Tiểu sử và sự nghiệp của Giáo sư Ca Văn Thỉnh

Giáo sư Ca Văn Thỉnh là một nhà cách mạng, nhà Nam Bộ học tiên phong và là một trong những nhân sĩ Nam B ộ tiêu biểu của thế kỉ XX. Ô ng là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học x ã hội Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh (nay là Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) . Tháng 9 năm 2025 Viện chào mừng Lễ kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ (12/9/1975 -12/9/2025). Hoà chung vào không khí đại lễ của đất nước, nhân dịp chào mừng Lễ kỷ niệm 50 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2025), chúng tôi xin giới thiệu đôi nét về Viện trưởng đầu tiên của Viện khoa học xã hội vùng Nam Bộ, với tư cách là một nhà cách mạng, một nhân sĩ, nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp cho văn hoá, văn học Nam Bộ thế kỷ XX.

Trước năm 1945, Giáo sư Ca Văn Thỉnh có gần 20 năm (1928-1945) làm Đ ốc học tỉnh Bến Tre. Sau khi GS. Ca Văn Thỉnh cùng phái đoàn Nam B ộ ra chiến khu Việt Bắc báo cáo tình hình Nam B ộ vào ngày 20/3/1946, ông được GS. Đ ặ ng Th a i Mai giao lại quyền Bộ t rưởng Bộ Giáo dục. Kể từ đó, ông được chính quyền Cách mạng giao giữ nhiều chức vụ khác nhau như: đặc trách Bí thư Kỳ ủy Đảng Dân c hủ Nam Bộ ( 1947 ), lãnh sự tại Indonesia ( 1956 ) . Từ năm 1968 đến năm 1975, ông làm Giám đốc Thư viện Khoa học x ã hội Trung ương, rồi về Nam Bộ làm cán bộ Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam.

Những nghiên cứu về văn học dân gian Nam Bộ

Về sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian Nam Bộ của GS. Ca Văn Thỉnh, công trình Hào khí Đồng Nai được đánh giá là có giá trị nhất và có lẽ là tâm huyết nhất mà ông để lại cho các thế hệ sau.

Ngoài việc giới thiệu, ông còn miệt mài sưu tầm những văn phẩm ở hầu hết các thể loại văn học dân gian ở Nam Bộ. Cụ thể như: Về ca dao sưu tầm được 78 bài. Bài ng ắ n nhất hai câu, bài dài nhất mười sáu câu; Về tục ngữ sưu tầm được 24 câu; Về lý sưu tầm được 10 bài, ngắn nhất 2 câu, bài dài nhất bốn câu; Về truyện dân gian sưu tầm được 15 văn bản (Ca Văn Thỉnh, 1983).

Một đóng góp khác, GS. Ca Văn Thỉnh đã nêu được vai trò, giá trị và vị trí thiết yếu của văn học dân gian Nam Bộ trong văn học dân gian của dân tộc và trong tiến trình văn học sử Việt Nam. V ăn học dân gian Nam Bộ có vai trò phản ánh những tâm tư, tình cảm và nguyện vọng của người dân Nam Bộ. Bên cạnh đó , GS. Ca Văn Thỉnh khẳng định tính giáo dục và tính chiến đấu trong các tác phẩm dân gian Nam Bộ. Ta thấy ở hầu hết ở các công trình của ông đều đề cập và nh ấ n mạnh đến tính giáo dục của văn học dân gian Nam Bộ.

Cuối cùng, GS. Ca Văn Thỉnh đã nêu bật vị trí của văn học Nam Bộ trong m ố i quan hệ hữu cơ giữa văn học dân gian miền Nam và văn học dân gian miền Bắc. Từ đó, ông khẳng định văn học dân gian Nam Bộ là một bộ phận của lịch sử văn học dân gian Việt Nam trong sự thống nhất của Nam Bộ và Bắc Bộ.

Qua việc nghiên cứu văn học dân gian, GS. Ca Văn Thỉnh bước đầu cho người đọc thấy được mối quan hệ giữa văn hóa, văn học Nam Bộ với Bắc Bộ; đồng thời, ông cũng chỉ ra được nét đặc trưng trong tính cách của người Nam B ộ là tính hướng thiện, giàu tình nghĩa, yêu chuộng sự thẳng ngay và yêu lẽ công bằng.

Những nghiên cứu về văn học viết Nam Bộ

Hầu hết các công trình, bài viết của GS. Ca V ăn Thỉnh về văn học, hoặc có liên quan đến văn học như: Nguyễn Hữu Huân thân thế và sự nghiệp (Ca Văn Thỉnh, 1976); Nguyễn Đình Chiểu cuộc đời và sự nghiệp (Ca Văn Thỉnh, bản thảo a); Hào khí Đồng Nai (Ca Văn Thỉnh, 1983); Nhớ hai nhà giáo Võ Trường Toản và Nguyễn Đình Chiểu (Ca Văn Thỉnh, 1978); Ý nghĩ về văn học sử Nam B ộ và mối quan hệ Bắc Nam (Ngạc Xuyên, 1975) đều đề cập đến ít nhiều một vài tác giả Nam Bộ có tình yêu nước nồng nàn như: Hồ Huân Nghiệp, Phan Văn Trị, Tr ịnh Hoài Đức, Nguyễn Cư Trinh, Nguyễn Đình Chiểu.

Về mặt sưu tầm, GS. Ca Văn Thỉnh chú tâm biên tập thơ văn của những nhà thơ yêu nước, những tác phẩm có tính chiến đấu cao hoặc có ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Ngoài thơ văn sưu tập và chú giải trong hai công trình Nguyễn Đình Chiểu toàn tập (2 tập), Ca Văn Thỉnh và cộng sự (1982); Thơ văn yêu nước Nam Bộ (nửa sau thế kỷ XIX), Bảo Định Giang, Ca Văn T hỉnh (1977), Hào khí Đồng Nai, Ca Văn T hỉnh (1983), ông còn biên khảo, dịch nhiều thơ văn chữ Hán sang chữ Quốc ngữ.

Về mặt nghiên cứu, ngoài những đóng góp về mặt chú giải từ ngữ, tìm hiểu hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, GS. Ca Văn Thỉnh còn có những đóng góp đáng kể trong quá trình đánh giá giá trị nội dung những văn phẩm văn học Nam Bộ. Thông qua các công trình nghiên cứu, GS. Ca Văn Thỉnh đã chứng minh được nội dung chủ yếu trong văn học Nam B ộ đó là tinh thần yêu nước. Tình yêu nước ấy xuyên suốt từ văn học dân gian đến văn học viết.

Những nghiên cứu về lịch sử văn học và giáo dục ở Nam Bộ

GS. Ca Văn Thỉnh không chỉ chỉ đạo mà còn trực tiếp nghiên cứu, bổ sung cho những thiếu sót trong các công trình về văn học Nam Bộ. Ông đã chỉ ra rằng văn học Nam Bộ có lịch sử và truyền thống, phản bác nhận định sai lạc của Nguyễn Văn Hầu. Ông chứng minh rằng văn học Nam Bộ hình thành từ sự kế thừa văn học Việt Nam, với những nét riêng gắn liền với lối sống và cá tính của người Nam Bộ. Ông cũng nhấn mạnh sự giao lưu văn học giữa Bắc và Nam, và sự kết hợp giữa thói quen sinh hoạt của người Nam Bộ với lối giáo dục qua các tác phẩm văn học.

Những đóng góp của ông đã khẳng định văn học Nam Bộ có quá khứ và mối liên hệ khăng khít với văn học miền Bắc. Vấn đề biên khảo những tài liệu cổ, những văn liệu đã bị thất lạc hoặc lưu truyền đâu đó rải rác trong dân gian đã được rất nhiều nhà khoa học quan tâm sưu tầm, nghiên cứu. Tuy vậy, vẫn còn không ít tài liệu quý cần được ghi chép, tìm kiếm và đính chính. Ý thức được điều đó, GS. Văn Thỉnh lấy sở học của bản thân, lấy tình yêu mến văn hoá quê hương làm ngọn đuốc soi đường cho cuộc sống.

GS. Ca Văn Thỉnh có đóng góp lớn trong việc biên khảo và nghiên cứu văn học Nam Bộ. Ông không chỉ chỉ đạo mà còn trực tiếp tìm tòi, bổ sung cho những thiếu sót trong các công trình nghiên cứu. Khi còn là sinh viên, ông đã phản bác luận điệu sai lầm của giáo viên người Pháp về văn hóa Nam Bộ. Ông chứng minh Nam Bộ có nền Nho học qua các bài dịch và nghiên cứu.

GS. Ca Văn Thỉnh khuyến khích giới nghiên cứu tìm kiếm, lưu giữ các tài liệu văn hóa quý giá. Ông cũng nghiên cứu tiểu sử và sự nghiệp của nhiều nhân vật quan trọng trong văn hóa Nam Bộ, như Nguyễn Đình Chiểu và Võ Trường Toản. Ông đã chứng minh Nam Bộ có truyền thống giáo dục và văn hóa sâu sắc, gắn liền với tinh thần yêu nước. Bằng nhiệt huyết của một nhà giáo và sự tinh tường của một trí thức lớn GS. Ca Văn Thỉnh đã chỉ ra hai phương pháp giáo dục cơ bản, đó là: p hương pháp nêu gương và phương pháp thực hành. Song, những đóng góp của ông đã khẳng định văn học Nam Bộ có quá khứ và mối liên hệ với văn học miền Bắc, đồng thời nhấn mạnh sự kết hợp giữa thói quen sinh hoạt của người Nam Bộ với lối giáo dục qua các tác phẩm văn học.

Thay lời kết

Đọc các công trình nghiên cứu về Nam B ộ của Giáo sư Ca Văn Thỉnh người ta thấy ở đó một phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại, một thái độ làm việc hết sức nghiêm túc, coi trọng tư liệu. Tư liệu mà ông sử dụng đều là các tư liệu nguyên gốc, xác thực, có độ tin cậy cao. Cách diễn giải của ông trong các bài viết đều rõ ràng, khúc chiết, logic chặt chẽ, hết sức thuyết phục. B ao trùm hơn cả là tình cảm sâu đậm với vùng đất Nam B ộ: một niềm tự hào sâu sắc về văn hóa Nam B ộ, một niềm tri ân với tiền nhân - những người đã đổ mồ hôi khai phá, đổ máu để giữ gìn mảnh đất này cho thế hệ mình và các thế hệ con cháu mai sau.

Từ những đóng góp khoa học trên mà GS Ca Văn Thỉnh được giới trí thức Nam B ộ gọi là nhà Nam B ộ học. Nhà nghiên cứu Mạc Đường nhận định: “Ông (Ca Văn Thỉnh) là một trong những chuyên gia lớn đầu tiên về nghiên cứu Nam B ộ đã muốn vận dụng “chủ nghĩa Mác và nhân phẩm”, vận dụng những ý kiến của đồng chí Lê Duẩn năm 1949 vào việc giáo dục học sinh và quần chúng để nghiên cứu con người Nam B ộ”. PGS-TS Đoàn Lê Giang nhận xét: “ GS. Ca Văn Thỉnh là trí thức yêu nước, một nhà hoạt động cách mạng, một học giả tiên phong trong nghiên cứu văn học, văn hóa Nam B ộ. Qua các công trình của ông người ta mới biết đến truyền thống văn hóa, văn học phong phú của người Nam B ộ. Truyền thống ấy kết tinh thành tinh thần vì nghĩa, lòng yêu nước và ý chí quật khởi của nhân dân Nam Bộ”./.