Trong lịch sử hình thành và phát triển của Khảo cổ học Việt Nam , Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông (1916–1988) là một nhà khoa học có nhiều đóng góp quan trọng . Ô ng là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khảo cổ học , người đã dành 20 năm trên cương vị lãnh đạo để xây dựng tổ chức, đội ngũ và định hướng nghiên cứu, góp phần đặt nền tảng cho sự phát triển của Viện và ngành Khảo cổ học Việt Nam.

Từ nhà khoa học đa lĩnh vực đến người gắn bó với Khảo cổ học

Sinh năm 1916 tại Hà Nội, quê quán Ân Thi, Hưng Yên, Giáo sư, viện sĩ Phạm Huy Thông sớm có nhiều hoạt động trong lĩnh vực văn chương, khoa học và giáo dục. Ông từng nghiên cứu nhiều lĩnh vực như luật, sử học, địa lý, kinh tế và chính trị.

Năm 1967, ông được điều về Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, tham gia chuẩn bị thành lập Viện Khảo cổ học. Năm 1968, khi Viện được thành lập, ông trở thành Viện trưởng đầu tiên và giữ cương vị này đến năm 1988. Từ đó, sự nghiệp của ông gắn bó với quá trình hình thành và phát triển của ngành Khảo cổ học Việt Nam.

Đặt nền tảng cho hoạt động nghiên cứu khảo cổ học

Trong những năm đầu thành lập, Giáo sư Phạm Huy Thông từng bước xây dựng tổ chức, tập hợp lực lượng chuyên môn, định hướng các chương trình nghiên cứu và hình thành nền tảng cho hoạt động khảo cổ học có hệ thống.

Ông chú trọng sự phối hợp giữa khảo cổ học với lịch sử, dân tộc học và các ngành khoa học liên quan, góp phần hình thành cách tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu lịch sử và văn hóa dân tộc.

Định hướng những vấn đề lớn của khảo cổ học Việt Nam

Một trong những dấu ấn nổi bật của Giáo sư Phạm Huy Thông là sự quan tâm đến thời đại Hùng Vương, thời kỳ tiền sử – sơ sử và quá trình hình thành nhà nước đầu tiên của dân tộc .

Ông tổ chức, tập hợp lực lượng nghiên cứu và thúc đẩy các hội nghị khoa học về thời đại Hùng Vương, góp phần hệ thống hóa tư liệu khảo cổ. Ông cũng quan tâm đến văn hóa Đông Sơn, thời đại kim khí và các di tích khảo cổ tiêu biểu , trong đó có Hang Con Moong.

Xây dựng đội ngũ và nền tảng học thuật của ngành

Giáo sư Phạm Huy Thông đặc biệt chú trọng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, định hướng nghiên cứu cho cán bộ trẻ và gắn nghiên cứu với thực địa, khai quật và tư liệu khảo cổ.

Trên cương vị Tổng Biên tập Tạp chí Khảo cổ học , ông góp phần nâng cao chất lượng học thuật, đưa tạp chí trở thành diễn đàn quan trọng của giới khảo cổ học Việt Nam.

Những công trình và dấu ấn khoa học

Một số công trình tiêu biểu của Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông gồm:

- Hang Con Moong. Nxb Khoa học xã hội, 1990 (viết chung cùng Nguyễn Khắc Sử và Hoàng Xuân Chinh)

- Tiến đến đưa thời kỳ Hùng Vương vào chính sử. Khảo cổ học, số 1 – 1969.

- Thảo luận về những giai đoạn của thời kỳ Hùng Vương qua di tích và di vật. Khảo cổ học, số 3 – 4 – 1969.

- Những nhận thức mới nhất về niên đại thời Hùng Vương. Khảo cổ học, số 9,10 – 1970.

- Trồng đồng. Khảo cổ học , số 13 – 1974

- Điểm những vấn đề mấu chốt của thời đại đá ở Việt Nam đang chờ được gỡ mối. Khảo cổ học , số 1 – 1977

- Thời đại kim khí ở Việt Nam và “văn minh sông Hồng”: văn hóa Đông Sơn. Khảo cổ học , số 2 – 1979 .

- .....

Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về công trình nghiên cứu khảo cổ (Hang Con Moong, trống đồng Đông Sơn và 4 bài dẫn luận thời đại Hùng Vương), ghi nhận những đóng góp của ông đối với khoa học xã hội và khảo cổ học Việt Nam.

Di sản đối với Viện Khảo cổ học

Những đóng góp của Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông không chỉ ở các công trình nghiên cứu mà còn ở nền tảng tổ chức, đội ngũ cán bộ, định hướng khoa học và phương pháp nghiên cứu được hình thành trong những năm đầu của Viện.

Ngày nay, Viện Khảo cổ học tiếp tục kế thừa và phát triển những nền tảng đó, đẩy mạnh hợp tác liên ngành và ứng dụng khoa học – công nghệ trong điều tra, khai quật, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản khảo cổ.

Giáo sư, Viện sĩ Phạm Huy Thông là một trong những người đặt những viên gạch nền móng cho một thiết chế nghiên cứu khảo cổ học chuyên nghiệp , góp phần định hình những bước đi đầu tiên của Khảo cổ học Việt Nam.