Trên thế giới, các bảo tàng không còn trưng bày theo lối truyền thống tĩnh tại mà trưng bày theo tính động trải nghiệm đa giác quan. Nhiều bảo tàng thử nghiệm, điều chỉnh và tái tạo chính mình theo những cách mà công chúng không dễ dàng nhìn thấy. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình chuyển đổi ấy, được tích hợp vào quản lý bộ sưu tập, trung gian tiếp cận du khách, nghiên cứu trưng bày, tư liệu hóa di sản và quản lý rủi ro thiên tai. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng), đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Viện Hàn lâm) đã mở cánh cửa nhìn vào những gì đang thực sự vận hành bên trong tường của mình, không phải những kết quả đã được trau chuốt, mà là những công cụ đang được thử nghiệm, những quy trình đang được tái thiết kế và nhiều câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ.

Tại Bảo tàng, một trong những thử nghiệm như vậy đã được chính các bạn tình nguyện viên trẻ nhóm công nghệ triển khai một cách sáng tạo dưới sự hướng dẫn của cán bộ bảo tàng. Đó là ứng dụng Thị giác máy tính (Computer Vision - CV), một nhánh của AI cho phép máy tính “nhìn” và hiểu hình ảnh như mắt người - vào trò chơi tương tác vận động mang tên “Đón quà”. Khác với các trò chơi gia đình trước đây vốn yêu cầu bộ cảm biến hồng ngoại đặt trước tivi, với AI thời đại mới, xử lý Thị giác máy tính đã trở nên nhanh hơn và chính xác hơn rất nhiều. Giờ đây, chỉ cần một chiếc camera ghi hình người chơi là đủ.

Trò chơi hoạt động dựa trên kỹ thuật trọng tâm gọi là “Ước lượng tư thế cơ thể” (Body Pose Estimation). Cụ thể, AI nhận biết các điểm mốc trên cơ thể người chơi như vị trí đầu, vai, khuỷu tay, cổ tay, các khớp từ hình ảnh camera. Từ đó, máy tính dựng lại một “cơ thể mô phỏng” phản chiếu chính xác chuyển động của người chơi. Sau khi có “cơ thể mô phỏng”, nhóm tình nguyện viên lập trình để các món quà ảo rơi từ trên xuống, hai bàn tay mô phỏng được làm hiệu ứng lấp lánh.

Điểm đặc biệt mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam là những “món quà ảo” rơi từ trên xuống không phải hình ảnh ngẫu nhiên. Mỗi món quà mang một ý nghĩa gắn với chương trình của Bảo tàng. Vào dịp Tết Nguyên đán, màn hình hiện ra những hình ảnh quen thuộc như bánh chưng, bánh dày, cùng các cụm từ “sung túc, sum vầy” và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”... Dịp Tết Trung thu, các món quà là đồ chơi dân gian như đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi, tò he, sư tử múa - tất cả gợi nhắc không khí rộn ràng, ấm áp của ngày hội trăng rằm. Khi bàn tay chạm vào quà, hệ thống ghi điểm; chạm vào “vật cản” thì bị mất lượt. Toàn bộ tương tác diễn ra theo thời gian thực, mang lại trải nghiệm vừa học vừa chơi đầy hứng thú. Đây là minh chứng cho thấy chính các bạn trẻ đam mê di sản đã dùng kiến thức công nghệ để truyền tải văn hóa một cách sống động nhất.

Bên cạnh trò chơi vận động, cũng từ đội ngũ tình nguyện viên công nghệ, Bảo tàng còn thử nghiệm một mô hình tương tác khác, gần gũi với văn hóa truyền thống Việt Nam: “Ông Tiến sĩ giấy AI”. Hình ảnh ông Tiến sĩ giấy vốn quen thuộc mỗi dịp Tết Trung thu, biểu tượng của hiếu học và tri thức được thể hiện dưới dạng một đại sứ số nhờ kết hợp của AI. ông Tiến sĩ giấy AI có thể cử động và giải đáp được khá nhiều câu hỏi cho các em nhỏ. Để ông Tiến sĩ giấy cử động được, nhóm đã làm việc với nghệ nhân để xây dựng khung robot bên trong, tích hợp động cơ điều khiển giao tiếp với máy tính. Về phần “trí tuệ”, nhóm đã tích hợp công nghệ AI với kho nội dung phong phú về Bảo tàng và Tết Trung thu. Sự kết hợp này cho thấy một hướng đi mới: AI không làm khô cứng di sản, mà khi đặt trong đôi tay tài năng và nhiệt huyết của những tình nguyện viên trẻ, nó trở thành cây cầu nối giữa truyền thống và thế hệ số.

Việc ứng dụng AI tại Bảo tàng  không nhằm mục đích thay thế con người mà được xem như công cụ hữu hiệu để làm mới không gian trưng bày và tăng cường kết nối với công chúng. Cách làm này bước đầu đã mang lại hiệu quả vượt mong đợi khi thu hút lượng lớn khách tham quan trẻ tuổi tiếp cận nguồn thông tin chính thống, góp phần cá nhân hóa trải nghiệm, kích thích người xem tìm hiểu sâu hơn về câu chuyện phía sau mỗi di sản. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng chiến lược mà Viện Hàn lâm đã chỉ đạo Bảo tàng: vừa là đơn vị nghiên cứu - ứng dụng, vừa là không gian lan tỏa giá trị văn hóa, khoa học.

Với lợi thế là một đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm, Bảo tàng hội tụ đầy đủ các yếu tố của một trung tâm nghiên cứu khoa học hàng đầu. Những thử nghiệm công nghệ do chính các tình nguyện viên trẻ - những người đam mê di sản và thành thạo công nghệ thực hiện là một phần của hành trình đổi mới sáng tạo, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động, khẳng định vị thế tiên phong của Bảo tàng trong việc kiến tạo những trải nghiệm văn hóa mới, đồng thời đóng góp quan trọng vào sự phát triển chung của hệ thống bảo tàng ở Việt Nam trong kỷ nguyên số./.