Ảnh: TS. Nguyễn Song Tùng - Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững phát biểu khai mạc hội thảo

Bối cảnh chính sách và yêu cầu huy động nguồn lực xã hội

Trong những năm gần đây, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và sự gia tăng dân số tại các đô thị, chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với quản lý môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam. Vấn đề đặt ra không chỉ nằm ở khối lượng chất thải ngày càng tăng, mà còn ở sự phức tạp của thành phần rác thải, yêu cầu phân loại tại nguồn, áp lực về hạ tầng thu gom - vận chuyển - xử lý, cũng như nhu cầu chuyển đổi từ mô hình xử lý truyền thống sang mô hình quản lý theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã tạo ra bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý chất thải, trong đó nhấn mạnh trách nhiệm phân loại CTRSH tại nguồn, thúc đẩy tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và giảm chôn lấp. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tiễn tại các địa phương cho thấy nhiều khó khăn vẫn tồn tại, nhất là về nguồn vốn đầu tư, cơ chế giá dịch vụ, lựa chọn công nghệ, bố trí quỹ đất, thủ tục lựa chọn nhà đầu tư và cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Đây là những vấn đề có tính liên ngành, đòi hỏi cách tiếp cận đồng bộ giữa chính sách môi trường, tài chính công, đầu tư, đất đai, công nghệ và quản trị địa phương.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Nguyễn Song Tùng, Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, nhấn mạnh rằng quản lý CTRSH không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật môi trường, mà còn là vấn đề kinh tế - xã hội trong trụ cột phát triển bền vững. Việc xây dựng các cơ chế phù hợp để thu hút khu vực tư nhân tham gia đầu tư, vận hành các công trình xử lý chất thải là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý môi trường, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững. 

Ảnh: Đại diện Cục Môi trường trình bày tham luận về thực trạng, khó khăn và định hướng chính sách đối với các dự án xử lý chất thải rắn sinh hoạt.

Theo TS. Nguyễn Song Tùng, trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho hạ tầng môi trường ngày càng lớn, huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân, cần được nhìn nhận như một yêu cầu khách quan và cấp thiết. Hợp tác công tư không chỉ có ý nghĩa bổ sung nguồn lực tài chính, mà còn có thể tạo điều kiện để tiếp nhận công nghệ, kinh nghiệm quản trị, năng lực vận hành và đổi mới sáng tạo trong cung ứng dịch vụ công về môi trường.

Nhận diện điểm nghẽn trong triển khai PPP lĩnh vực chất thải

Tại Hội thảo, các đại biểu đã tập trung thảo luận khung chính sách về thu hút đầu tư tư nhân và hợp tác công tư trong thu gom, vận chuyển, xử lý CTRSH tại Việt Nam. Từ góc độ chính sách môi trường, các tham luận cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành đã bước đầu tạo hành lang cho sự tham gia của khu vực tư nhân, song còn thiếu các cơ chế đủ rõ để bảo đảm tính khả thi của dự án trong toàn bộ vòng đời đầu tư. Đặc biệt, đối với các dự án xử lý CTRSH, rủi ro thường phát sinh từ biến động khối lượng và chất lượng rác đầu vào, thay đổi chi phí vận hành, khả năng chi trả của ngân sách địa phương, cũng như sự ổn định của giá dịch vụ xử lý. 

Ảnh: Tham luận về khung chính sách thu hút đầu tư tư nhân và hợp tác công tư trong thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam.

Tham luận về kinh nghiệm quốc tế trong thực hiện các dự án xử lý CTRSH theo phương thức đối tác công tư gợi mở yêu cầu phải thiết kế mô hình PPP dựa trên nguyên tắc phân bổ rủi ro hợp lý. Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo, ban hành tiêu chuẩn, định mức, quy hoạch và cơ chế giám sát; trong khi doanh nghiệp tham gia bằng năng lực tài chính, công nghệ và quản trị vận hành. Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, nếu không có cơ chế thanh toán ổn định, hợp đồng rõ ràng, dữ liệu đầu vào đáng tin cậy và hệ thống giám sát minh bạch, các dự án xử lý chất thải rất dễ gặp khó khăn trong quá trình triển khai.

Đối với thực tiễn Việt Nam, đại diện Cục Môi trường đã trao đổi về thực trạng các dự án hợp tác công tư trong xử lý CTRSH, những khó khăn, hạn chế và các vấn đề đặt ra trong quá trình định hướng sửa đổi chính sách. Các ý kiến tại Hội thảo thống nhất rằng cần tiếp tục hoàn thiện quy định liên quan đến lựa chọn nhà đầu tư, giao đất và cho thuê đất, xác lập giá dịch vụ xử lý phù hợp với chi phí thực tế, cơ chế đặt hàng - đấu thầu - thanh toán dịch vụ công, tiêu chí lựa chọn công nghệ, cũng như trách nhiệm phối hợp giữa các cấp, các ngành trong tổ chức thực hiện.

Thực tiễn Đà Nẵng và yêu cầu hoàn thiện cơ chế thực thi

Từ góc độ địa phương, Đà Nẵng là một trường hợp thực tiễn có nhiều ý nghĩa để phân tích. Thành phố đang quan tâm đến việc thu hút nhà đầu tư trong và ngoài nước đối với dự án Nhà máy xử lý rác sinh hoạt công suất 1.000 tấn/ngày tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Khánh Sơn theo phương thức đối tác công tư. Đây không chỉ là nhu cầu về hạ tầng xử lý chất thải của một đô thị lớn, mà còn là bài toán chính sách về cách thức lựa chọn mô hình đầu tư, phương án công nghệ, trách nhiệm của chính quyền địa phương và cơ chế bảo đảm hiệu quả môi trường - kinh tế - xã hội của dự án.

Các doanh nghiệp, nhà đầu tư và đơn vị hoạt động trong lĩnh vực môi trường cũng chia sẻ nhiều vấn đề thực tiễn khi tham gia các dự án CTRSH. Bên cạnh nhu cầu về môi trường đầu tư minh bạch, ổn định, doanh nghiệp cần có thông tin đầy đủ về quy hoạch, khối lượng rác, tiêu chuẩn kỹ thuật, phương án xử lý sau phân loại, cơ chế tiếp nhận sản phẩm tái chế hoặc năng lượng thu hồi, cũng như cam kết thanh toán dịch vụ trong dài hạn. Đây là những điều kiện quan trọng để khu vực tư nhân yên tâm tham gia đầu tư và vận hành các công trình xử lý chất thải. 

Ảnh: Ông Võ Thành – Chi cục trưởng Chi cục bảo vệ môi trường phát biểu tại hội thảo.

Ở chiều ngược lại, các đại biểu cũng nhấn mạnh rằng thu hút đầu tư tư nhân không đồng nghĩa với chuyển toàn bộ trách nhiệm quản lý chất thải sang doanh nghiệp. Chính quyền địa phương vẫn giữ vai trò trung tâm trong tổ chức phân loại rác tại nguồn, điều phối hệ thống thu gom, bảo đảm quỹ đất, kiểm soát công nghệ, giám sát chất lượng môi trường, truyền thông thay đổi hành vi của cộng đồng và bảo vệ lợi ích công. Mô hình hợp tác công tư chỉ có thể phát huy hiệu quả khi trách nhiệm, quyền hạn và lợi ích của các bên được xác lập rõ ràng trên cơ sở pháp lý ổn định, có khả năng thực thi.

Từ xử lý chất thải đến kinh tế tuần hoàn

Một điểm nhấn quan trọng của Hội thảo là việc đặt vấn đề quản lý CTRSH trong tổng thể chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Xử lý chất thải không nên chỉ tiếp cận như khâu cuối của quá trình tiêu dùng, mà cần được tổ chức như một cấu phần của kinh tế tuần hoàn, trong đó chất thải được phân loại, tái chế, tái sử dụng, thu hồi năng lượng và giảm tối đa chôn lấp. Cách tiếp cận này đòi hỏi chính sách PPP trong lĩnh vực môi trường phải được thiết kế theo chuỗi giá trị, gắn giữa phân loại tại nguồn, thu gom, vận chuyển, xử lý, thị trường tái chế và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất.

Các ý kiến trao đổi tại Hội thảo là nguồn thông tin thực tiễn quan trọng phục vụ nhiệm vụ nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu cơ sở khoa học, thực tiễn đề xuất hoàn thiện cơ chế chính sách khuyến khích, thu hút hợp tác công tư trong thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt phù hợp với Luật Bảo vệ môi trường”. Trên cơ sở tiếp cận liên ngành giữa địa lý nhân văn, chính sách công, kinh tế môi trường và quản trị phát triển bền vững, các kết quả thảo luận góp phần làm rõ hơn những điều kiện thể chế cần thiết để phát triển thị trường dịch vụ môi trường và huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho bảo vệ môi trường.

Kết thúc Hội thảo, Ban Tổ chức ghi nhận các ý kiến đóng góp của đại biểu, chuyên gia, doanh nghiệp và nhà đầu tư nhằm tiếp tục tổng hợp, nghiên cứu, đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách về hợp tác công tư, thu hút đầu tư tư nhân trong xử lý CTRSH. Hội thảo không chỉ là hoạt động trao đổi học thuật và thực tiễn, mà còn là diễn đàn kết nối giữa cơ quan nghiên cứu, cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình hoàn thiện chính sách môi trường trong giai đoạn mới.