Những trăn trở từ buôn làng người M’nông ở tỉnh Đắk Lắk

Chuyến khảo sát và làm việc thực tế tại xã Liên Sơn Lắk, xã Yang Tao, tỉnh Đắk Lắk, đoàn công tác của Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên do TS. Phạm Thị Xuân Nga làm trưởng đoàn, thực hiện nhiệm vụ cấp Bộ độc lập “Ứng dụng chuyển đổi số trong giáo dục văn hóa dân tộc ở tỉnh Đắk Lắk” đã nhận thấy công tác truyền dạy và gìn giữ văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay đang đối mặt với nhiều khó khăn, rào cản.

Đoàn khảo sát của Chi nhánh Viện KHXH vùng Trung Bộ và Tây Nguyên

Thứ nhất, sự đứt gãy thế hệ và không gian sống: Đa số thanh thiếu niên trong độ tuổi lao động thường rời buôn làng lên các thành phố lớn để mưu sinh, học tập. Ở lại buôn chủ yếu là người cao tuổi và trẻ nhỏ đang độ tuổi đi học. Khoảng cách thế hệ cùng với việc thiếu vắng không gian sinh hoạt chung thường xuyên khiến việc truyền đạt trực tiếp các giá trị văn hóa cốt lõi như sử thi, luật tục, nhạc cụ hay lễ hội gặp nhiều trở ngại.

Thứ hai, thách thức từ sự biến đổi xã hội và tín ngưỡng: Một bộ phận đồng bào M’nông theo đạo Tin Lành, không tham gia sinh hoạt cộng đồng, không còn tấu lên các bản nhạc cồng chiêng bên các ché rượu cần cùng các lễ hội truyền thống. Điều này đã khiến không gian văn hóa cồng chiêng suy giảm đáng kể cùng kéo theo sự đứt gãy văn hóa dân tộc.

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra là làm thế nào để thế hệ trẻ tiếp thu văn hóa một cách tự nhiên, hào hứng thay vì sự áp đặt khô khan. Câu trả lời đã xuất hiện tại buôn Jun, xã Liên Sơn Lắk thông qua tư duy làm kinh tế kết hợp bảo tồn di sản của những người trẻ tuổi. Như chia sẻ thực tế từ các chủ thể văn hóa tại địa phương: “Muốn giữ được văn hóa thì người dân cần được nuôi sống bằng văn hóa”.

Thực tế tại buôn Jun cho thấy, các bạn trẻ nay đã hào hứng hơn rất nhiều khi tham gia vào các đội cồng chiêng biểu diễn phục vụ du khách tại nhà cộng đồng. Nếu như trước đây, các bậc cao niên phải dùng lời khuyên nhủ, năn nỉ để con cháu học nghề hay đánh chiêng nhưng các em rất mau chán, thì nay nhờ mô hình du lịch cộng đồng mang lại niềm vui và nguồn thu nhập thiết thực, thế hệ trẻ đã tự giác xung phong học tập và tham gia biểu diễn. Có thể thấy, chính sự phát triển của du lịch cộng đồng và kinh tế số đang tạo ra động lực đảo chiều, kéo lao động trẻ (như trường hợp Y Lâm Đăng Bing) quay về đóng góp cho địa phương.

Y Lâm Đăng Bing và hành trình lan tỏa văn hóa M'nông trên mạng xã hội

Điển hình tiêu biểu cho tư duy ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn văn hóa là anh Y Lâm Đăng Bing (sinh năm 1991, người con của buôn Jun, xã Liên Sơn Lắk, từng là phó đạo diễn phim điện ảnh tại Thành phố Hồ Chí Minh).

Trở về quê hương, anh đã tận dụng chuyên môn quay phim, đạo diễn của mình để trở thành một nhà sáng tạo nội dung số nổi tiếng.

Trang Facebook cá nhân Bing Y Lâm Đăng sở hữu khoảng 700.000 lượt theo dõi, các video ngắn đăng trên TikTok, Facebook thu hút hàng triệu view, like và comment, anh Lâm Đăng đã tái hiện chân thực đời sống thường nhật của đồng bào M’nông R’lâm tại buôn Jun cũng như truyền tải những nét văn hóa đặc sắc của người M’nông. Tâm điểm trong các video của anh là người cha ruột – ông Y Wang Bing (trong nhân vật Ba Báo - nhân vật truyền cảm hứng), một nhân vật rất quen thuộc trên mạng xã hội qua trang Bing Y Lâm Đăng.

Các video hướng dẫn chế biến món ăn truyền thống từ nguyên liệu dân dã của người M'nông như cà đắng, da trâu, cá sông, rau rừng... được thể hiện qua lăng kính trực quan, sinh động nhằm quảng bá ẩm thực. Bên cạnh đó, nhiều video trao đổi, tuyên truyền về ngôi nhà sàn truyền thống, cồng chiêng, lễ hội, tri thức địa phương của người M’nông ở Liên Sơn Lắk được lan tỏa trong cộng đồng.

Thay vì những bài giảng ghi chép truyền thống khiến người xem bị động, các video ngắn chỉ vài phút trên nền tảng số đã tạo ra sự tương tác hai chiều mạnh mẽ qua lượt thích, bình luận và chia sẻ. Mô hình này không chỉ đem lại nguồn thu nhập ổn định từ 100 - 200 triệu đồng/tháng cho nhà sáng tạo nội dung mà còn minh chứng cho một thực tế rằng: Chính chủ thể văn hóa dân tộc thiểu số là người hiểu rõ nhất, sáng tạo nhất và truyền tải hiệu quả nhất bản sắc của cộng đồng mình!

Qua đó, các nền tảng mạng xã hội đang đóng vai trò như một “mạng lưới xã hội phi chính thức” mới. Mạng lưới này không chỉ giúp kết nối các nguồn lực kinh tế mà còn lan tỏa tri thức bản địa, góp phần tái cấu trúc lại không gian văn hóa trong bối cảnh không gian sinh hoạt vật lý truyền thống tại các buôn làng đang bị thu hẹp.

Lan tỏa giá trị làng nghề truyền thống qua không gian mạng

Không chỉ dừng lại ở nghệ thuật biểu diễn hay ẩm thực tại buôn Jun, làn sóng chuyển đổi số trong bảo tồn văn hóa còn ghi dấu ấn đậm nét tại buôn Dơng Bắc với nghệ nhân thủ công H’ Huyên Bhôk.

Với đôi bàn tay khéo léo lưu giữ nghề gốm thủ công truyền thống, nghệ nhân H’Huyên Bhôk vinh dự được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng Bằng khen theo Quyết định số 854/QĐ-BVHTTDL ngày 15/4/2026 vì có thành tích tiêu biểu trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại địa phương. Thông qua việc tận dụng các nền tảng số như Zalo, Facebook để quảng bá hình ảnh chế tác, sản phẩm gốm, làng nghề gốm Yang Tao đã vươn xa hơn, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, trải nghiệm và đặt mua sản phẩm.

Việc ứng dụng công nghệ số vào công tác tuyên truyền, quảng bá văn hóa tại buôn Jun, buôn Dơng Bắc, xã Liên Sơn Lắk và các buôn làng khác là một hướng đi tất yếu, sáng tạo và đầy hiệu quả. Điều này không chỉ giúp giải quyết bài toán kinh tế cho người làm văn hóa mà còn khơi dậy lòng tự hào, ý thức tự lực tự cường của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ “hồn thiêng” sông núi Tây Nguyên giữa kỷ nguyên số.