Ảnh minh họa: Bìa sách Làn sóng thứ ba của Alvin Toffler

Trọng tâm nghiên cứu của hai tác giả trước hết tập trung vào việc bóc tách hạt nhân hợp lý trong tư tưởng của nhà tương lai học Alvin Toffler qua tác phẩm kinh điển “Làn sóng thứ ba”. Toffler chỉ ra rằng, khi nhân loại bước sang nền văn minh hậu công nghiệp, tri thức không còn là một yếu tố phụ thuộc mà đã trở thành tư liệu sản xuất bậc nhất, chi phối toàn bộ cấu trúc tạo ra của cải. Ở phương diện người lao động, mô hình này “khai tử” lợi thế của nhân công giá rẻ thô sơ để tôn vinh những “công nhân trí óc” giàu sáng kiến, tháo vát và có năng lực tự học liên tục. Ở phương diện tư liệu sản xuất, tri thức đóng vai trò là công cụ lao động trực tiếp, giúp con người vượt qua giới hạn của tài nguyên hữu hạn để “tạo ra từ không thành có” thông qua công nghệ vi xử lý, vật liệu siêu dẫn và các nguồn năng lượng tái tạo. Để vận hành lực lượng sản xuất mới này, Toffler nhấn mạnh, các quốc gia bắt buộc phải sở hữu 3 bệ đỡ chiến lược: một cuộc cách mạng giáo dục hướng đến năng lực tự thích ứng, chính sách thu hút nhóm nhân tài ưu tú, và một hạ tầng thông tin hiện đại được ví như “hệ thần kinh điện tử” quyết định sự sinh tồn của một nền kinh tế.

Trên cơ sở phân tích những luận điểm cốt lõi trong tư tưởng của Alvin Toffler, hai tác giả làm rõ vai trò ngày càng nổi bật của tri thức đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất trong nền văn minh hậu công nghiệp. Theo Toffler, khi nhân loại bước sang nền văn minh hậu công nghiệp, tri thức không còn là một yếu tố hỗ trợ mà đã trở thành nguồn lực sản xuất trực tiếp, giữ vai trò quyết định trong việc tạo ra của cải và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Ở phương diện người lao động, tri thức làm thay đổi căn bản yêu cầu đối với nguồn nhân lực, khi lợi thế cạnh tranh không còn dựa chủ yếu vào lao động giản đơn hay chi phí nhân công thấp mà chuyển sang năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và học tập suốt đời của người lao động. Theo đó, lực lượng “công nhân trí óc” với trình độ chuyên môn, kỹ năng và năng lực đổi mới sáng tạo trở thành nhân tố trung tâm của nền sản xuất hiện đại. Ở phương diện tư liệu sản xuất, tri thức không chỉ là nguồn lực hỗ trợ mà còn trở thành công cụ lao động trực tiếp, mở rộng khả năng khai thác và sáng tạo các nguồn lực mới thông qua sự phát triển của công nghệ vi xử lý, vật liệu mới và các nguồn năng lượng tái tạo. Để vận hành hiệu quả mô hình lực lượng sản xuất này, Alvin Toffler cho rằng, mỗi quốc gia cần xây dựng ba nền tảng có ý nghĩa chiến lược, gồm: đổi mới căn bản giáo dục theo hướng phát triển năng lực tự thích ứng; xây dựng chính sách phát hiện, thu hút và phát huy đội ngũ nhân tài; đồng thời phát triển hạ tầng thông tin hiện đại như một “hệ thần kinh điện tử” của nền kinh tế.

Đối chiếu những luận điểm trên với thực tiễn Việt Nam, nhóm tác giả chỉ ra rằng, quá trình phát triển lực lượng sản xuất vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ. Về nguồn nhân lực, mặc dù quy mô lực lượng lao động đạt khoảng 53 triệu người vào năm 2024 và tỷ lệ lao động qua đào tạo tiếp tục có xu hướng tăng, đạt 28,1% trong quý II năm 2024, chất lượng nguồn nhân lực vẫn còn nhiều hạn chế. Tình trạng mất cân đối giữa cơ cấu đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động vẫn diễn ra khá phổ biến, thể hiện qua hiện tượng “thừa thầy, thiếu thợ”, khi tỷ lệ người có trình độ đại học trở lên gặp khó khăn trong tìm kiếm việc làm luôn cao hơn nhóm lao động trình độ trung cấp, cao đẳng. Điều này phản ánh sự chưa đồng bộ giữa chương trình đào tạo với nhu cầu thực tiễn của thị trường, đồng thời cho thấy quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế dựa trên công nghệ và tri thức còn diễn ra chậm, chưa tạo được sức hấp thụ tương xứng đối với nguồn nhân lực chất lượng cao. Ngoài ra, lao động Việt Nam vẫn còn thiếu hụt các kỹ năng số cơ bản so với nhiều quốc gia trong khu vực.

Về tư liệu sản xuất, phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn sử dụng công nghệ ở mức trung bình hoặc lạc hậu so với mặt bằng chung của thế giới; hoạt động sản xuất chủ yếu tập trung vào gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng chưa cao và còn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Sau gần 40 năm Đổi mới, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào vốn đầu tư và khai thác tài nguyên, trong khi vai trò của khoa học, công nghệ và tri thức với tư cách là động lực trực tiếp của tăng trưởng vẫn chưa được phát huy đầy đủ.

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới dưới tác động của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, bài viết đề xuất 04 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hiện đại hóa lực lượng sản xuất của Việt Nam theo xu thế “Làn sóng thứ ba”. Một là đổi mới giáo dục và đào tạo: chuyển dịch mạnh mẽ từ việc truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực sáng tạo, khả năng tự thích ứng và tư duy đổi mới. Đưa kỹ năng số và trí tuệ nhân tạo vào hệ thống giáo dục quốc dân, đồng thời gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo chuẩn quốc tế. Hai là thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia: khuyến khích nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm ngay trong các trường đại học. Đặt doanh nghiệp làm trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, tăng cường đầu tư ngân sách và huy động các nguồn lực xã hội cho các lĩnh vực công nghệ cao, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo. Ba là hiện đại hóa hạ tầng thông tin và viễn thông: ưu tiên xây dựng hạ tầng số tốc độ cao, mở rộng phủ sóng 5G và tiến tới 6G. Từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược như dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) và điện toán đám mây để tạo lập “hệ thần kinh điện tử” cho nền kinh tế số. Bốn là xây dựng cơ chế, chính sách về dữ liệu: xác lập dữ liệu là một nguồn tư liệu sản xuất mới và quan trọng. Hoàn thiện khung pháp lý về quyền sở hữu, chia sẻ và bảo mật dữ liệu, đồng thời phát triển thị trường giao dịch dữ liệu nhằm tạo động lực cho sự phát triển bền vững dựa trên tri thức.

Có thể thấy, bài viết của TS. Dương Thị Hương và TS. Ngô Thị Tân Hương không chỉ góp phần làm sáng tỏ giá trị lý luận trong tư tưởng của Alvin Toffler về vai trò của tri thức đối với lực lượng sản xuất, mà còn cho thấy ý nghĩa tham khảo của những luận điểm này đối với quá trình phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam trong bối cảnh mới. Việc đối chiếu giữa lý luận và thực tiễn đã giúp nhận diện rõ hơn những hạn chế, thách thức đặt ra, đồng thời gợi mở các định hướng chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng gắn với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Những phân tích và kiến nghị của bài viết có giá trị tham khảo đối với quá trình hoạch định chính sách phát triển nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và hạ tầng số ở Việt Nam; đồng thời góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phát triển lực lượng sản xuất theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và các chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế tri thức, kinh tế số trong giai đoạn hiện nay.

Thông tin bài viết:

- Nhan đề: Quan điểm của Alvin Toffler về vai trò của tri thức đối với lực lượng sản xuất trong tác phẩm “Làn sóng thứ ba” và những giá trị tiếp cận ở Việt Nam hiện nay

- Chủ đề: Kinh tế tri thức, Kinh tế số

- Tác giả: TS. Dương Thị Hương, TS. Ngô Thị Tân Hương (Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh, Đại học Thái Nguyên)

- Nguồn trích: Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 3 năm 2026.