Đối với Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, yêu cầu ấy có một ý nghĩa đặc biệt. Viện là nơi lưu giữ, nghiên cứu và phát huy một bộ phận quan trọng của di sản tư liệu Hán Nôm – nguồn tư liệu chứa đựng những lớp trầm tích sâu dày của lịch sử, văn hóa, tư tưởng và kinh nghiệm dựng nước, giữ nước của dân tộc. Trong đó có những giá trị đã góp phần hình thành nên nền tảng văn hóa, tư tưởng và phương pháp ứng xử mà Chủ tịch Hồ Chí Minh kế thừa, tiếp biến và phát triển trong tư tưởng của Người.

Vì vậy, đưa tinh thần Chỉ thị 07-CT/TW vào thực tiễn của Viện trước hết là phải nhận thức đúng về giá trị của công việc mình đang làm. Nghiên cứu Hán Nôm không chỉ là đọc chữ cổ, giải nghĩa văn bản hay bảo quản những hiện vật của quá khứ. Đằng sau mỗi văn bản là một lớp thông tin về con người, xã hội, thể chế, tư tưởng, đạo lý và kinh nghiệm lịch sử. Đằng sau mỗi sắc phong, châu bản, bia ký, gia phả, địa chí, hương ước hay văn bản tôn giáo là những chứng cứ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về quá trình hình thành và phát triển của quốc gia, dân tộc.

Bởi vậy, nghiên cứu di sản không phải chỉ để “đọc lại quá khứ”, mà phải làm cho quá khứ có khả năng soi sáng hiện tại và đóng góp cho tương lai. Đây cũng chính là điểm gặp gỡ quan trọng với phương pháp Hồ Chí Minh: kế thừa truyền thống nhưng không giáo điều; xuất phát từ thực tiễn; coi trọng hiệu quả; nói đi đôi với làm; lấy lợi ích của đất nước và nhân dân làm điểm quy chiếu.

Từ nhận thức đó, đối với cán bộ Viện, điều quan trọng là chuyển từ “làm đúng việc” sang “làm việc có giá trị”. Một công trình nghiên cứu phải góp phần giải quyết vấn đề khoa học hoặc vấn đề thực tiễn; một tư liệu được bảo quản phải có khả năng được khai thác; một dự án số hóa phải tạo ra giá trị cho nghiên cứu, giáo dục và xã hội; một quyết định quản lý phải hướng tới hiệu quả chung của đơn vị. Khi ấy, học tập và làm theo Bác không còn là một nội dung tách biệt với chuyên môn, mà trở thành phương pháp để mỗi cán bộ tự đổi mới tư duy, nâng cao trách nhiệm và biến giá trị di sản thành nguồn lực phát triển.

Trước hết, Viện cần tiếp tục làm tốt công việc căn bản nhưng có ý nghĩa lâu dài: sưu tầm, kiểm kê, phân loại, định danh, số hóa, đối chiếu dị bản và xác định nguồn gốc, niên đại, tác giả, hoàn cảnh hình thành cũng như quá trình lưu truyền của văn bản. Đối với những tư liệu liên quan đến các sự kiện, nhân vật và vấn đề có ý nghĩa lịch sử, chính trị, chủ quyền quốc gia, càng phải đặt yêu cầu thẩm định khoa học lên hàng đầu.

Đặc biệt, phải phân biệt rõ văn bản gốc với bản sao, bản dịch với nguyên bản, tư liệu trực tiếp với tư liệu dẫn thuật; không sử dụng những tư liệu chưa được kiểm chứng như những chứng cứ lịch sử đã được xác lập. Đó chính là biểu hiện cụ thể của tinh thần trung thực, khách quan, trách nhiệm với sự thật – những phẩm chất không thể thiếu trong nghiên cứu khoa học và cũng là một phương diện quan trọng của việc học tập, thực hành đạo đức Hồ Chí Minh.

Trong phiên âm, dịch thuật và công bố, cần kiên trì nguyên tắc: đúng văn bản, sát ngữ nghĩa, rõ xuất xứ, minh bạch phương pháp và có khả năng kiểm chứng. Bản phiên âm, dịch nghĩa cần được đặt trong mối quan hệ với văn bản chữ Hán- Nôm, chú thích văn bản học và những thông tin cần thiết để người đọc có thể kiểm chứng. Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo cần được mạnh dạn ứng dụng trong nhận dạng, đối sánh, tra cứu và xử lý dữ liệu lớn, nhưng phải xác định rõ: AI là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm thẩm định của chuyên gia.

Đưa tinh thần “học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn” vào nghiên cứu Hán Nôm chính là làm cho mỗi văn bản được công bố không chỉ đúng về chữ nghĩa, mà còn góp phần giúp xã hội hiểu đúng hơn về lịch sử, văn hóa và sức sống của tư tưởng Việt Nam. Giá trị của một công trình vì thế không chỉ nằm ở số trang đã viết, số văn bản đã dịch hay số dữ liệu đã nhập, mà ở giá trị tri thức và giá trị xã hội mà công trình ấy tạo ra.

Một vấn đề khác có ý nghĩa quyết định đối với việc đưa Chỉ thị 07-CT/TW vào cuộc sống là xây dựng văn hóa trách nhiệm trong thực thi công vụ. Muốn khắc phục tâm lý sợ sai, né tránh, ngại trách nhiệm, không thể chỉ kêu gọi cán bộ mạnh dạn hơn, mà phải đổi mới cơ chế quản trị và đánh giá theo hướng rõ người, rõ việc, rõ kết quả, rõ trách nhiệm.

Đánh giá cán bộ không nên chỉ dựa vào việc “không để xảy ra sai sót”, mà cần ghi nhận cả sự chủ động, sáng kiến, tinh thần dám nhận việc khó và kết quả thực tế. Đối với những nhiệm vụ mới, phức tạp, cần phân biệt giữa sai sót do thiếu trách nhiệm với những hạn chế khách quan phát sinh trong quá trình đổi mới, thử nghiệm trên cơ sở đúng quy định.

Một cơ chế quản trị tốt phải tạo ra một môi trường trong đó cán bộ hiểu rằng: trách nhiệm không phải là sự ràng buộc để không dám làm, mà là động lực để làm đúng và làm đến cùng. Không hành động chỉ vì sợ sai cũng có thể trở thành một dạng rủi ro đối với cơ quan. Ngược lại, làm việc có căn cứ, có trách nhiệm, dám đổi mới và chịu trách nhiệm về kết quả phải được ghi nhận.

Từ đó, cần từng bước xây dựng ở Viện một phương thức quản trị lấy hiệu quả, chất lượng, trách nhiệm và giá trị tạo ra làm thước đo; tăng cường phối hợp giữa các đơn vị chuyên môn; giảm những khâu trung gian không cần thiết; khuyến khích cán bộ trẻ đảm nhận nhiệm vụ mới; đồng thời đề cao vai trò nêu gương của người đứng đầu. Người đứng đầu phải là người nói ít hơn bằng khẩu hiệu và chứng minh nhiều hơn bằng kết quả công việc.

Đối với Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, thực hành Chỉ thị 07-CT/TW còn phải được thể hiện ở việc làm cho di sản đến gần hơn với xã hội. Một kho tư liệu quý nếu chỉ được lưu giữ mà chưa được khai thác tương xứng thì giá trị xã hội của di sản chưa được phát huy đầy đủ. Vì vậy, phải đồng thời làm tốt ba việc: bảo tồn để không mất mát, nghiên cứu để nhận diện giá trị, và phát huy để di sản trở thành nguồn lực của phát triển.

Đây cũng là cách thiết thực để ngành khoa học xã hội và nhân văn khẳng định vai trò của mình trong đời sống đất nước. Những bài học về trọng dân, trọng nghĩa, trọng học, về tổ chức cộng đồng, về quản trị xã hội, về ứng xử với thiên nhiên, về giữ gìn độc lập và chủ quyền được lưu giữ trong di sản Hán Nôm không chỉ thuộc về quá khứ. Nếu được nghiên cứu nghiêm túc, giải thích khoa học và chuyển hóa thành tri thức dễ tiếp cận, những giá trị ấy có thể trở thành nguồn tham khảo quan trọng cho việc xây dựng con người, xây dựng văn hóa công vụ và hoàn thiện đời sống xã hội hôm nay.

Kính thưa các đồng chí!

Đưa một chỉ thị, nghị quyết vào cuộc sống, suy cho cùng, không phải là làm thêm một công việc bên cạnh những công việc đang có. Đó là đổi cách nghĩ, đổi cách làm và đổi chất lượng của kết quả.

Đối với Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, học tập và thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh phải được bắt đầu từ chính công việc hằng ngày: trung thực với tư liệu, nghiêm túc với khoa học, tận tâm với nhiệm vụ, chủ động trước yêu cầu mới, dám chịu trách nhiệm và hướng mọi hoạt động nghiên cứu, bảo tồn, số hóa, phát huy di sản tới những giá trị thiết thực cho đất nước và nhân dân.

Nếu mỗi cán bộ làm tốt phần việc của mình với tinh thần ấy; nếu mỗi công trình nghiên cứu tạo thêm một giá trị tri thức; nếu mỗi tư liệu được bảo tồn và số hóa mở thêm một khả năng khai thác; nếu mỗi quyết định quản lý làm cho công việc hiệu quả hơn, thì khi đó Chỉ thị 07-CT/TW không chỉ được quán triệt trong hội nghị, mà thực sự đã đi vào cuộc sống, đi vào từng công việc, từng con người và từng kết quả cụ thể của cơ quan, đơn vị.

Đó cũng là cách thiết thực nhất để chúng ta tiếp nối truyền thống, học tập Bác từ phương pháp hành động, và biến di sản của cha ông thành nguồn lực tinh thần, tri thức và văn hóa cho sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới./.