Trong những ngày chuẩn bị bước vào tháng Bảy âm lịch - thời điểm người Việt hướng về tổ tiên và bày tỏ lòng tri ân - con cháu gia đình cụ Cố Hợi trở về ngôi nhà của mình đang được trưng bày tại Vườn Kiến trúc, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) để thắp hương, tưởng nhớ các thế hệ đi trước. Với họ, đây không đơn thuần là một lần đến Bảo tàng, mà là dịp trở về không gian thân thuộc, nơi lưu giữ ký ức về gia đình và tổ tiên.

Ngôi nhà của gia đình cụ Cố Hợi ở xã Thọ Lộc, huyện Thọ Xuân (nay là xã Thọ Long, tỉnh Thanh Hóa) được Bảo tàng đưa về dựng tại khu trưng bày ngoài trời từ năm 2000 và từng bước hoàn thiện nội thất vào các năm tiếp theo. Từ một ngôi nhà cụ thể, công trình này đã trở thành một phần của không gian giới thiệu về kiến trúc, sinh hoạt và văn hóa của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ. Với con cháu cụ Cố Hợi, nơi đây vẫn là một mái nhà thân quen. Vào những dịp quan trọng của gia đình, họ trở về đây để thắp hương, tưởng nhớ tổ tiên. Ông Lê Quang Khánh (sinh năm 1942) là con cháu của cụ Cố Hợi chia sẻ: “Tôi nhớ ngôi nhà của mình lắm, nên thỉnh thoảng lại đến đây ngắm lại, xem ngôi nhà bây giờ thế nào”. Lời chia sẻ giản dị ấy cho thấy sự gắn bó của những người trong gia đình với ngôi nhà, ngay cả khi công trình đã được đưa về một không gian mới.

Mối gắn kết ấy không chỉ thể hiện trong những lần trở về để tưởng nhớ mà còn hiện diện trong chính quá trình Bảo tàng nghiên cứu và hoàn thiện trưng bày nhà Việt. Những câu chuyện, ký ức và hiểu biết của con cháu cụ Cố Hợi được Bảo tàng tham vấn, đối chiếu cùng tư liệu và hiện vật để góp phần làm rõ hơn cách tổ chức không gian, đời sống và sinh hoạt của gia đình. Nói về việc Bảo tàng gìn giữ và giới thiệu ngôi nhà, chị Lê Thị Hồng Thắm (con gái ông Khánh) bày tỏ: “Tôi rất tự hào và biết ơn Bảo tàng. Ngôi nhà của gia đình nay được quy tụ và gìn giữ tại đây, để chúng tôi có thể trở về với những không gian, ký ức thân thuộc mà không phải đi đến nhiều nơi. Tôi mong rằng những câu chuyện, những dấu ấn mà các cụ để lại sẽ tiếp tục được gìn giữ và truyền tải qua ngôi nhà này”.

Ngày nay, nhà Việt tại Bảo tàng vừa lưu giữ dấu tích của một gia đình cụ thể, vừa mở ra câu chuyện rộng hơn về đời sống và văn hóa của người Việt. Để câu chuyện ấy được tiếp nối, Bảo tàng không chỉ gìn giữ kiến trúc và hiện vật mà còn lắng nghe những ký ức do con cháu cụ Cố Hợi chia sẻ, qua đó hiểu rõ hơn về ngôi nhà và những con người từng sống ở đó. Sự trở về của con cháu cũng giúp những ký ức ấy tiếp tục được nhắc lại, trao truyền và gắn với không gian ngôi nhà hôm nay. Bởi vậy, di sản chỉ thực sự sống động khi vẫn còn sự gắn kết giữa con người với không gian, giữa ký ức với hiện tại và giữa Bảo tàng với cộng đồng chủ thể văn hóa ấy.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trân trọng kính mời công chúng đến tham quan nhà Việt, để cùng khám phá một công trình kiến trúc truyền thống và các câu chuyện về gia đình, ký ức cùng những giá trị văn hóa được trao truyền qua các thế hệ./.