1. Không gian mạng và những vấn đề đặt ra đối với công tác bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên

Sự phát triển của Internet, mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video, trò chơi trực tuyến và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi đáng kể phương thức tiếp cận thông tin, học tập và tương tác xã hội của trẻ em, thanh thiếu niên. Trong khi dân số Việt Nam đạt 102 triệu người, có tới 85,6 triệu người dùng Internet (tỷ lệ thâm nhập internet là 84,2%) và 79 triệu người dùng mạng xã hội (77,6%) vào cuối năm 2025 (DataReportal, 2026). Bên cạnh đó, theo dữ liệu từ Cục Trẻ em (2023) phối hợp với các tổ chức quốc tế, 89% trẻ em Việt Nam truy cập Internet hàng ngày với thời gian trung bình từ 5-7 tiếng. Theo khảo sát của Google vào năm 2022 cho thấy trẻ em Việt Nam bắt đầu sở hữu điện thoại di động riêng từ 9 tuổi, sớm hơn 4 năm so với mức trung bình thế giới (Dân Trí, 2024). Không gian mạng mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn tri thức phong phú, hỗ trợ học tập trực tuyến, phát triển kỹ năng sáng tạo, giao tiếp và hội nhập quốc tế. Đồng thời, đây cũng là môi trường để các em thể hiện quan điểm, tham gia các hoạt động xã hội và phát triển năng lực công dân số. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số cũng làm gia tăng những nguy cơ đối với nhóm người dùng còn hạn chế về kinh nghiệm, kỹ năng nhận diện và khả năng tự bảo vệ. Những nguy cơ này không chỉ xuất phát từ nội dung thông tin độc hại mà còn liên quan đến thiết kế nền tảng, phương thức tương tác, hoạt động thu thập dữ liệu và hành vi của các chủ thể tham gia môi trường mạng.

Một số vấn đề đáng chú ý hiện nay bao gồm:

Thứ nhất, nguy cơ tiếp xúc với thông tin và nội dung độc hại. Theo một kết quả nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy tới gần 53% trẻ em tham gia nghiên cứu cho biết các em gặp dạng nguy cơ nêu trên trên môi trường mạng (Nguyễn Lan, 2020). Trẻ em, thanh thiếu niên có thể tiếp cận các nội dung bạo lực, khiêu dâm, kích động thù hằn, thông tin sai lệch, nội dung cổ súy hành vi nguy hiểm hoặc các trào lưu tiêu cực. Việc tiếp xúc thường xuyên với những nội dung không phù hợp có thể tác động đến nhận thức, hành vi, quá trình hình thành nhân cách và sức khỏe tâm lý của trẻ em.

Thứ hai, tình trạng bắt nạt và xâm hại trên không gian mạng. Các hành vi như xúc phạm, đe dọa, bôi nhọ danh dự, phát tán hình ảnh riêng tư, giả mạo tài khoản, cô lập hoặc quấy rối trực tuyến có thể gây ra những tổn thương nghiêm trọng về tinh thần của các em. Đáng lưu ý, các nội dung tiêu cực có thể được lan truyền nhanh chóng, tồn tại lâu dài và tiếp tục gây ảnh hưởng ngay cả khi hành vi ban đầu đã chấm dứt.

Thứ ba, nguy cơ bị dụ dỗ, lừa đảo và xâm hại tình dục trực tuyến. Có tới gần 40% trẻ em tham gia khảo sát cho biết các em gặp các dạng rủi ro trên không gian mạng như bị dụ dỗ, lừa đảo (Nguyễn Lan, 2020). Các đối tượng xấu có thể sử dụng tài khoản giả mạo, xây dựng mối quan hệ nhằm tạo lòng tin, thao túng tâm lý, dụ dỗ trẻ em cung cấp thông tin cá nhân, hình ảnh nhạy cảm hoặc tham gia những hoạt động có nguy cơ bị bóc lột, xâm hại. Những hành vi này ngày càng có thể được hỗ trợ bởi công nghệ giả mạo hình ảnh, âm thanh và trí tuệ nhân tạo.

Thứ tư, nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân. Có tới 22% trẻ em tham gia khảo sát đã chia sẻ thông tin trực tuyến với người mà các em chưa từng gặp mặt (ECPAT, INTERPOL, & UNICEF, 2022). Việc công khai hình ảnh, thông tin định danh, địa chỉ, số điện thoại, trường học, vị trí hoặc dữ liệu cá nhân khác có thể tạo điều kiện cho hành vi giả mạo, lừa đảo, theo dõi và xâm phạm đời sống riêng tư. Đặc biệt, việc thu thập, sử dụng, chia sẻ hình ảnh và thông tin của trẻ em khi chưa đáp ứng các yêu cầu pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân có thể dẫn đến những hệ lụy lâu dài.

Thứ năm, tác động đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Việc sử dụng thiết bị số và mạng xã hội thiếu kiểm soát có thể ảnh hưởng đến thời gian ngủ, khả năng tập trung, hoạt động thể chất, kết quả học tập và các mối quan hệ trực tiếp. Việc thường xuyên so sánh bản thân với những hình ảnh được xây dựng trên mạng xã hội cũng có thể làm gia tăng áp lực tâm lý, cảm giác tự ti và lo âu ở một bộ phận thanh thiếu niên.

Những vấn đề trên cho thấy bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên trong môi trường số cần được tiếp cận một cách toàn diện, không chỉ tập trung vào việc ngăn chặn nội dung xấu mà còn phải chú trọng phòng ngừa rủi ro, bảo vệ quyền riêng tư, nâng cao năng lực số và hỗ trợ tâm lý, xã hội cho người sử dụng.

Ảnh minh hoạ: tạo lập bởi ChatGPT

2. Cơ sở pháp lý về bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trên không gian mạng tại Việt Nam

Tại Việt Nam, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng đã được xác lập trong hệ thống pháp luật về quyền trẻ em, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản lý hoạt động trên Internet.

Luật Trẻ em năm 2016 (Luật số 102/2016/QH13) là cơ sở pháp lý quan trọng xác lập các quyền cơ bản của trẻ em và trách nhiệm của gia đình, Nhà nước, nhà trường, tổ chức, cá nhân trong công tác bảo vệ trẻ em. Theo Điều 54 của Luật Trẻ em, cơ quan, tổ chức liên quan có trách nhiệm tuyên truyền, giáo dục và bảo vệ trẻ em khi tham gia môi trường mạng; cha mẹ, giáo viên và người chăm sóc có trách nhiệm trang bị kiến thức, hướng dẫn kỹ năng để trẻ em biết tự bảo vệ mình. Đồng thời, các tổ chức, cá nhân quản lý và cung cấp dịch vụ trên môi trường mạng phải thực hiện biện pháp bảo đảm an toàn và bí mật đời sống riêng tư cho trẻ em.

Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Đáng chú ý, Điều 16 quy định về phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng, trong đó khẳng định trẻ em có quyền tiếp cận thông tin, tham gia hoạt động xã hội, vui chơi, giải trí và được bảo vệ bí mật cá nhân, đời sống riêng tư trên không gian mạng. Điều 16 đồng thời quy định trách nhiệm của cha mẹ, người giám hộ trong việc đăng ký, giám sát và quản lý hoạt động sử dụng dịch vụ giá trị gia tăng trên không gian mạng của trẻ em; quy định trách nhiệm của chủ quản hệ thống thông tin và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trong kiểm soát nội dung, ngăn chặn, xóa bỏ thông tin gây nguy hại hoặc xâm hại trẻ em, triển khai các hệ thống kỹ thuật hỗ trợ phòng, chống xâm hại và phối hợp với cơ quan chức năng xử lý vi phạm.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, tạo lập khuôn khổ pháp lý quan trọng trong bảo vệ thông tin cá nhân của trẻ em. Theo Điều 24, việc xử lý dữ liệu cá nhân của trẻ em phải tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân; người đại diện theo pháp luật thực hiện các quyền của chủ thể dữ liệu theo quy định. Đặc biệt, việc xử lý dữ liệu cá nhân nhằm công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em từ đủ 07 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của trẻ em và người đại diện theo pháp luật.

Bên cạnh đó, Nghị định số 56/2017/NĐ-CP ngày 09/5/2017 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Trẻ em, trong đó Điều 36 đề cập các biện pháp bảo vệ thông tin bí mật đời sống riêng tư của trẻ em trên môi trường mạng. Các quy định này tiếp tục là cơ sở để triển khai những biện pháp bảo vệ phù hợp với pháp luật hiện hành.

Như vậy, hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước xác lập trách nhiệm của các chủ thể trong bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, đồng thời đặt ra yêu cầu kết hợp giữa bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, quyền riêng tư và phòng ngừa các hành vi xâm hại. Đây là cơ sở quan trọng để các cơ quan, tổ chức, gia đình và nhà trường triển khai hoạt động bảo vệ trẻ em một cách đồng bộ, có trách nhiệm và phù hợp với thực tiễn chuyển đổi số.

3. Giải pháp tăng cường bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trên không gian mạng

Để xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh và thân thiện với trẻ em, cần triển khai đồng bộ các giải pháp ở cấp độ cá nhân, gia đình, nhà trường, tổ chức cung cấp dịch vụ và cơ quan quản lý nhà nước.

Một là, nâng cao nhận thức và năng lực số cho trẻ em, thanh thiếu niên.

Cần tăng cường giáo dục kiến thức và kỹ năng sử dụng Internet an toàn, có trách nhiệm; hướng dẫn trẻ nhận diện thông tin sai lệch, nội dung độc hại, hành vi lừa đảo, dụ dỗ và bắt nạt trực tuyến. Đồng thời, chú trọng hình thành năng lực đánh giá thông tin, tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp văn minh, ứng xử có trách nhiệm và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc giáo dục kỹ năng số cần được thực hiện thường xuyên, phù hợp với từng nhóm tuổi, đặc điểm tâm lý và mức độ phát triển nhận thức của trẻ. Đặc biệt, cần giúp trẻ hiểu rằng việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn khi gặp tình huống nguy hiểm là hành động cần thiết, không phải biểu hiện của sự yếu đuối hay thiếu hiểu biết.

Hai là, phát huy vai trò của gia đình trong đồng hành và bảo vệ trẻ em.

Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành nhận thức và hành vi của trẻ. Cha mẹ, người giám hộ cần chủ động tìm hiểu về các nền tảng số mà trẻ sử dụng, trao đổi thường xuyên về những nguy cơ trên mạng và hướng dẫn trẻ thiết lập các chế độ bảo mật phù hợp. Cần xây dựng nguyên tắc sử dụng thiết bị số trong gia đình theo hướng khoa học, cân bằng giữa hoạt động trực tuyến và trực tiếp; khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động thể chất, văn hóa, xã hội. Việc quản lý cần dựa trên sự đồng hành, tin tưởng và tôn trọng quyền riêng tư của trẻ, tránh áp dụng các biện pháp kiểm soát cực đoan làm ảnh hưởng đến khả năng tự chủ và sự phát triển của các em.

Ba là, tăng cường trách nhiệm của nhà trường và các cơ sở giáo dục.

Nhà trường cần đưa nội dung giáo dục an toàn số, văn hóa ứng xử trên mạng, phòng chống bắt nạt trực tuyến và bảo vệ dữ liệu cá nhân vào các hoạt động giáo dục phù hợp. Đồng thời, xây dựng cơ chế tiếp nhận thông tin, tư vấn và hỗ trợ học sinh khi phát hiện dấu hiệu bị đe dọa, quấy rối hoặc xâm hại trên không gian mạng.

Cần tăng cường sự phối hợp giữa giáo viên, gia đình, chuyên gia tâm lý và các cơ quan chức năng nhằm phát hiện sớm, đánh giá nguy cơ và hỗ trợ kịp thời những trường hợp cần can thiệp. Việc bảo vệ trẻ em phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ làm nguyên tắc xuyên suốt, tránh làm tổn thương hoặc khiến trẻ tiếp tục bị kỳ thị khi chia sẻ sự việc.

Bốn là, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số.

Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet, mạng xã hội, trò chơi trực tuyến và nền tảng số cần thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định pháp luật về bảo vệ trẻ em và dữ liệu cá nhân. Trong đó, cần chú trọng thiết kế các tính năng an toàn ngay từ đầu; kiểm soát và hạn chế nội dung không phù hợp với độ tuổi; xây dựng cơ chế báo cáo, xử lý nội dung xâm hại; bảo vệ thông tin cá nhân và hạn chế những tương tác có nguy cơ gây hại cho trẻ em.

Bên cạnh đó, cần tăng cường minh bạch trong chính sách thu thập, xử lý dữ liệu; phát triển công cụ kiểm soát phù hợp với lứa tuổi và tạo điều kiện để trẻ em, phụ huynh dễ dàng tiếp cận các cơ chế hỗ trợ khi xảy ra sự cố.

Năm là, hoàn thiện cơ chế phối hợp và tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật.

Các cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, tiếp nhận phản ánh, phát hiện và xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Đồng thời, tăng cường phối hợp liên ngành giữa cơ quan quản lý, cơ quan bảo vệ pháp luật, cơ sở giáo dục, tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ.

Cần chú trọng công tác thống kê, nghiên cứu, đánh giá thực trạng và nhận diện những nguy cơ mới phát sinh từ công nghệ số, đặc biệt là các hành vi lừa đảo, xâm hại tình dục trực tuyến, giả mạo hình ảnh bằng trí tuệ nhân tạo và khai thác trái phép dữ liệu cá nhân. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để xây dựng chính sách, chương trình can thiệp và mô hình bảo vệ trẻ em phù hợp với thực tiễn.

Sáu là, phát huy vai trò của nghiên cứu khoa học và truyền thông chính sách.

Các viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo và tổ chức chuyên môn cần đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành về tác động của môi trường số đối với sự phát triển thể chất, tâm lý, nhận thức và hành vi của trẻ em, thanh thiếu niên. Cần quan tâm đến sự khác biệt về độ tuổi, giới tính, điều kiện kinh tế - xã hội, khả năng tiếp cận công nghệ và mức độ hiểu biết số giữa các nhóm trẻ.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các giải pháp dựa trên bằng chứng, xây dựng tài liệu hướng dẫn, mô hình giáo dục kỹ năng số và khuyến nghị chính sách nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em trong bối cảnh chuyển đổi số.

4. Chung tay xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh và thân thiện với trẻ em

Bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trong không gian mạng là vấn đề có tính liên ngành, liên lĩnh vực, đòi hỏi sự tham gia và phối hợp trách nhiệm của toàn xã hội. Đây không chỉ là nhiệm vụ phòng ngừa, ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật mà còn là quá trình tạo dựng môi trường số tích cực, nơi trẻ em được bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, học tập, sáng tạo, giao tiếp và phát triển toàn diện.

Trong quá trình đó, cần chuyển từ tư duy quản lý, kiểm soát đơn thuần sang cách tiếp cận lấy trẻ em làm trung tâm, kết hợp giữa bảo vệ, giáo dục, trao quyền và hỗ trợ. Trẻ em không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn cần được trang bị kiến thức, kỹ năng và điều kiện cần thiết để trở thành những công dân số có năng lực, có trách nhiệm và có khả năng tự bảo vệ mình.

Đối với các viện nghiên cứu và tổ chức khoa học, việc nghiên cứu, đánh giá thực tiễn, tư vấn và đề xuất chính sách có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Những kết quả nghiên cứu có cơ sở khoa học sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường trách nhiệm xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững của môi trường số tại Việt Nam.

Bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trong không gian mạng là bảo vệ quyền được an toàn, được phát triển và được thụ hưởng những thành tựu của chuyển đổi số. Mỗi gia đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp cần chủ động thực hiện trách nhiệm của mình, cùng chung tay xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh, nhân văn, vì sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ và tương lai đất nước.

Tài liệu tham khảo

1. Chính phủ. (2017). Nghị định số 56/2017/NĐ-CP ngày 09 tháng 5 năm 2017 quy định chi tiết một số điều của Luật Trẻ em.

2. Chính phủ. (2024). Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09 tháng 11 năm 2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng.

3. Cục Trẻ em. (2023). Báo cáo khảo sát tình hình sử dụng Internet và mạng xã hội của trẻ em Việt Nam.

4.DataReportal. (2026). Digital 2026: Vietnam. https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam

5. ECPAT, INTERPOL, & UNICEF. (2022). Disrupting Harm in Viet Nam [Snapshot]: Evidence on online child sexual exploitation and abuse. Global Partnership to End Violence Against Children. https://www.unicef.org/innocenti/media/4181/file/DH-Viet-Nam-Report-2022.pdf

6. Nguyễn Lan. (2020). Hoạt động tham vấn ý kiến xây dựng Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030.

7. Quốc hội. (2025a). Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 ngày 10 tháng 12 năm 2025.

8. Quốc hội. (2025b). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26 tháng 6 năm 2025.

9. Quốc hội. (2016). Luật Trẻ em: Luật số 102/2016/QH13 ngày 05 tháng 4 năm 2016.

10. Thanh Huyền. (2024). Khi trẻ em nghiện thiết bị điện tử. Báo điện tử Dân trí. https://dansinh.dantri.com.vn/vi-tre-em/khi-tre-em-nghien-thiet-bi-dien-tu-20240913213135108.htm

11. Văn phòng Quốc hội. (2025). Văn bản hợp nhất số 108/VBHN-VPQH ngày 27 tháng 8 năm 2025 hợp nhất Luật Trẻ em.