền thống, Hội
thảo còn tạo không gian để các nghệ nhân Việt Nam và Hàn Quốc gặp gỡ, trao đổi
và học hỏi kinh nghiệm của nhau.
Ngay từ quá trình chuẩn bị, các nghệ nhân đã cùng cán bộ Bảo
tàng sắp xếp dụng cụ, nguyên liệu, trao đổi về kỹ thuật chế tác và những đặc điểm
riêng trong thực hành nghề của mỗi cộng đồng. Nghệ nhân Hàn Quốc có cơ hội tìm
hiểu cách làm giấy Dó của người Việt, người Nùng trong khi các nghệ nhân Việt
Nam được tiếp cận những kinh nghiệm và kỹ thuật làm giấy Hanji của Hàn Quốc.
Dù có những điểm tương đồng trong việc sử dụng nguyên liệu tự
nhiên và kỹ thuật chế tác thủ công, mỗi nghề lại mang những đặc trưng riêng, gắn
với môi trường sống và truyền thống văn hóa của từng cộng đồng.
Thông qua hoạt động giao lưu, các nghệ nhân không chỉ giới
thiệu sản phẩm mà còn chia sẻ kinh nghiệm, phương pháp thực hành và những câu
chuyện duy trì nghề. Sự gặp gỡ giữa những người trực tiếp nắm giữ di sản góp phần
tăng cường hiểu biết, tôn trọng sự đa dạng văn hóa và mở rộng cơ hội trao đổi
tri thức nghề giữa Việt Nam và Hàn Quốc.
PGS.TS. Lê Hải đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cùng Nghệ nhân An Chi-yong (Hàn Quốc) và nghệ nhân Phạm Văn Tâm (Bắc Ninh, Việt Nam) trao đổi về nguyên liệu làm giấy truyền thống tại Chương trình
Bên cạnh hoạt động giao lưu giữa các nghệ nhân, Hội thảo còn
kết nối các nhà nghiên cứu, chuyên gia, cơ sở đào tạo và bảo tàng của hai quốc
gia thông qua các phiên trao đổi khoa học trực tiếp và trực tuyến.
Sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học với trình diễn và trải
nghiệm tạo điều kiện để tri thức nghề thủ công được giới thiệu tới công chúng
trong nước và quốc tế. Qua đó, Bảo tàng không chỉ là nơi giới thiệu các giá trị
văn hóa dân tộc mà còn trở thành không gian gặp gỡ, chia sẻ và đối thoại giữa
những chủ thể văn hóa thuộc các cộng đồng khác nhau.
Kết nối tri thức cộng đồng với hoạt động giáo dục di sản
Là đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam,
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chú trọng kết hợp nghiên cứu khoa học với thực
hành bảo tồn và giáo dục di sản. Trong đó, sự tham gia của nghệ nhân và chủ thể
văn hóa có ý nghĩa quan trọng, giúp những kết quả nghiên cứu được bổ sung bằng
kinh nghiệm thực tiễn và giới thiệu đến công chúng một cách sinh động, gần gũi.
Thông qua các hoạt động trình diễn, giao lưu và trải nghiệm,
công chúng không chỉ tìm hiểu những sản phẩm văn hóa đã được hoàn thiện mà còn
có cơ hội tiếp cận quá trình sáng tạo, kỹ thuật thực hành và những tri thức được
trao truyền trong cộng đồng.
Cách tiếp cận này cũng được Bảo tàng vận dụng trong các hoạt
động giáo dục dành cho trẻ em và gia đình. Những món đồ chơi dân gian, trò chơi
truyền thống, làn điệu dân ca hay kỹ năng thủ công trở thành nội dung để công
chúng tìm hiểu, thực hành và chia sẻ kinh nghiệm giữa các thế hệ.
Tiếp nối các hoạt động nghiên cứu, giao lưu văn hóa và giáo
dục di sản, trong ngày 24/11/2026, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mở cửa miễn
phí phục vụ công chúng tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm văn hóa. Đặc biệt, tại
Phòng Khám phá dành cho trẻ em, các gia đình có thể cùng tìm hiểu đồ chơi dân
gian, tìm hiểu về tranh dân gian Đông Hồ, ô ăn quan, đánh chuyền và các hoạt động
tương tác... Tại Phòng Đa phương tiện, công chúng được khám phá âm nhạc truyền
thống, phim dân tộc học và những thực hành văn hóa thông qua hệ thống tư liệu
nghe nhìn và Vườn kiến trúc có các hoạt động các trò chơi dân gian, như đi cà
kheo, kéo co, đánh chuyền, xem múa rối nước tại nhà thủy đình… Những hoạt động
này góp phần tạo điều kiện để trẻ em và các gia đình tiếp cận di sản bằng nhiều
hình thức, đồng thời khuyến khích sự quan tâm, chia sẻ và trao truyền những hiểu
biết về văn hóa truyền thống trong đời sống hiện nay.
Các bạn nhỏ cùng thầy cô giáo tìm hiểu về Tranh dân gian Đông Hồ tại Phòng Khám phá dành cho trẻ em
Từ hoạt động nghiên cứu, trình diễn nghề giấy Hanji – giấy
Dó đến các chương trình giáo dục và trải nghiệm dành cho công chúng, Bảo tàng
tiếp tục phát huy vai trò kết nối giữa nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng.
Đây cũng là hướng triển khai thiết thực nhằm đưa kết quả nghiên cứu khoa học đến
gần hơn với đời sống, đồng thời tôn vinh những người trực tiếp gìn giữ và trao
truyền di sản.
Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và hướng tới kỷ niệm
73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, những hoạt động
này góp phần khẳng định vai trò của Bảo tàng trong bảo tồn, giáo dục và phát
huy giá trị di sản văn hóa các dân tộc, đồng thời mở rộng giao lưu, hợp tác văn
hóa với các đối tác quốc tế./.