Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến đổi sâu sắc, nhanh chóng và khó lường, đặc biệt dưới tác động của toàn cầu hóa và chuyển đổi số, lĩnh vực văn hóa và giáo dục trở thành không gian trọng yếu của sự cạnh tranh về giá trị, tư tưởng và bản sắc. Việt nam sau gần 40 năm đổi mới, cùng với những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội, lĩnh vực văn hóa, giáo dục cũng đang đứng trước nhiều thách thức mới. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định: “Hội nhập quốc tế về văn hoá ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín, sức mạnh mềm của quốc gia. Tuy nhiên, sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam vẫn còn hạn chế, bất cập và gặp không ít khó khăn, thách thức, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, củng cố hệ giá trị và nâng cao sức đề kháng của xã hội.

Thực tiễn cho thấy, trong lĩnh vực văn hóa và giáo dục, đã xuất hiện nhiều biểu hiện, khuynh hướng phức tạp và thiếu lành mạnh như: lệch chuẩn giá trị, suy giảm đạo đức xã hội, thương mại hóa hoạt động giáo dục, sản phẩm văn hóa phản cảm, cũng như các hành vi xuyên tạc lịch sử, lợi dụng tự do học thuật, tự do sáng tạo để truyền bá quan điểm sai trái. Những biểu hiện này không chỉ có nguy cơ làm biến dạng hệ giá trị, mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức, niềm tin xã hội, từ đó tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm lợi ích quốc gia – dân tộc và làm suy yếu nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong bối cảnh đó, việc nhận diện đúng, đầy đủ và có hệ thống các biểu hiện lệch chuẩn; đồng thời đề xuất các giải pháp đấu tranh, phản bác và phòng ngừa hiệu quả là yêu cầu cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn. Đây không chỉ là nhiệm vụ mang tính bảo vệ, mà còn là quá trình chủ động kiến tạo, củng cố hệ giá trị và phát triển con người Việt Nam toàn diện theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết tập trung phân tích bối cảnh, nhận diện các biểu hiện và đề xuất hệ thống giải pháp nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

1. Những nguy cơ đặt ra đối với việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực giáo dục, văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa

1.1. Bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa

Trong giai đoạn hiện nay, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực văn hoá, giáo dục cần được đặt trong tổng thể bối cảnh quốc tế và trong nước với những biến động sâu sắc, đa chiều và có tính cấu trúc. Trong bối cảnh đó, các thách thức đối với nền tảng tư tưởng không chỉ mang tính truyền thống, đặc biệt tập trung trong không gian văn hoá, giáo dục và truyền thông số.

Sự gia tăng của không gian công cộng số và truyền thông xã hội

Chuyển đổi số đã làm xuất hiện một dạng thức không gian xã hội mới, không gian công cộng số, nơi các quá trình hình thành nhận thức, lan truyền thông tin và định hình giá trị diễn ra với tốc độ và quy mô chưa từng có. Không gian số làm thay đổi căn bản cấu trúc truyền thông: từ mô hình truyền thông một chiều sang đa chiều, từ kiểm soát tập trung sang phân tán, từ thông tin chính thống sang hỗn hợp thông tin. Trong điều kiện đó, ranh giới giữa tri thức khoa học và quan điểm cá nhân, giữa thông tin xác thực và thông tin sai lệch trở nên mờ nhạt. Đối với lĩnh vực giáo dục và văn hóa, điều này dẫn đến sự phân mảnh trong nhận thức xã hội, gia tăng nguy cơ tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng, đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển từ quản lý truyền thống sang quản trị không gian văn hóa số, bảo đảm định hướng giá trị và an ninh tư tưởng. Nghị quyết 80-NQ/TW đã chỉ rõ: “sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai, phản cảm, phi văn hoá”.

Sự giao thoa giữa các nền văn hóa , sự va chạm và lai ghép các hệ giá trị văn hóa

Toàn cầu hóa đã tạo ra sự giao lưu mạnh mẽ giữa các hệ giá trị, làm cho không gian văn hóa trở thành một trường tương tác đa giá trị. Nghị quyết 80 - NQ/TW chỉ rõ: “các yếu tố ngoại lai phản cảm, phi văn hoá gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hoá của dân tộc”. Vì thế, quá trình giao thao giữa các nền văn hóa hiện nay diễn ra trên ba bình diện:

- Giao thoa giữa các giá trị của các nền văn hóa, thúc đẩy tiếp nhận các giá trị tiến bộ của nền văn hóa khác để làm giàu hệ giá trị quốc gia;

- Va chạm giữa các giá trị, đặc biệt là các giá trị truyền thống và các giá trị hiện đại, tạo ra xung đột giữa các hệ chuẩn mực (chuẩn mực nhóm và chuẩn mực xã hội, giữa các hệ chuẩn mực của các quốc gia);

- Sự giao lưu giữa các giá trị dẫn tới tình trạng lai ghép giá trị, hình thành các dạng thức văn hóa mới, nhưng tiềm ẩn nguy cơ lệch chuẩn, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên.

Đối với giáo dục và văn hóa, nếu thiếu cơ chế định hướng, quá trình này có thể dẫn đến sự tương đối hóa chuẩn mực, làm suy giảm vai trò của hệ giá trị truyền thống và cách mạng trong việc định hướng nhận thức và hành vi xã hội.

1.2. Xu hướng biến đổi hệ giá trị và chuẩn mực xã hội  hiện nay

Xu hướng cá nhân hóa, thực dụng, tiêu dùng hóa

Sự phát triển của kinh tế thị trường và truyền thông số đã thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng cá nhân hóa và thực dụng hóa hệ giá trị theo quan điểm của hệ giá trị phương Tây. Báo cáo chính trị Đại hội XIV nhấn mạnh: “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”.

Trong thực tiễn, nhiều hành vi xã hội có xu hướng được đánh giá theo lợi ích ngắn hạn, giá trị vật chất và hiệu quả cá nhân, thay vì các chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm xã hội. Đồng thời, sự phát triển của văn hóa tiêu dùng và truyền thông số đã làm gia tăng hiện tượng đề cao hình thức, biểu tượng và “giá trị trình diễn”, ảnh hưởng đến định hướng giá trị của xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Sự suy giảm hoặc biến dạng một số giá trị truyền thống

Bên cạnh sự xuất hiện của các giá trị mới, nhiều giá trị truyền thống đang có dấu hiệu suy giảm hoặc bị biến dạng trong quá trình tiếp biến. Nghị quyết 80-NQ/TW chỉ rõ thực trạng “đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc”. Một số giá trị như tinh thần cộng đồng, ý thức trách nhiệm xã hội, chuẩn mực đạo đức trong ứng xử… không còn giữ vai trò chi phối như trước. Đồng thời, có hiện tượng tái cấu trúc lệch chuẩn, trong đó các giá trị tích cực bị biến dạng (ví dụ: hiếu học thành bệnh thành tích, sáng tạo thành lệch chuẩn…). Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái chuẩn hóa hệ giá trị, bảo đảm sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại trong lĩnh vực giáo dục và văn hóa.

1.3. Các nguy cơ đối với nền tảng tư tưởng của dân tộc, quốc gia

Sự tiếp biến văn hóa, tư tưởng, văn hóa ngoại lai thiếu chọn lọc

Trong điều kiện hội nhập quốc tế, việc tiếp thu các giá trị văn hóa là tất yếu. Tuy nhiên, nếu thiếu chọn lọc, có thể dẫn đến các hệ luỵ khó lường với tính chất thẩm thấu và khó kiểm soát.

Các thế lực thù địch lợi dụng các vấn đề văn hóa, giáo dục để xuyên tạc, kích động

Lĩnh vực văn hóa và giáo dục là những không gian nhạy cảm, dễ bị lợi dụng để truyền bá các quan điểm sai lệch. Các vấn đề như đổi mới giáo dục, tự do học thuật, bảo tồn văn hóa… có thể bị khai thác nhằm tạo dựng các diễn ngôn xuyên tạc, kích động dư luận, làm gia tăng xung đột nhận thức trong xã hội. Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng yêu cầu: “Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh gắn với xây dựng, hoàn thiện con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Đề cao, khuyến khích vai trò tiên phong của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân và những người làm công tác văn hóa” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026, tr.90).

“Diễn biến hòa bình” trên mặt trận tư tưởng, văn hóa

“Diễn biến hòa bình” trong lĩnh vực tư tưởng, văn hóa là nguy cơ mang tính chiến lược, tác động lâu dài đến nhận thức, niềm tin và hệ giá trị xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, chiến lược này được triển khai chủ yếu thông qua không gian số, các sản phẩm văn hóa, diễn ngôn học thuật… với mục tiêu làm suy giảm niềm tin, gây phân hóa xã hội và từng bước làm xói mòn nền tảng tư tưởng. Chính vì vậy, Nghị quyết 80-NQ/TW chỉ rõ: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”.

Tóm lại, bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa, cùng với những biến đổi sâu sắc của hệ giá trị và sự xuất hiện của các nguy cơ phi truyền thống, đang đặt ra những thách thức toàn diện đối với việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực giáo dục và văn hóa. Những thách thức này đòi hỏi phải chuyển từ tư duy “ứng phó” sang tư duy chủ động kiến tạo và quản trị hệ giá trị, trên cơ sở quán triệt sâu sắc các quan điểm chỉ đạo của Đảng trong Nghị quyết 80-NQ/TW và Báo cáo chính trị Đại hội XIV.

2. Nhận diện các biểu hiện và khuynh hướng lệch chuẩn thiếu lành mạnh, vi phạm thuần phong mỹ tục, xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục

2.1. Biểu hiện lệch chuẩn về giá trị và đạo đức

Trong bối cảnh hiện nay, cùng với sự biến đổi của hệ giá trị và môi trường văn hóa - xã hội, các biểu hiện lệch chuẩn về giá trị và đạo đức có xu hướng gia tăng, diễn biến phức tạp và mang tính đa dạng về hình thức. Những biểu hiện này không chỉ là sự sai lệch ở cấp độ hành vi cá nhân, mà còn phản ánh những lệch hướng trong nhận thức giá trị, có khả năng tác động lan tỏa đến cộng đồng và làm suy giảm nền tảng tư tưởng của xã hội. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã chỉ rõ thực trạng: “môi trường văn hoá chưa thật sự lành mạnh, đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc”. Đây chính là cơ sở thực tiễn quan trọng để nhận diện các biểu hiện lệch chuẩn cần được phân tích và đấu tranh.

Xu hướng phủ nhận hoặc làm suy yếu hệ giá trị truyền thống và cách mạng

Một trong những biểu hiện lệch chuẩn đáng chú ý là xu hướng phủ nhận, hoài nghi hoặc làm suy yếu hệ giá trị truyền thống và cách mạng - những giá trị đã được hình thành, kiểm nghiệm và khẳng định trong lịch sử phát triển của dân tộc ở các thế lực thù địch. Biểu hiện này trước hết thể hiện ở việc tương đối hóa hoặc phủ nhận các giá trị nền tảng như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý thức trách nhiệm xã hội, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, hay các chuẩn mực đạo đức cách mạng. Trong một số diễn ngôn xã hội, các giá trị này bị xem nhẹ, bị diễn giải theo hướng lạc nghĩa, hoặc bị đặt ngang hàng với các hệ giá trị mang tính cá nhân cực đoan, từ đó làm suy giảm vai trò định hướng của chúng trong đời sống xã hội.

Ở cấp độ sâu hơn, sự phủ nhận này còn diễn ra dưới hình thức xuyên tạc lịch sử, giải thiêng các biểu tượng văn hóa, cách mạng, hoặc hoài nghi cực đoan đối với các giá trị đã được xã hội thừa nhận. Những biểu hiện này thường được ngụy trang dưới các lập luận mang tính “phản biện”, “đa chiều” hoặc “tự do học thuật”, nhưng thực chất là làm suy yếu nền tảng nhận thức và niềm tin xã hội. Trong bối cảnh chuyển đổi số, các nội dung này dễ dàng lan truyền thông qua mạng xã hội, tạo thành các “cụm diễn ngôn” có khả năng ảnh hưởng đến nhận thức của một bộ phận công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Khi hệ giá trị truyền thống và cách mạng không còn giữ vai trò định hướng, xã hội có nguy cơ rơi vào trạng thái khủng hoảng giá trị, trong đó các chuẩn mực bị phân mảnh và thiếu tính ổn định.

Vì vậy, Nghị quyết 80-NQ/TW đã yêu cầu: “Phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hoá, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới; nhận thức và xử lý hài hoà, hiệu quả các mối quan hệ nội tại của văn hoá: Giữa "xây" và "chống"; truyền thống và hiện đại; dân tộc và quốc tế; bảo tồn và phát triển; đại chúng và bác học; đời sống thực và không gian số; dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hoá số”.

Cổ súy lối sống lệch lạc, phản văn hóa

Một biểu hiện lệch chuẩn khác mang tính phổ biến là xu hướng cổ súy các lối sống lệch lạc, đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức và giá trị văn hóa lành mạnh của xã hội. Trước hết, có thể nhận diện xu hướng tôn vinh các giá trị lệch chuẩn trong đời sống xã hội, như đề cao vật chất một chiều, chạy theo danh lợi, coi nhẹ chuẩn mực đạo đức, hoặc hợp thức hóa các hành vi thiếu chuẩn mực trong giao tiếp và ứng xử. Trong môi trường truyền thông số, các nội dung này thường được “giải trí hóa”, “thần tượng hóa” hoặc “bình thường hóa”, khiến cho các hành vi lệch chuẩn dần trở nên quen thuộc và được chấp nhận. Đáng chú ý, sự cổ suý lối sống lệch lạc còn thể hiện ở hiện tượng phản văn hóa theo hướng tiêu cực, khi một số sản phẩm văn hóa, nội dung truyền thông hoặc trào lưu xã hội đi ngược lại các giá trị chân – thiện – mỹ, thậm chí kích thích hành vi lệch chuẩn, bạo lực, dung tục hoặc phi nhân văn. Những biểu hiện này không chỉ làm xói mòn chuẩn mực đạo đức, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách của thế hệ trẻ.

Nghị quyết 80-NQ/TW đã cảnh báo: “Sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai phản cảm, phi văn hoá gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hoá của dân tộc và xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong giai đoạn mới”. Trong bối cảnh đó, lối sống lệch lạc không chỉ là vấn đề đạo đức cá nhân, mà đã trở thành vấn đề xã hội có tính cấu trúc, gắn với cơ chế vận hành của thị trường, truyền thông và môi trường văn hóa số. Nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, những biểu hiện này có thể dẫn đến sự “bình thường hóa lệch chuẩn”, làm suy yếu hệ giá trị và nền tảng đạo đức xã hội.

Tóm lại, các biểu hiện lệch chuẩn về giá trị và đạo đức hiện nay không chỉ dừng lại ở những hiện tượng riêng lẻ, mà phản ánh những biến động sâu sắc trong cấu trúc giá trị của xã hội. Việc nhận diện đúng và đầy đủ các biểu hiện này, trên cơ sở các quan điểm chỉ đạo của Đảng, đặc biệt là tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW – là tiền đề quan trọng để xây dựng các giải pháp bảo vệ nền tảng tư tưởng một cách hiệu quả, khoa học và bền vững.

2.2. Biểu hiện lệch chuẩn về thuần phong mỹ tục

Thuần phong mỹ tục với tư cách là hệ thống các chuẩn mực văn hóa được tích lũy qua lịch sử không chỉ là biểu hiện của bản sắc dân tộc, mà còn là “hệ điều tiết mềm” của đời sống xã hội, góp phần định hình hành vi, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội theo hướng nhân văn, chuẩn mực. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, các chuẩn mực này đang chịu nhiều tác động, dẫn đến sự xuất hiện ngày càng rõ nét của các biểu hiện lệch chuẩn. Đây là những căn cứ quan trọng để nhận diện các biểu hiện lệch chuẩn về thuần phong mỹ tục trong giai đoạn hiện nay.

Tồn tại các sản phẩm văn hóa dung tục, phản cảm, có xu hướng thương mại hóa cực đoan

Một trong những biểu hiện nổi bật của lệch chuẩn về thuần phong mỹ tục là sự tồn tại của một số sản phẩm văn hóa mang tính dung tục, phản cảm hoặc bị chi phối bởi logic thương mại hoá cực đoan. Trước hết, có thể nhận thấy sự tồn tại của các nội dung văn hóa, giải trí thiếu chuẩn mực, trong đó các yếu tố giật gân, kích thích cảm xúc thấp, thậm chí dung tục hóa được khai thác như công cụ thu hút sự chú ý. Trong môi trường truyền thông số, những nội dung này thường được tối ưu hóa theo cơ chế “kinh tế chú ý”, dẫn đến việc ưu tiên các sản phẩm có khả năng lan truyền nhanh hơn là các giá trị văn hóa bền vững. Điều này làm suy giảm vai trò định hướng của văn hóa, đồng thời tạo ra sự lệch lạc trong thị hiếu thẩm mỹ của công chúng.

Bên cạnh đó, xu hướng thương mại hóa cực đoan trong hoạt động văn hóa đang làm biến đổi bản chất của nhiều sản phẩm và hoạt động văn hóa. Một số lĩnh vực như nghệ thuật biểu diễn, truyền thông giải trí, lễ hội… có biểu hiện đặt lợi ích kinh tế lên trên giá trị giáo dục và nhân văn, dẫn đến việc đơn giản hóa nội dung, lạm dụng yếu tố gây sốc, hoặc “sân khấu hóa” các giá trị truyền thống theo hướng mất đi tính thiêng và chiều sâu văn hóa.

Ở bình diện rộng hơn, hiện tượng này phản ánh sự lệch pha giữa phát triển thị trường văn hóa và bảo đảm định hướng giá trị, khi các cơ chế quản lý và điều tiết chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghiệp văn hóa và không gian số. Nghị quyết 80-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu phải “Xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số”, qua đó khẳng định tính cấp thiết của việc điều chỉnh các biểu hiện lệch chuẩn này.

Lệch chuẩn trong hành vi, ngôn ngữ, biểu tượng văn hóa

Một phương diện khác của lệch chuẩn thuần phong mỹ tục là sự biến đổi theo hướng tiêu cực trong hành vi ứng xử, ngôn ngữ giao tiếp và việc sử dụng các biểu tượng văn hóa trong đời sống xã hội. Trong lĩnh vực hành vi, có thể nhận thấy sự gia tăng của các biểu hiện thiếu chuẩn mực trong ứng xử xã hội, như lối sống thiếu trách nhiệm, hành vi thiếu tôn trọng chuẩn mực cộng đồng, hoặc sự xuống cấp trong văn hóa giao tiếp nơi công cộng và trên không gian mạng. Đặc biệt, môi trường số với tính ẩn danh tương đối đã làm gia tăng các hành vi ngôn ngữ tiêu cực, như phát ngôn cực đoan, xúc phạm, thiếu kiểm soát, từ đó ảnh hưởng đến chuẩn mực giao tiếp xã hội nói chung.

Về ngôn ngữ, sự pha trộn không kiểm soát giữa các yếu tố ngoại lai, ngôn ngữ mạng và lối diễn đạt phi chuẩn mực đã dẫn đến hiện tượng “biến dạng ngôn ngữ văn hóa”, làm suy giảm tính chuẩn mực và tính giáo dục của ngôn ngữ. Trong một số trường hợp, ngôn ngữ không còn là công cụ truyền tải giá trị, mà trở thành phương tiện biểu đạt cảm xúc nhất thời.

Đối với biểu tượng văn hóa, các hiện tượng tùy tiện hóa, giản lược hoặc thương mại hóa các biểu tượng truyền thống cũng đang diễn ra, làm suy giảm ý nghĩa thiêng liêng và giá trị biểu trưng của chúng. Các yếu tố văn hóa truyền thống bị sử dụng như công cụ giải trí hoặc quảng bá, có thể dẫn đến sự “rỗng hóa biểu tượng”, khiến thế hệ trẻ tiếp nhận các giá trị văn hóa một cách hời hợt.

Nghị quyết 80-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu xây dựng “Đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; thống nhất trong đa dạng; mang đặc trưng dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại” . Điều này cho thấy việc điều chỉnh các lệch chuẩn trong hành vi, ngôn ngữ và biểu tượng không chỉ là vấn đề đạo đức xã hội, mà còn là nhiệm vụ chiến lược trong bảo vệ nền tảng tư tưởng.

2.3. Biểu hiện lệch chuẩn trong lĩnh vực giáo dục

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, giáo dục không chỉ là một lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực mà còn là không gian trọng yếu để kiến tạo, tái sản xuất và lan tỏa hệ giá trị xã hội. Vì vậy, mọi biểu hiện lệch chuẩn trong giáo dục đều có khả năng tác động trực tiếp đến nền tảng tư tưởng của Đảng và định hướng phát triển con người Việt Nam. Báo cáo chính trị Đại hội XIV khẳng định: “Nhận thức sâu sắc, đầy đủ và thực hiện nhất quán quan điểm giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc. Phát triển giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dân ”. Tuy nhiên, trong thực tiễn, đã xuất hiện một số biểu hiện lệch chuẩn đáng chú ý sau:

Phi chính trị hóa giáo dục, tách rời giáo dục khỏi định hướng giá trị

Một biểu hiện lệch chuẩn có tính nền tảng là xu hướng phi chính trị hóa giáo dục, hiểu theo nghĩa làm suy giảm hoặc phủ nhận vai trò định hướng tư tưởng, giá trị của giáo dục trong hệ thống xã hội. Biểu hiện này thường được thể hiện qua việc xem giáo dục thuần túy là hoạt động truyền thụ tri thức kỹ thuật, trung lập về giá trị; giảm nhẹ vai trò của giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống; tách rời mục tiêu giáo dục khỏi lý tưởng xã hội và định hướng phát triển quốc gia.

Thương mại hóa giáo dục, coi nhẹ giáo dục đạo đức, lý tưởng

Một xu hướng lệch chuẩn đáng quan ngại là thương mại hóa giáo dục, trong đó các giá trị thị trường lấn át các giá trị giáo dục cơ bản. Biểu hiện cụ thể bao gồm: Đặt nặng mục tiêu lợi nhuận, chạy theo quy mô tuyển sinh, bằng cấp; coi nhẹ chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt là giáo dục đạo đức, nhân cách; gia tăng hiện tượng “dịch vụ hóa” hoạt động giáo dục, biến giáo dục thành một dạng hàng hóa thuần túy.

Lệch chuẩn nội dung, phương pháp và môi trường giáo dục

Bên cạnh những vấn đề mang tính định hướng, còn tồn tại các vấn đề mang tính lệch chuẩn trong nội dung, phương pháp và môi trường giáo dục, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hình thành nhân cách và hệ giá trị của người học.

Về nội dung, có thể xuất hiện tình trạng: Thiếu cân đối giữa tri thức chuyên môn và giáo dục giá trị, kỹ năng sống; nội dung giáo dục chưa theo kịp yêu cầu của thời đại số, nhưng lại dễ bị “xâm nhập” bởi các yếu tố lệch chuẩn qua môi trường mạng.

Về môi trường giáo duc, những vấn đề đáng chú ý gồm: Môi trường học đường còn tồn tại một số biểu hiện chưa thực sự lành mạnh, còn tồn tại các biểu hiện bạo lực học đường, lệch chuẩn hành vi; không gian giáo dục số thiếu kiểm soát, dễ bị tác động bởi thông tin xấu độc, phản giá trị.

3. Giải pháp bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng qua việc nhận diện, đấu tranh phản bác các biểu hiện, khuynh hướng phức tạp, thiếu lành mạnh, vi phạm thuần phong mỹ tục, xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục

Trong bối cảnh chuyển đổi số, toàn cầu hóa và sự gia tăng các nguy cơ phi truyền thống trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đòi hỏi một hệ thống giải pháp mang tính tổng thể, đồng bộ và có chiều sâu chiến lược.

3.1. Nhóm giải pháp về thể chế và chính sách

Hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa, giáo dục và không gian mạng

Một trong những yêu cầu mang tính nền tảng là hoàn thiện thể chế pháp lý đồng bộ, hiện đại và thích ứng với môi trường số. Trong điều kiện không gian văn hóa và giáo dục ngày càng gắn với môi trường mạng, hệ thống pháp luật cần chuyển từ cách tiếp cận quản lý truyền thống sang quản trị đa tầng, linh hoạt và dựa trên dữ liệu. Cụ thể:

Rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa, giáo dục theo hướng tích hợp yếu tố chuyển đổi số, bảo đảm vừa phát triển, vừa giữ vững định hướng giá trị;

Hoàn thiện khung pháp lý về quản lý không gian mạng, đặc biệt là đối với các nền tảng xuyên biên giới, nhằm kiểm soát hiệu quả thông tin xấu độc, phản văn hóa;

Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa văn hóa, giáo dục, thông tin, truyền thông, an ninh để bảo vệ an ninh tư tưởng trong môi trường số.

3.2. Nhóm giải pháp về giáo dục và truyền thông

Đổi mới giáo dục chính trị tư tưởng theo hướng hiện đại

Trong điều kiện thế hệ trẻ tiếp cận thông tin đa chiều và nhanh chóng, giáo dục chính trị, tư tưởng cần được đổi mới theo hướng hiện đại, hấp dẫn và phù hợp với đặc điểm nhận thức mới. Các định hướng đổi mới bao gồm:

Chuyển từ truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực tư duy phản biện, năng lực đánh giá thông tin và khả năng tự định hướng giá trị;

Tích hợp giáo dục chính trị tư tưởng với giáo dục kỹ năng số, đạo đức số và văn hóa số;

Ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, học liệu số để nâng cao hiệu quả giáo dục;

Gắn giáo dục lý tưởng với thực tiễn đời sống, tăng cường trải nghiệm, đối thoại và tương tác.

Phát triển truyền thông chính thống có sức lan tỏa

Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt, truyền thông chính thống cần được phát triển theo hướng chủ động, sáng tạo và có sức lan tỏa mạnh mẽ trong không gian số. Các giải pháp trọng tâm gồm:

Nâng cao chất lượng nội dung truyền thông theo hướng khoa học, thuyết phục, phù hợp với nhu cầu và thị hiếu của công chúng;

Đa dạng hóa hình thức truyền tải (đa nền tảng, đa phương tiện), tăng cường tính tương tác và khả năng tiếp cận;

Xây dựng đội ngũ làm truyền thông có năng lực chuyên môn cao, am hiểu công nghệ và có bản lĩnh chính trị vững vàng;

Chủ động tham gia “định hình diễn ngôn xã hội”, không chỉ phản bác mà còn kiến tạo hệ giá trị tích cực.

Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu “Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục về văn hoá thường xuyên, liên tục, hiệu quả, trong đó báo chí, xuất bản đóng vai trò nòng cốt. Đa dạng hoá các phương thức truyền thông, chú trọng các hình thức truyền thông hiện đại, đặc biệt là truyền thông số. Tạo dựng và định hướng môi trường văn hoá, thông tin, thị hiếu lành mạnh; đẩy mạnh giáo dục các hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam; phát hiện và nhân rộng các gương người tốt, việc tốt.”

Nhóm giải pháp về thể chế, chính sách, giáo dục và truyền thông cho thấy yêu cầu phải xây dựng một hệ sinh thái bảo vệ nền tảng tư tưởng mang tính hệ thống và liên ngành, trong đó pháp luật là khung định hướng, giáo dục là nền tảng lâu dài, và truyền thông là công cụ lan tỏa. Sự kết hợp chặt chẽ giữa các yếu tố này sẽ tạo nên năng lực “tự bảo vệ” của xã hội về phương diện tư tưởng – văn hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

3.3. Nhóm giải pháp về quản trị số

Trong điều kiện không gian số trở thành môi trường chủ đạo của đời sống xã hội, quản trị số không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là trụ cột của quản trị tư tưởng – văn hóa hiện đại. Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh: “Chủ động thích ứng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong phát triển văn hoá. Xây dựng và khai thác hiệu quả hạ tầng dữ liệu văn hoá quốc gia, nền tảng số dùng chung bảo đảm kết nối đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia; phát triển nội dung số, hạ tầng văn hoá số Việt Nam. Chuẩn hoá và số hoá toàn diện di sản văn hoá vật thể và phi vật thể, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao; quản trị dữ liệu bảo đảm an ninh và chủ quyền văn hoá số. Phát triển hạ tầng số, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ thực tế ảo (Blockchain)… trong sản xuất, phân phối, tiêu dùng văn hoá và quản lý văn hoá. Xây dựng thiết chế “văn hoá số”, “bảo tàng mở”, “nhà hát di động”, “thư viện số” thân thiện với mọi lứa tuổi". Nhóm giải pháp này gồm:

Kiểm soát và định hướng nội dung trên nền tảng số

Quản trị nội dung số cần chuyển từ mô hình “kiểm duyệt bị động” sang định hướng chủ động và kiến tạo hệ sinh thái thông tin lành mạnh. Các định hướng cơ bản gồm:

Thiết lập cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các nền tảng số và tổ chức xã hội trong kiểm soát, xử lý thông tin sai lệch, phản giá trị;

Phát triển các bộ tiêu chí và chuẩn mực nội dung số phù hợp với hệ giá trị quốc gia, làm cơ sở cho việc đánh giá và định hướng thông tin;

Tăng cường năng lực sản xuất và lan tỏa nội dung tích cực, chính thống, có tính cạnh tranh trong môi trường truyền thông số;

Áp dụng các công cụ pháp lý và công nghệ để quản lý các nền tảng xuyên biên giới, bảo đảm chủ quyền số và an ninh văn hóa.

Ứng dụng công nghệ trong giám sát và phân tích dư luận xã hội

Trong bối cảnh thông tin lan truyền theo thời gian thực, việc nắm bắt và phân tích dư luận xã hội cần dựa trên các công cụ công nghệ tiên tiến và phương pháp phân tích dữ liệu lớn. Các giải pháp trọng tâm gồm:

Xây dựng hệ thống giám sát dư luận xã hội trên không gian số theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn;

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), học máy (machine learning) trong phân tích xu hướng, phát hiện sớm các nguy cơ lệch chuẩn về tư tưởng, giá trị;

Phát triển các hệ thống quản trị dư luận phục vụ lãnh đạo, hoạch định chính sách .

3.4. Nhóm giải pháp về phát triển văn hóa

Nếu thể chế và công nghệ là điều kiện, thì văn hóa chính là nền tảng nội sinh và bền vững nhất để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Để thực hiện yêu cầu này cần các giải pháp cụ thể sau:

Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh

Môi trường văn hóa là không gian trực tiếp hình thành, củng cố và lan tỏa hệ giá trị. Vì vậy, cần xây dựng môi trường văn hóa theo hướng lành mạnh, nhân văn và định hướng giá trị rõ ràng. Các nội dung trọng tâm gồm:

Xây dựng môi trường văn hóa trong gia đình, nhà trường, cộng đồng và không gian số theo các chuẩn mực giá trị tích cực;

Tăng cường vai trò của các thiết chế văn hóa (nhà trường, cơ quan văn hóa, tổ chức xã hội) trong giáo dục và định hướng hành vi;

Phát triển văn hóa pháp luật, văn hóa công dân, nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội;

Chủ động phòng ngừa và xử lý các biểu hiện phản văn hóa, lệch chuẩn trong đời sống xã hội.

Khuyến khích sáng tạo văn hóa gắn với giá trị dân tộc

Trong điều kiện hội nhập, sáng tạo văn hóa cần được thúc đẩy, nhưng phải gắn với bản sắc dân tộc và định hướng giá trị tiến bộ. Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu: “Xây dựng hệ sinh thái văn hoá, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là động lực, người dân vừa là chủ thể vừa là trung tâm; nhận diện và ứng xử thích hợp tài nguyên văn hoá”. Các giải pháp chủ yếu gồm:

Khuyến khích các hoạt động sáng tạo văn hóa, nghệ thuật phản ánh chân thực đời sống xã hội, lan tỏa giá trị nhân văn, yêu nước, trách nhiệm công dân;

Hỗ trợ phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, gắn sáng tạo với thị trường nhưng không tách rời định hướng giá trị;

Phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ trong việc kiến tạo và dẫn dắt hệ giá trị xã hội;

Tăng cường giao lưu văn hóa quốc tế có chọn lọc, tiếp thu tinh hoa nhân loại trên cơ sở giữ vững bản sắc dân tộc.

Nhóm giải pháp về quản trị số và phát triển văn hóa cho thấy yêu cầu kết hợp giữa công nghệ hiện đại và giá trị truyền thống, giữa quản trị dữ liệu và kiến tạo văn hóa. Đây chính là hai trụ cột bổ sung cho nhau, tạo nên năng lực bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng một cách chủ động, bền vững và thích ứng với thời đại số.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, toàn cầu hóa và những biến động sâu sắc của hệ giá trị xã hội, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục không chỉ là nhiệm vụ chính trị thường xuyên mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược, lâu dài. Thực tiễn cho thấy, các biểu hiện lệch chuẩn về giá trị, đạo đức, thuần phong mỹ tục và trong lĩnh vực giáo dục đang đặt ra những thách thức mới, phức tạp, đòi hỏi phải được nhận diện một cách khoa học, hệ thống và toàn diện.

Trên cơ sở quán triệt các quan điểm của Đảng trong Nghị quyết số 80-NQ/TW và Báo cáo chính trị Đại hội XIV, bài viết đã chỉ ra rằng việc bảo vệ nền tảng tư tưởng cần được triển khai đồng bộ trên các phương diện: hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ giá trị, đổi mới giáo dục, phát triển truyền thông, tăng cường quản trị số và kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh. Từ đó có thể khẳng định, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là hoạt động “đấu tranh phản bác”, mà quan trọng hơn là quá trình chủ động kiến tạo hệ giá trị, củng cố niềm tin xã hội và phát triển con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong giai đoạn mới.

‎ Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị. (2026, ngày 07 tháng 01). Nghị quyết Số 80-NQ/TW về phát triển văn hoá Việt Nam.

Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nhà xuất bản chính trị quốc gia Sự thật.