Quang cảnh buổi họp Hội đồng nghiệm thu

Hội đồng nghiệm thu do TS. Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm là Chủ tịch Hội đồng; PGS.TS. Nguyễn Hoàng Hải, Đại học Quốc gia Hà Nội là Phó Chủ tịch Hội đồng. Các nhà khoa học khác trong Hội đồng gồm: GS.TS. Nguyễn Vũ Hảo (Trường Đại học KHXH và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội): Phản biện 1; GS.TS. Vũ Dũng (Học viện KHXH): Phản biện 2. Các Ủy viên Hội đồng gồm: PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Viện Nghiên cứu Văn hóa; TS. Đoàn Trường Thụ, Tạp chí Cộng sản; PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện Thông tin KHXH.

Nhiệm vụ tập trung tổng quan các xu hướng nghiên cứu mới về khoa học ý thức tại các quốc gia Âu - Mỹ từ năm 2000 đến nay. Với cách tiếp cận liên ngành, nhóm nghiên cứu kết hợp tổng quan hệ thống và tổng quan tường thuật có phân tích, đánh giá, trên cơ sở tôn trọng những quan điểm học thuật khác nhau.

Kết quả nghiên cứu của nhiệm vụ được TS. Nguyễn Dương Đỗ Quyên báo cáo qua 04 phần nội dung:

Phần thứ nhất “Một số khái niệm, phương pháp luận và vấn đề cơ bản trong khoa học ý thức” trình bày sự thay đổi trong cách tiếp cận ý thức, từ những lý giải thuộc triết học, thần học đến nghiên cứu thực nghiệm đa tầng và liên ngành. Khoa học ý thức hiện có sự tham gia của thần kinh học, khoa học nhận thức 4E, khoa học máy tính, sinh học tiến hóa và hiện tượng học. Theo Chủ nhiệm nhiệm vụ, chưa có lý thuyết đơn lẻ nào giải thích đầy đủ đồng thời cơ chế thần kinh, trải nghiệm chủ quan và các kết quả kiểm chứng thực nghiệm. Các nghiên cứu kiểm định đối kháng, trong đó có Cogitate (2025), cho thấy xu hướng tăng cường đối chiếu và kiểm nghiệm lý thuyết. Tuy nhiên, “vấn đề khó của ý thức” do triết gia David Chalmers đặt ra vẫn là thách thức chưa được giải quyết.

Phần thứ hai “Một số xu hướng nghiên cứu mới trong sinh lý học thần kinh - não bộ liên hệ với ý thức” trình bày tổng quan những hướng nghiên cứu xem xét ý thức trong mối liên hệ giữa hoạt động thần kinh, các mạng lưới não bộ và trạng thái cơ thể, trong đó có những nghiên cứu về tương quan thần kinh, trạng thái biến đổi của ý thức và trục não - tim. Các cách tiếp cận này góp phần mở rộng phạm vi khảo sát, nhưng vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng, nhất là khả năng giải thích trải nghiệm chủ quan. Vì vậy, nghiên cứu liên ngành tiếp tục có ý nghĩa trong việc bổ sung và đối chiếu các giả thuyết về ý thức.

Phần thứ ba “Một số xu hướng mới trong sinh học - di truyền học liên hệ với ý thức” trình bày sự chuyển hướng từ cách tiếp cận lấy gene làm trung tâm sang mô hình hệ thống đa cấp, chú trọng quan hệ giữa sinh vật, hành vi và môi trường. Các nghiên cứu về tiến hóa mở rộng, dựng ngách sinh thái và di truyền học biểu sinh gợi mở những cách xem xét tác động của trải nghiệm và môi trường sống đối với quá trình sinh học. Tuy nhiên, theo nhóm nghiên cứu, các bằng chứng về vai trò của biểu sinh trong học tập và trí nhớ, đặc biệt từ nghiên cứu trên động vật, chưa đủ cơ sở để khẳng định đã hình thành một cơ chế chung giải thích bản chất của ý thức chủ quan.

Phần thứ tư “Một số xu hướng nghiên cứu mới trong toán học và vật lý liên hệ với ý thức” trình bày tổng quan những ứng dụng các mô hình toán học và cách tiếp cận từ vật lý trong nghiên cứu ý thức, góp phần lượng hóa, đối chiếu các giả thuyết và phát triển những chỉ số hỗ trợ đánh giá trạng thái ý thức trong lâm sàng. Những nghiên cứu giao thoa giữa khoa học thần kinh, lý thuyết thông tin, vật lý lượng tử và triết học tâm trí mở thêm hướng tiếp cận, song chưa giải quyết được “vấn đề khó của ý thức” và vẫn cần được kiểm nghiệm, đánh giá.

Từ kết quả tổng quan, TS. Nguyễn Dương Đỗ Quyên nhận định, nghiên cứu ý thức tại Việt Nam còn rất mới mẻ. Khoảng trống lớn nhất cần thu hẹp là khoảng cách tri thức lý luận và thực nghiệm liên ngành. Trong xu thế học thuật thế giới tái định vị các giá trị phương Đông, với truyền thống học thuật và văn hóa lâu đời, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội kết hợp tri thức phương Đông với thực nghiệm khoa học phương Tây, chủ động tham gia và đóng góp thiết thực vào mạng lưới nghiên cứu ý thức toàn cầu.

Tại buổi nghiệm thu, các thành viên Hội đồng đánh giá cao tinh thần trách nhiệm và nỗ lực nghiên cứu của TS. Nguyễn Dương Đỗ Quyên cùng nhóm thực hiện. Để hoàn thiện báo cáo tổng hợp và hoàn tất hồ sơ nhiệm vụ, Hội đồng yêu cầu nhóm nghiên cứu tiếp thu đầy đủ các góp ý chuyên môn của các nhà khoa học. Trên cơ sở đánh giá chung, Hội đồng thống nhất nghiệm thu nhiệm vụ với kết quả xếp loại Khá.